ءبىر جازبامەن ميلليونداعان ادامنىڭ ويى مەن شەشىمىنە ىقپال ەتۋ مۇمكىن بولعان زاماندا بلوگەرلەرگە ارتىلار جۇك بۇرىنعىدان دا ارتا ءتۇستى. بىراق ولار جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەك تۇگىلى، كەرىسىنشە اۋديتوريانى قىسىم نەمەسە تابىس قۇرالىنا اينالدىرىپ بارادى. وتكەن جىلى 34 تانىمال بلوگەردىڭ تىيىم سالىنعان ونلاين-كازينولاردى جارنامالاعانى قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋعىزدى. بلوگەرلەردىڭ ەندى اقشا بوپسالاۋمەن اينالىسىپ، سوڭىندا تۇرمەگە قامالدى. سونىمەن قازاقستاندىق بلوگەرلەر نە سەبەپتى بۇلاي بەتىمەن كەتتى؟ MNU ستۋدەنتى قاراقات باقتىلوۆا ماسەلەنى زەرتتەپ كوردى.
بلوگەردىڭ قوعامداعى ءرولى
«بۇگىندە بلوگەرلىك جانر تەك اقپارات تاراتۋ قۇرالى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار تەرىس پيعىل مەن پروپاگاندانىڭ الاڭىنا اينالىپ بارادى. قوعام اراسىندا زەرتتەلمەگەن، بۇرمالانعان دەرەكتەرگە سەنەتىن بۋىن پايدا بولىپ وتىر»، - دەيدى تاريحشى بۇركىت اياعان.
ونىڭ ايتۋىنشا، بلوگەرلىك دەگەن دۇنيە كەشە عانا پايدا بولعان جوق. ول ادامزات پايدا بولعالى بار. بىراق بۇرىنعى داۋىردە قوعامدىق پىكىر ايتۋدىڭ وزىندىك ەرەجەسى مەن جاۋاپكەرشىلىگى بولعان. ال بۇگىنگى الەۋمەتتىك جەلىنىڭ كۇشەيۋى بۇل ماسەلەنى ودان ءارى كۇردەلەندىرىپ وتىر.
«قازىر بلوگەرلەر نە ايتسا دا، جۇزدەگەن، مىڭداعان ادامعا بىردەن جەتەتىن مۇمكىندىككە يە. ەڭ قاۋىپتىسى – جۇرت ونى شىندىق دەپ قابىلدايدى»، - دەيدى ب. اياعان مىرزا.
ءيا، ءبىزدىڭ قوعام سەنگىش. اقپاراتقا اناليز جاساۋ جاعىنان اقساپ تۇرمىز. ونىڭ ۇستىنە ەڭبەكتەگەن بالادان، ەڭكەيگەن قارياعا دەيىن الەۋمەتتىك جەلىنىڭ قۇلاعىنا جارماسىپ العان. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى حالىقتىڭ ينتەرنەت جەلىسىن پايدالانۋشىلار ۇلەسى 95,3 پايىزدى قۇراعانىن ايتتى.
گرافيكا: ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى سايتىنان الىندى
بلوگەر نەگە بوپسالاۋشى بولىپ كەتتى؟
حالىقتىڭ جاپپاي الەۋمەتتىك جەلىگە كوشكەنى بلوگەرلەرگە جاقسى بولدى. قولدارىندا ەندى قارۋ بار. شىمكەنتتىك بلوگەر اۋديتورياسىن قىسىم قۇرالى رەتىندە قابىلداسا كەرەك، سول ارقىلى اكىمشىلىك قىزمەتكەرىن بوپسالاعان. ول مەملەكەتتىك ورگاننىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن ماتەريالداردى الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالاماۋعا ۋادە بەرگەن. سول ءۇشىن 10 ملن تەڭگە بوپسالاپ، كوپ ۇزاماي ۇستالدى.
فوتو: https://t.me/POLICE_of_KZ سايتىنان الىندى
بۇل جاعداي بلوگەرلىك تەك اقپارات تاراتۋ نەمەسە قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋ قۇرالى ەمەس، بوپسالاۋ سەكىلدى قىلمىس تۇرىنە جول اشاتىنىن قاۋىپ ەكەنىن كورسەتتى. بلوگەرلەردىڭ كەيبىر ارەكەتتەرى جالعان اقپارات تاراتۋ، كيبەربۋللينگ جاساۋ، جەكە تۇلعالاردى كەمسىتۋ جانە الەۋمەتتىك شيەلەنىستى ۋشىقتىرۋ سياقتى تەرىس سالدارعا اكەلىپ جاتىر.
سوزىمىزگە دالەل وبولسىن، جۋىردا تاعى ءبىر بلوگەر مۇگەدەك تاكسيستتى مازاق قىلدى. دالىرەك ايتقاندا نۇريلا امانباەۆا ەستۋ قابىلەتى ناشار تاكسي جۇرگىزۋشىسىن مازاق ەتىپ تۇسىرگەن ۆيدەوسىن جاريالادى. ونىڭ بۇل ارەكەتىنەن قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋىنداپ، بلوگەر ەلدەن كەشىرىم سۇراپ قۇتىلدى.
وسىلايشا، بلوگەرلەردىڭ ءبىرى بوپسالاۋمەن اينالىسىپ ەلدى شۋلاتسا، ەندى ءبىرى مۇگەدەك كىسىنى كەلەمەجدەپ، كوكەسىنى كورسەتتى. ال تاعى ءبىر بلوگەرلەر ونلاين كازينولاردى جارنامالاپ، ءىستى بولدى.
2025 جىلى قازاقستاندا ونلاين كازينو جارنامالاعان 34 بلوگەر انىقتالدى. ءبىر بلوگەر ويىندارعا ميلليونداعان تەڭگە جۇمساعان. ولاردىڭ 11-ءى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى، ال قالعان 23 بلوگەرگە قاتىستى ماتەريالدار مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىندە قارالۋدا.
فوتو: Telegram: View @afm_rk سايتىنان الىندى
بۇل وقيعالار بلوگەرلىكتىڭ قوعامعا تيگىزەر ىقپالى مەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ماڭىزدىلىعىن تاعى ءبىر ەسكە سالدى. 2020 جىلدان بەرى بلوگەرلەرگە قاتىستى قۇقىقتىق شارالار ۇنەمى قابىلدانىپ كەلەدى: 2024 جىلدىڭ قاڭتار-شىلدە ارالىعىندا 5 بلوگەر جالعان اقپارات تاراتقانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى، ال 2022 جىلى قارجى پيراميدالارىن جارنامالاعان بلوگەرلەرگە قاتىستى قىلمىستىق ءىس قارالدى. 2023 جىلى پارلامەنت جالعان اقپارات ءۇشىن بلوگەرلەرگە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەيتىن باپتى ماقۇلدادى. بىراق سوعان قاراماستان بلوگەرلەر ءالى ويىنا كەلگەنىن ايتىپ، تايراڭداپ ءجۇر. «قازانشىنىڭ ءوز ەركى، قايدان قۇلاق شىعارسا» دەگەندەي، ء«وز پاراقشام، ءوزىم بىلەمىنگە» سالىنىپ ءجۇر.
«بلوگەرلەرگە تالاپ كۇشەيۋى ءتيىس»
ءبىز بۇل ماقالانى دايىنداۋ بارىسىندا بلوگەرلەردى دە سوزگە تارتتىق. 553 مىڭنان استام اۋديتورياسى بار بلوگەر سامات بەكەباەۆپەن (samat.bloger) سۇقباتتاستىق. ول بۇگىنگى كونتەنت نارىعىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى باستى پروبلەما دەپ سانايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، ارىپتەستەرىنىڭ قوعام الدىنداعى مىندەتىن تولىق سەزىنبەۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – سالادا ناقتى زاڭدىق تالاپتاردىڭ بولماۋى.
«بار ماسەلە - ناقتى ەرەجە مەن مىندەتتەردىڭ بولماۋىنان تۋىنداپ جاتىر. بۇل سالاعا ورتالىق دەڭگەيدە تالاپتار ەنگىزىلىپ، قانداي ارەكەتكە جول بەرىلمەيتىنى انىق جازىلۋى كەرەك. قارالىم جيناۋ ماقساتىندا شەكتەن شىعۋ قالىپتى قۇبىلىسقا اينالىپ كەتتى. بلوگەرلەرگە ەتيكا بويىنشا بازالىق وقىتۋ، ارنايى كۋرس نەمەسە سەرتيفيكات جۇيەسى قاجەت. سوندا بۇكىل سالانىڭ مادەنيەتى وزگەرەر ەدى»، - دەيدى ول.
ول بلوگەرلەردىڭ تەك جەكە كۇندەلىك جۇرگىزەتىن اۆتور ەمەس، قوعامداعى وقيعالارعا اسەر ەتەتىن تۇلعا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوڭعى ۋاقىتتا بەلەڭ العان مەملەكەت قىزمەتكەرلەرىن بوپسالاۋ ارەكەتتەرىنە قاتىستى دا پىكىرىن ءبىلدىردى:
«سوڭعى ۋاقىتتا بيلىك وكىلدەرىن بوپسالاۋ ارقىلى پايدا تابۋ ارەكەتتەرى ءجيى بايقالىپ وتىر، اسىرەسە تۇركىستان مەن شىمكەنت ايماقتارىندا. مەنىڭشە، مۇنداي ىستەرگە ارالاساتىن بلوگەرلەردىڭ ءبىر بولىگى بۇرىن مەملەكەتتىك قىزمەتتە ىستەگەن نەمەسە بەلگىلى ءبىر اقپاراتقا قول جەتكىزە العان ادامدار. وسىنداي زاڭسىز ارەكەتتەردىڭ كوبەيۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن ءدال وسى باعىت بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ، زاڭدى قاتايتۋ قاجەت دەپ ويلايمىن»، - دەدى سامات مىرزا.
كوللاج اۆتورى: قاراقات باقتىلوۆا
بلوگەر مەدياەتيكانىڭ ماڭىزىنا دا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇگىنگى اقپاراتتىق ورتادا كەز كەلگەن ءسوز، پىكىر نەمەسە جاي عانا ۇسىنىس قوعامنىڭ ءبىر بولىگىنە ىقپال ەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان بلوگەرلەر تەك كورەرمەن جيناۋدى ەمەس، سول اۋديتورياعا قانداي قۇندىلىق جەتكىزىپ وتىرعانىن ويلاۋى ءتيىس:
«مەدياەتيكانى ساقتاۋ مەن ءۇشىن ماڭىزدى. دەگەنمەن، كەيدە مويىندايمىن، بارلىق تالاپتاردى ءمىنسىز ورىندامايتىن جاعدايلار بولىپ جاتادى. بىزدەن كەيىن ءوسىپ كەلە جاتقان جاس بۋىن بار ەكەنىن ەسكەرسەك، بلوگەرلەرگە سالىق ماسەلەسىندە دە، ەتيكا ماسەلەسىندە دە ناقتى زاڭناما ازىرلەنسە، بۇل سالانىڭ دامۋىنا دا، جالپى ورتاعا دا وڭ ىقپال ەتەر ەدى دەپ سانايمىن»، - دەيدى.
سامات بەكەباەۆتىڭ ايتۋىنشا، ەتيكا تەك جەكە تاڭداۋ ەمەس، ۇلكەن اۋديتورياسى بار ءاربىر كونتەنت جاساۋشىنىڭ كاسىبي مىندەتى. «سول سەبەپتى بلوگەرلەردىڭ قۇقىقتارى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ايقىندايتىن بىرىڭعاي تالاپتار بەكىتىلسە، اقپاراتتىق كەڭىستىكتەگى رەتسىزدىك ازايىپ، قوعامنىڭ سەنىمى ارتا تۇسەر ەدى»، - دەيدى.
زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك
جالپى بلوگەرلەردىڭ جۇگەنسىز كەتۋى تەك قازاقستانعا ءتان قۇبىلىس ەمەس. باسقا ەلدەر دە مۇنىمەن كۇرەسىپ جاتىر. ماسەلەن، قىتايدا 2025 جىلى قابىلدانعان جاڭا ەرەجەلەر بلوگەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن قاتاڭ تالاپ ەتەدى. اسىرەسە مەديتسينا مەن قارجى سياقتى ادام ومىرىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن سالالاردا ليتسەنزياسى جوق تۇلعا ەشقانداي كەڭەس بەرە المايدى. قازاقستاندىق سۋديا، قۇقىق ماگيسترى ايبەك امانگەلدين «بىزگە دە وسىنداي قاتاڭ ءتارتىپ كەرەك»، - دەيدى.
«قازاقستانداعى ونلاين پلاتفورمالاردا اقپارات تاراتۋ – تەك ەركىندىك ەمەس، ناقتى زاڭدىق مىندەت. بلوگەر جالعان اقپارات تاراتسا، جارنامانى جاسىرسا نەمەسە اۋديتوريانى اداستىرسا، ول اكىمشىلىك نە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. بۇل مەحانيزمدەر بلوگەردىڭ اۋديتوريا الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان»، - دەيدى زاڭگەر.
ايبەك مىرزانىڭ ايتۋىنشا، شىمكەنت پەن تارازدا ورىن العان وقيعالار مەن ونلاين-كازينو جارنامالاعان 34 بلوگەردىڭ ءىسى بلوگەرلەردىڭ ارەكەتى قۇقىقتىق تۇرعىدا قاتاڭ باقىلاۋدى قاجەت ەتەتىنىن ايقىن كورسەتتى. سول سەبەپتى بلوگەرلەرگە كونتەنتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ، اۋديتوريانى مەدياساۋاتتىلىققا ۇيرەتۋ جانە كوممەرتسيالىق جارنامانى اشىق كورسەتۋ ۇسىنىلادى. بۇل اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ سەنىمدىلىگىن ارتتىرىپ، بلوگەرلەردىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەدى.
ينفوگرافيكا اۆتورى: قاراقات باقتىلوۆا
سونىمەن قاتار، مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ بلوگەرلەرگە ارنالعان مەديا ترەنينگتەرى مەن سەمينارلارى تسيفرلىق كونتەنتتى ءتيىمدى جانە جاۋاپكەرشىلىكپەن جاساۋعا، تاجىريبە الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنداي جوبالار كوبەيسە، بلوگەرلەردىڭ مەدياساۋاتتىلىعى مەن اۋديتوريا الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى ودان ءارى نىعايادى.
بلوگەر - تەك ءسوزدىڭ ەمەس، ىقپالدىڭ يەسى \دۇرىستاۋ كەرەك\
ءاربىر ءسوزدىڭ سالماعى بار. ال اقپارات قارۋ قۇرالى ەمەس. سول سەبەپتى كونتەنت جاساۋشىلار زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى جادىنان شىعارماعانى ءجون. ول ءۇشىن مەدياساۋاتتىلىقتى دامىتۋ، اۋديتورياعا تەك تەكسەرىلگەن، سەنىمدى اقپارات جەتكىزۋ قاجەت.
قاراقات باقتىلوۆا
