يران نەگە ماڭىزدى؟ – نۇرات ءىلياس

تاياۋ شىعىس – كاۆكاز - ورتالىق ازيا - وڭتۇستىك ازيا - پارسى شىعاناعى- كاسپي جاعالاۋى ەلدەرى.

ءبارىن قىسقاشا ايتۋعا تىرىسايىق.

1. تاياۋ شىعىس - بىتپەيتىن جانجالدار ايماعى. ول جەردە دىندەر دە مۇناي دا باسقاسى دا بىتپەيدى. ويتكەنى حالىقتار راتسيونالدىلىقتان گورى ميفتەرمەن ءومىر سۇرەدى. بىرەۋلەرى حاليفات ارماندايدى، بىرەۋلەرى «قۇدايلارى ۋادە ەتىپ كەتكەن جەرلەرىن» يەمدەنگىسى كەلدەى. وركەنيەتتەر بەسىگى بولعانىمەن قازىر ساۋاتسىزدار مەن فەوداليزم ورتالىعى. بىرەۋلەر ءۇشىن «تاياۋ شىعىس» جەرورتا تەڭىزىنە شىعاتىن ءدالىز، لوگيستيكا.

2. پارسى شىعاناعى جانە ورمۋز بۇعازى – الەمدەگى بارلىق مۇنايدىڭ شامامەن 20-25% وتەتىن جەر. بارلىق الەمگە وسى ايماقتان مۇناي كەتەدى. قىتاي دا وسى ايماقتان مۇناي تاسيدى. پارسى جاعالاۋىنىڭ وڭتۇستىك بەتىندە اقش، ۇلىبريتانيا مەن ءيزرايلدىڭ وفيستەرى بار. باە، كۋۆەيت، كاتار سياقتىلار دە يۋرە مەملەكەتەتر بىراق دە فاكتو اتى اتالعان ەلدەردىڭ وفيستەرى. اقش ءبىر جاعىنان اراب الەمىن يراندى قۇبىجىق ەتىپ كورسەتىپ ولاردىڭ مۇنايىن سوردى، وسى ۋاقىتقا دەيىن پايدالانىپ كەلدى. مىسالى رەسەيدى قۇبىجىق ەتىپ ەۋرووداقتى وزىنە تاۋەلدى ەتىپ وتىر. ءيا، رەسەي شىنىمەن دە قۇبىجىق. ول بولەك اڭگىمە. قيىر شىعىس پەن وڭتۇستىك ازيا ەلدەرى (اسەان بار) قىتايدان قورقىپ اقش-مەن وداقتاس. جانە ولار دا اقش ءۇشىن بيزنەس القابى.

3. ءۇندى مۇحيتىنا شىعۋ جولى - بەندەر ابباس پورتى ارقىلى مۇقيتقا شىعىپ تۇر. رەسەيدىڭ «سولتۇستىك-وڭتۇستىك ءدالىز» جوباسى بار. ەگەر يران قۇلاسا بۇل جوبانىڭ كۇلى كوككە ۇشادى. سوندىقتان رەسەي يرانعا ءدال قازىر قارۋ تاسىپ جاتىر. كوتەرىسشىلەر بيلىكتى اۋىستىرا المايدى. مولدالار كۇشپەن باسادى. وسى كەزدە اقش پەن يزرايل سوققى بەرۋى مۇمكىن. قاقتىعىس ءسوزسىز ورىن الادى. اقش-تىڭ باستى ساياساتى يراندى قۇرتۋ ارقىلى رەسەي مەن قىتايدى تۇقىرتۋ. الەمدىك جاڭا ءتارتىپ ورناتۋ جولىندا اقش ءسوزسىز وسى جولداردى كەسۋدى كوزدەيدى. ياعني ەنەرگەتيكا جولدارى.

4. يران قۇلاسا اقش كاسپي ايماعىنا كەلەدى. وڭتۇستىك كاۋكاز ارقىلى ونسىز دا كەلىپ تۇر. ءازىربايجان مەن ارمەنيانى تاتۋلاستىرۋ جانە زەنگەزۋر دالىزدەرىن ەسكە ءتۇسىرىڭىز. بۇل رەسەيدى تاعى دا ءبىر قورشاي ءتۇسۋ. «ورتا ءدالىز» دەپ جۇرگەن ساياساتتىڭ ارتىندا اقش پەن ونىڭ وداقتاستارىنىڭ كاسپيگە كەلۋى عانا تۇر. قىتاي سوندىقتان بۇل جوباعا كۇمانمەن قاراپ كەلەدى. قىتايعا ەڭ ءتيىمدىسى قازاقستان-رەسەي ارقىلى باراتىن سولتۇستىك جول ەدى. سەبەبى ول جەردە ناتو جوق. ال قىرعىز-وزبەك- تۇركمەن ارقىلى يرانعا باراتىن «وڭتۇستىك جول»- ول قىتايدىڭ ورتالىق ازياعا ەنۋى مەن يراننان شيكىزات تاسۋى عانا. ويتكەنى يران الەمدە مۇناي مەن گاز قورى جاعىنان العاشقى بەستىككە كىرەدى. سوندىقتان يراننىڭ قۇلاۋى قىتايعا قيىن. ورتالىق ازيادان تىنىشتىق كەتەدى. تۇركى الەمى تۇران دەگەن سياقتى جوبالاردى جاندانا تۇسەدى. مۇنداي ءىرى جوبالار اقش پەن وداقستاستارىنىڭ قولداۋىنسىشش بولمايدى. وعان رەسەي مەن قىتاي قارسى شىعادى. ويتكەنى رەسەي ىشىندە تۇركى تىلدەس اۆتونوميالى ەلدەر بار. قىتايدىڭ باتىسىندا شىڭجان ۇيعىر اۆتونوميالى اۋدانى بار. ول دا تۇركى تىلدەس حالىق. قىتاي مەن رەسەيە تاۋار ارى-بەرى وتەتىن تىنىش وراتلىق ازيا كەرەك. اسىرەسە رەسەيگە تىنىش باعىنىشتى ورتالىق ازيا كەرەك. يراندا سۋ ماسەلەسى قاتتى ءورشىپ تۇر. ەندى مىنا جاعداي باقىلاۋدان شىعىپ كەتەىن بولسا ايماقتاعى ەلدەرگە بوسقىندار اعىلادى.

5. يراندى ءبولۋ ستسەناريىن دە كورگىسى كەلەتىندەر بار. بىراق يران بولىنسە تاياۋ شىعىستاعى ءبىراز ەلدەر تاعى ءبولىنۋ قاۋپى بار. سوندىقتان ءبارى ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ وتىر. يران تىنىشتىعى ايماقتاعى ەلدەرگە كەرەك. ايتپاقشى كەزىندە ارابتار جۇزدەگەن حالىقتاردى ءدىن ارقىلى جۇتىپ جىبەرگەندە ارابتارعا جۇتىلماي قالعان وسى پارسىلار مەن كۇرتتەر بولدى.

6. يران بۇل جاعدايعا قالاي كەلدى. كەزىندە كسرو-نى «جاسىل بەلبەۋمەن» قورشاۋ كەرەك بولدى. ياعني كوممۋنيست كاپىرلەرگە قارسى مۇميندەرى ايداپ سالۋ. 1979 جىلى قازىرگى قازىرگى «باس مولدا» پاريجدەن ۇشاقپەن اكەلىنىپ اقش ەلشىسىمەن بىرگە جۇما نامازعا قاتىسقان بولاتىن. ارادا 47 جىل وتكەندە قازىرگى مولادالار كەتىپ ورىننا بۇرىنعى شاحتىڭ ۇرپاعى اكەلۋ تاعى قىزىق. قىسقاسى يراندى كىم باسقارادى، سول الەمدىك گەوساياساتقا قاتتى اسەر ەتەتىن بولادى.

7. يران – ءوزى ءبىر قىزىق الەم. 7 عاسىرداعى يسلام ءدىنىن رەفورمالاپ «اليلىك شيزم»-ءدى مەملەكەتتىك ءدىن رەتىندە ۇستاندى. مۇمكىن وسى ارقىلى حالىقتى ۇستاپ وىترامىن دەپ ويلادى. سىرتقى ساياساتىندا ءشيزمدى قولداندى. بىراق بۇل ەسكىردى. ينتەرنەت ءداۋىرى كەلدى. حالىق كەشكە دەيىن ەرتەگى تىڭداعىسى كەلمەيدى. راتسيونالدى ارەكەتتەر كۇتەدى. يران - شيتتىك يسلامنىڭ ورتالىعى. بىراق قازىر بارىنە ايرىلىپ جاتىر. سيريا-ليۆان-حەزبوللا-حۋسيتتەر-يمەندەگى ىقپالى تاعى كىمدەر بار ءبارى تىنىپ جاتىر.

ارينە بۇرىنعى پارسى وركەنيەتى، مادەنيەتى، عىلىمى، مۋزىكاسى، پوەزياسى ول ءسوزسىز مىقتى. ول ەندى باسقا تەما.