Qazaq óleńderin túrik tiline tárjimaladyq - Qýanysh Jumabek

646

Kórkem aýdarma halyqtyń mádenı ómiriniń jáne ádebıettiń keń arnaly salasy ekeni belgili. Aýdarma tildi jetik bilýmen qatar, tereń bilim men asqan jaýapkershilikti talap etedi. Shyǵarmalardy aýdarý barysynda túpnusqanyń kórkemdik jaǵyn, sózderdiń beınelik áserin neǵurlym tolyq jetkizý qajet. Sonymen qatar ár ulttyń ózine tán bolmys-bitimi, tanym-túsinigi bolǵandyqtan, olardy eskermeı ketýge bolmaıdy. Tipti tabıǵat erekshelikterine de mán berý kerek. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda, sózbe-sóz aýdarmaǵa ákep soǵady. Mysaly, túrik baýyrlarymyz kózi ádemi qyzǵa «esek kózdi» deıdi. Bul sózdi qazaqshaǵa «bota kózdi» dep aýdarýymyz kerek. Mundaı máseleler qazaq tilinen ózge tilge aýdarǵanda da aldymyzdan shyǵady. Ádebıettegi allegorııa, metafora sııaqty troptar men dombyra, qamshy t.b. «realııa» sózderge óte muqııat bolǵan jón. Ulttyq kolorıtti saqtaý – basty mindetterdiń biri.

Qazaq aýdarmataný salasyna óz úlesin qosqan Ǵalymjan Muqanov pen orys aýdarmatanýynda eńbek etken Borıs Karpovty alatyn bolsaq, ekeýin de óz isteriniń mamandary deýge negiz bar. Sebebi Ǵ.Muqanov qazaq, franýz tilderin, al B.Karpov orys, franýz tilderin jaqsy bilgen. Keıingi kezdegi «áttegen-aı» degizetin bir jaıt, qazaq shyǵarmalarynyń orys tilindegi nusqasy arqyly basqa tilderge aýdarylyp jatqandyǵy. Ana tilimizdi bilmeıtin adamnyń qazaq halqynyń dúnıetanymyn jetkilikti deńgeıde túsinip, shyǵarmanyń mazmunyn tolyq ashýy múmkin emes. Óz qundylyqtarymyzdy eń aldymen ózimiz nasıhattaǵanymyz durys dep esepteımin.

Endi túrik poezııasynyń óleń ólshemderi men uıqastaryna qysqasha toqtalaıyn. Ólshemderine qaraı erkin, arýz (arab-parsy) jáne býyn sandaryna baılanysty, al uıqastaryna qaraı jartylaı (yarım kafiye, bir áriptiń uıqasýy), tolyq (tam kafiye, eki áriptiń uıqasýy), baı (zengin kafiye, úsh ne odan da kóp áripterdiń uıqasýy) t.b. bolyp bólinedi. Bulardyń ishinde eń kóp qoldanylatyny – jartylaı jáne tolyq uıqastar.

Joǵaryda aıtylǵandardyń barlyǵyn eskere otyryp, aqyn, «Serper» syılyǵynyń ıegeri, Mádenıet salasynyń úzdigi, «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasynyń jeńimpazy, Túrkııada doktorantýrada bilimin jetildirip jatqan Erjan Jumabek ekeýimiz Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Úshqońyr», aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstan Jazýshylar Odaǵy basqarmasynyń Tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlettiń «Samyrsyn» atty kitabyndaǵy «Biz ótkende», aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Tynyshtyqbek Ábdikákimulynyń «Besinshi maýsym jupary» atty kitabyndaǵy «Ekologııa», aqyn, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń ıegeri, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasy tóraǵasynyń orynbasary Baqyt Bedelhannyń «Aýadaǵy jazý» atty kitabyndaǵy «O nesi eken?», aqyn Erjan Jumabektiń «Sheksizdik shuǵylasy» atty kitabyndaǵy «Hat» atty óleńderin túrik tiline tárjimaladyq.

 

Úshqońyr

Úshqońyr Alataýdyń qoınaýynda,

Ákemniń izi qalǵan jaılaýynda,

Qasqa sý gúr-gúr tasyp, gúli erkelep,

Arqarlar jaıylatyn aımaǵynda.

 

Bul jerde tarıh syrdyń sybdyry bar,

Babalar tulparynyń dúbiri bar,

Bul jerde Jambyl-Jákeń óleń aıtqan,

Ónerdiń, aqyndyqtyń tuǵyry bar.

 

Shyńdary Tóle bıdiń qalpaǵyndaı,

Jazıra jasyl álem alqabyńdy-aı.

Jýasy, qaraqaty, búldirgeni,

Ájemniń sheker qosqan talqanyndaı.

 

Kóriner sonadaıdan anyq maǵan,

Shyńynda qyrandary qalyqtaǵan.

Qyrannyń samǵaýyna qumar qylyp,

Týypty ulandaryń alyp dalam.

 

Qaıyrmasy:

Aı, Úshqońyrym, týǵan jerim,

Rahym nury tunǵan jerim,

Aı, Úshqońyrym, tal besigim,

Júregimde máńgi esimiń.

 

Üşkonır

Üşkonır, Alatau’ın etrafında

Babamın iz bıraktığı yaylasında

Kaskasu gürülder, gül sallanır

Dağ koyunu otlar yamacında.

 

Bu yerde tarihin sırlı sesi var

Ecdad atlarının ayak sesi var.

Bu yerde Jambıl «Jaken» şiir okumuş,

Sanatın, şairliğin zirvesi var.

 

Töle bey’in kalpağı gibi zirvelerin

Uçsuz bucaksız yemyeşil vadilerin

Soğanın, frenküzmün ve çileğin

Şeker katılan irmik helvası gibi ninemin.

 

Bana yakın görünür uzaklardan

Kartal uçar dağ şahikasından

Doğurmuş oğlanlarını büyük bozkır

Kartalları seven göğe uçan.

 

Nakarat

Üşkonır’ım, doğum yerim

Rahim nuru yoğun yerim.

Üşkonır’ım, dal beşiğim

Kalbimde saklı ebedi ismin.

 

Biz ótkende...

Biz ótkende jylama da joqtama,

«Aqyn edi!» – deseń, – jeter joq baǵa.

Kúnámizdi Qudaı ózi keshirer,

Keshpeı jatsa ara túsip, aqtama.

 

Bóleý artyq úlde menen búldege,

Keregi joq kómip aza gúlge de.

«Aqyn edi!» – deı sal,

aıtsań birdeńe,

Odan jyly sóz tappassyń – úndeme.

 

Keteri bar

Keldi deme nesine,

Kók aspannan kóp izdeme tesile.

Jylama da, joqtama da, oılama...

Ózimiz-aq túsermiz biz esińe.

 

Zar emespiz zańǵar bıik músinge,

Jyr oqysaq jarar keıde túsińde.

Jylaý,

joqtaý,

eske alý da,

bári bar

«Aqyn edi!» – degen sózdiń ishinde.

 

Biz gittiğimizde...

Biz gittiğimizde ağlama ve yaslanma

Şairdi! demen yeterli

Günahımızı Allah affeder

Affetmezse de bahane bulma bin türlü

Başka bir şeyin gereği yok,

Gereği yok güllere de gömmenin

Şairdi! de diyeceksen

En iyi söz bu zannederim.

 

Gidektin madem

Niçin geldin deme

Gökyüzünde çok arama

Ağlama, ağıt yakma ve düşünme

Aklına geliriz kendimiz de

 

İhtiyacımız yok öyle büyük heykele

Rüyanda şiir okursak yeter

Ağlamak var, yaslanmak var ve hatırlamak

Yalnızca «Şairdi!» sözünde.

 

Ekologııa

Dúnıege Shóp kózimen qarap edim,

aramshóptigimiz kórindi.

Dúnıege Ań kózimen qarap edim,

qorqaýlyǵymyz kórindi.

Dúnıege Qus kózimen qarap edim,

quzǵyndyǵymyz kórindi...

Dúnıege Adam kózimen qarap edim,

dereý qazǵym kelip ketti kórimdi!

 

Ekoloji

Dünyaya ot gözüyle bakmıştım

Yabaniliğimiz göründü.

Dünyaya hayvan gözüyle bakmıştım

Zalimliğimiz göründü.

Dünyaya kuş gözüyle bakmıştım

Yavuzluğumuz göründü.

Dünyaya insan gözüyle bakmıştım

Kazmak istedim gömütümü.

 

O nesi eken?..

Belden tómen ekenin bes kún jalǵan

Aıta almadym, arlandym.

O nesi eken?

Ustatpaıdy quıryǵyn eshkimge arman,

Tańǵaldym...

O nesi eken?

 

«Eldi súıem!» degendi estý de arman,

«Súıe almaıdy-aý» degem joq.

O nesi eken?

Shyn mahabbat kórgem joq eshbir jannan

Kettim sodan óleń bop.

O nesi eken?

 

Ańǵal oıdan alamyn nege sekem,

joq nárseni muń ettim,

O nesi eken?

Aıtaıyn degenim bul emes eken?

Surańdarshy júrekten,

O nesi eken?!

 

Bu da neymiş?

Üç günlük dünyanın ayıplarını

Söyleyemedim, ar saydım

Bu da neymiş?

Yakalanmaz hayalleri varsaydım

Şaşa kaldım

Bu da neymiş?

 

Birini bulmak hayal vatanı seven

Sevemez de demedim

Bu da neymiş?

Gerçek aşkı görmedim hiç kimseden

Bundandır, bir şiir oluverdim

Bu da neymiş?

 

Her şeyden neden şüphelenirim?

Yok şeyden hüzünlenirim

Bu da neymiş?

Söylemek istediğim bu değilmiş?

Sorun kalbimde

Bu da neymiş?

 

Hat

Renjittim...

Quryp ketsin batylym!

Nazalandyń, batar kúndeı aqyryn...

Qos júrektiń arasynda – kosmos,

Qos aýyldyń arasy – myń shaqyrym.

 

Keleshektiń kók nur boıap jolaǵyn,

Mı ishinde syrqyraıdy mol aǵyn...

Mahabattyń ózin uqpaı júrsemde,

Mashaqatyn túsingendeı bolamyn.

 

Qatesin kesh, mendeı ymyrt kisiniń,

Baq samǵaýy – bir-aq sáttik ushyrym.

Kúńgirt úmit hatyn jazdym ózińe,

Qııalymnan sorǵalatyp qus únin...

 

Átirińnen arman ıisi ańqı ma?

Jaqyndasam, júrek-demiń sharpıdy-aý!..

Sen jymısań – kóńilim qobyz tartady.

Sen muńaısań: tán – sadaqa, jan – pıda!

 

Kún kózinen estilgende aq sur ún,

Biz kezdeısoq kezikkenbiz...

Jaqsy yrym?..

Seni oılasam:

júreginen dańǵyra,

soqqylaıtyn baqsymyn...

 

Mektup

 

Ben bilmem sevgi nedir

Zor mudur, değil midir?

Tahminimdir

Bir uçurum ki

Boşluk aşağı

Kalbin kesilmesidir

Müphem bir mektup 

Getirdim sana

Kuş sesleriyle

Hayallerimin kokularını saklayıp

Kuşların kanatlarına

Yüreğimin yangınını yükledim

Küçücük omuzlarına.

 

Tut ki

Bir gülüşün

Kalbimde büyür

Bir orkestra olur

Güneşlerimi doğurur

Tut ki

Bir gözyaşın

Batırır güneşlerimi.

 

İncinirsin

İncitir cesaretim.

Beynimde deli bir akıntı

Mavi bir ışık

Güçlü bir mavi ışık

Seni çağırır

Hayallerimi çağırır

Sevmek zorlaşır

Sevmek imkansızlaşır

Ama ben yine de

Yüreğimin güçlü şarkısıyla

Seni düşünürüm.

 

«Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasynyń jeńimpazy, aýdarmashy, PhD doktory Qýanysh Jumabek

Feısbýk paraqshasynan

Pikirler