Köpşılık sportşylardyŋ jeŋısın ǧana köredı, al jeŋıstıŋ qandai psihologiialyq qūnmen kelgenın bıle bermeidı. Ökınışke qarai, soŋǧy jyldary jarys podiumynan keiın özderın joǧaltyp jatqan sportşylar köp. Bırı ışımdıkke salynsa, endı bırı suisid jasap, taǧy bırı küzetşı bolyp kün körıp jür. Nege?
Qazaqstandyq sportşylar älemdık olimpiadalarda talai ret kök tuymyzdy jelbırettı. El qorjynyna altynnan, kümısten, qoladan medal salǧan chempiondarymyz köp. Degenmen är jeŋıstıŋ artynda ūzaq jyldarǧa sozylǧan eŋbek, auyr daiyndyq, ülken qysym jäne qataŋ talaptar tūr.
Sportşylar üşın eŋ qiyn jaǧdailar daŋqtyŋ daŋǧazasy basylǧannan keiın bastalady. Kündelıktı tärtıp toqtap, būrynǧy qarbalas bırden baiaulaǧanda, sportşylar öz sezımderımen betpe-bet qalady. Sol kezde ūzaq uaqyt boiy jinalǧan emosiialar syrtqa şyǧyp, adamdy jalǧyzdyq pen küizelıske alyp keletın sätter jiıleidı. Käsıbi sporttan keiın jaŋa ömır bastau, jaŋa röl tabu är sportşy üşın kürdelı kezeŋ.
Mūny qazaqstandyq auyr atlet, halyqaralyq därejedegı sport şeberı, 2016 jylǧy Rio Olimpiadasynyŋ kümıs jüldegerı Karina Goricheva da jaqsy bıledı. Ol Olimpiadadan keiıngı kezeŋdı syrt közge baiqalmaityn, bıraq sportşy üşın eŋ kürdelı sätterdıŋ bırı dep sipattaidy.
«Olimpiada erekşe emosiialyq örleu. Bıraq däl sol sebeptı jarys aiaqtalǧan soŋ öte auyr kezeŋ bastalady. Barlyǧy bıtkende, ışıŋ bosap qalǧandai bolady, sebebı adrenalin joq, odan ülken maqsat joq. Bırneşe jyl ömır sürgen tärtıp pen rejim kenetten üzılıp qalady», - deidı ol.
Joǧary nätijenıŋ artynda tūrǧan ülken psihologiialyq salmaq jarys aiaqtalsa da joq bolyp ketpeidı, ol sportşyny keiın de ūzaq uaqyt boiy qualap jüredı. Karina būl küidı älsızdık dep emes, ülken sporttyŋ zaŋdylyǧy dep qabyldaidy.
«Irı jarystardan keiıngı bos sezım – qalypty reaksiia. Sebebı ūzaq uaqyt boiy bır maqsatpen ömır süresıŋ, bar küşıŋdı soǧan jūmsaisyŋ, al bärı aiaqtalǧanda aǧza da, psihika da üzılıs talap etedı. Būny älsızdık dep emes, sporttyŋ ajyramas bölıgı dep qabyldaudy üirendım».
Karina söz etken ışkı küizelıs pen jüielı qysym bügın ǧana paida bolǧan qūbylys emes. Būl jaǧdai är buynnyŋ sportşylarynda ärtürlı formada bolǧan ūzaq jylǧy mäsele. Keibıreuler būl kezeŋdı abyroimen eŋserse, endı bıreuler üşın ol ömırdı mülde basqa arnaǧa būryp jıberedı. Sondyqtan mūndai qiyndyqtar olimpiadalyq deŋgeidegı talai atlettıŋ taǧdyrynda qaitalanyp otyratyny taŋqalarlyq emes. Osy qūbylystyŋ qanşalyqty tereŋ ekenın tüsınu üşın Sergei Filimonov siiaqty sportşylardyŋ ömır jolyna köz jügırtu jetkılıktı.
JEŊISTEN KEIINGI EŊ AUYR SYNAQ
Qazaqstan sport tarihynda aty erekşe atalatyn 2004 jylǧy Afina Olimpiadasynyŋ kümıs jüldegerı Sergei Filimonov üşın de naǧyz küres tūǧyrdan tüskennen keiın bastalǧan. Jeŋısten keiın jinalǧan şarşau men ışkı küizelıs, mansaptyŋ eŋ biık sätınen soŋ tuǧan belgısızdık onyŋ ömırın baqylauda ūstaudy qiyndatyp, aqyrynda alkogolge täueldılıkke äkelgen. Künde jattyǧu jasap, tärtıppen ömır sürıp üirengen adam üşın kenetten paida bolǧan erkındık tūzaqqa ainaldy.
Sergei Olimpiadadan keiıngı alǧaşqy ailardy eske alǧanda, jyldar boiy üzdıksız jattyǧu, tūraqty qysym, jauapkerşılık pen jarystan jarysqa ötu aiaqtalǧan sätte denesı emes, aldymen jany tynystaǧanyn aitady. Sol tynys oǧan kerek te edı, alaida sporttaǧy ülken maqsattarǧa jetkennen keiın paida bolǧan bos keŋıstık adamdy türlı jolǧa saluy mümkın, al Filimonov sol kezde özın toqtata almady.
Osy sättı Filimonov bylai eske alady:
«Şynyn aitsam, özımnıŋ ekınşı oryn alǧanymdy bılgende qatty jeŋıldep qaldym. “Bärı bıttı me?” dep oiladym. Jiyndar, daiyndyqtar äbden şarşatqan edı. Özımdı bırden erkın sezındım, sebebı taŋerteŋ tūryp jattyǧuǧa barudyŋ keregı joq boldy».
Sportşyny aiaqqa tūrǧyzǧan tärtıp joǧalǧanda, onyŋ ornyn uaqytşa jeŋıldık aluǧa degen ūmtylys basty. Sol kezeŋde ışımdık onyŋ ömırınıŋ bır bölıgıne ainalyp, uaqyt, energiia, mümkındıkter, tıptı qarym-qatynastary bırtındep qolynan susyp kettı. Sergei sol kezeŋdı, tabys pen qūldyraudyŋ arasyndaǧy şekaranyŋ qanşalyqty jıŋışke bolatynyn tüsıngenın aitty. Onyŋ sözınşe, bärı jaqsy körıngen şaqtyŋ özınde de ömır bır sätte özgerıp ketuı mümkın eken.
Sol kezde onyŋ qolynda daŋq, qūrmet, tūraqty tabys, janynda jürgen dostary boldy. Bıraq ışımdıkke salyna bastaǧan sätten-aq onyŋ bärı bırtındep joǧala bastaǧan. Sergei tıptı Afina Olimpiadasyndaǧy medalı üşın memleket bergen üş bölmelı päterın de joǧaltyp alǧanyn jasyrmaidy. Sol jyldary qandai küige tüskenın özı de tüsınbei qalǧan, tıptı medaldarynyŋ qaida ketkenın de esıne tüsıre almady.
«Olimpiadadan keiın bıraz demalǧym keldı. Sol kezde ışımdık kündelıktı ädetıme ainaldy. Jyldar boiy jüikeme tüsıp kelgen salmaq bır sätte bosap, eşkım kedergı jasamaityn ortada özımdı toqtata almai qaldym. Qolda aqşa bar, atyŋdy el tanidy. Däl osyndai kezde ainalaŋda “dos” köbeiedı».
Būl kezeŋ onyŋ jeke tarihyndaǧy eŋ älsız, eŋ qorǧansyz sät boldy. Olimpiadanyŋ kümıs jüldegerı älem aldynda myqty bolyp körıngenımen, ışkı älemınde ol ülken bos keŋıstıkpen, şarşaumen jäne jalǧyzdyqpen küresıp jürgen adam edı. Jeŋısten keiın adamnyŋ psihologiialyq küiı qandai synǧa tüsetını, sportşynyŋ ışkı dausy qandai dabyl qaǧatyny osy oqiǧa arqyly aiqyn körınedı.
«Ol kezde janymda eşkım bolǧan joq. Tek men jäne ışımdık. Şyn dostarym da joq edı. Aqşa şyqqanda ǧana dostar tabylady. Bır künı eşkımge kerek emestıgımdı tüsındım. Mümkın bıreu kömekteskısı kelgen şyǧar, bıraq ol küige men özım tüstım. Būl üşın eşkımdı kınälamaimyn, öz kınäm», - deidı Filimonov.
Filimonovtyŋ tarihy bızge bır qarapaiym, bıraq maŋyzdy şyndyqty körsetedı: sporttaǧy eŋ auyr jol ärdaiym start pen finiştıŋ arasynda emes. Köp jaǧdaida ol finiş syzyǧynan keiın bastalady. Onyŋ ömırındegı bırınen soŋ bırı jalǧasqan qiyndyqtar Filimonovty bıraz uaqytqa Qazaqstannan alystatty. 2005 jyly Taldyqorǧan-Üştöbe tas jolynda ol 23 jastaǧy jıgıttı qaǧyp ketıp, marqūm sol jerde köz jūmǧan. Qaitys bolǧan jıgıttıŋ tuystary Filimonovty keşırgenımen, būl oqiǧa sportşyǧa auyr psihologiialyq soqqy bolyp tiıp, ony tereŋ küizelıske tüsırdı.
«İä, qiyn kezde Reseige köşıp kettım. Bügınde Qazaqstan azamattyǧy joq, älı Resei azamaty retınde jürmın. Bıraq jüregım eşqaşan tuǧan jerden alystaǧan emes. Endı öz elımnıŋ azamattyǧyn qaitaryp alǧym keledı. Qazaqstanǧa oralǧym keledı».
Reseide künkörıs qamymen ärtürlı jūmys ıstep, keiın kölıkterge tehnikalyq qyzmet körsetu ortalyǧyna (STO) kelıp ornyqqan. Filimonov qazır Mäskeude eŋbek etedı.
«Sol kezde aiaq astynan bärı özgerıp, ömırımnıŋ qai arnaǧa būrylyp ketkenın özım de tüsıne almai qaldym. Qolymnan eşteŋe kelmei qalǧandai küide jürdım. Onyŋ üstıne qatty ışetın kezeŋım edı, özımdı joǧaltyp aldym. Ştanga köteruge şamam jetpedı, al Qazaqstanda jūmys ızdeuge namysym jıbermedı. Kemerovoǧa baryp taǧy da ışıp jürdım», - deidı sportşy.
Soǧan qaramastan, onyŋ oiy tuǧan jerınen eşqaşan alystaǧan emes. Filimonov Qazaqstanǧa oraludy josparlap jür. Kelgen soŋ jas sportşylarǧa kömektesıp, bapkerlıkke kırıskısı keledı. Öz aituynşa, jyldar boiy jinaǧan bılımı men ömırlık täjıribesı özgelerge qajet boluy mümkın.
«Menıŋ jasym qazır eluge taiap qaldy, zeinet jasyna da daiyndalu kerek. Ol üşın Qazaqstan azamattyǧy qajet. Azamattyqsyz resmi türde jattyqtyruşy bolyp qalu mümkın emes. Bar armanym elge oralu, jastarǧa kömektesu. Bıraq būl mäsele älı de şeşılmei tūr».
Bügıngı taŋda Sergei Filimonov ömırın tolyq özgertken. Işımdıkten bas tartyp, qiyn kezeŋnen öz küşımen şyqqanyn aitady. Sol uaqyttan berı dınge kelıp, ömırıne jaŋa tärtıp pen tūraqtylyq engızgen. Bügınde ol ötkennıŋ auyr kezeŋın artta qaldyrǧan.
Bälkım, eger sol kezde sportşylardy tek jarysqa ǧana emes, daŋqtan keiıngı ömırge de daiyndau mädenietı bolǧanda, mūndai jaǧdailar mülde basqaşa sipatta örbuı mümkın edı. Sportşynyŋ mansaby qysqa, al onyŋ artyndaǧy ömır äldeqaida ūzaq.
DOPİNG DAUYNYŊ SOQQYSY
Sportşynyŋ jolyndaǧy qiyndyqtar tek ışkı sezımderımen şektelmeidı. Jüienıŋ özınen tuyndaityn, aiaq astynan keletın syrtqy soqqylar da bar. Solardyŋ bırı - doping dauy, ol talai sportşynyŋ ömırın tübegeilı özgertıp jıberdı.
Būl rette doping mäselesı syrt közge tek erejenıŋ būzyluy siiaqty körınuı mümkın, bıraq şyn mänınde ol sportşynyŋ psihologiiasyna qatty äser etedı. Adam jyldar boiy jetıstıkke ūmtylyp, öz eŋbegıne senıp, belgılı bır maqsatqa bar küşın salǧanda, kenetten şettetılu nemese aiyptalu onyŋ ışkı älemın küiretıp jıberedı. Köp jaǧdaida sportşylar būl jaǧdaidy öte auyr qabyldaidy, sebebı ol olardyŋ abyroiyna, mansabyna jäne ömırınıŋ bükıl baǧytyna äser etedı.
Sonymen bırge doping dauynyŋ ärqaşan tek sportşynyŋ özınen bastalmaitynyn da sporttyq orta bıledı. Kei jaǧdailarda qate, salǧyrttyq nemese ädeiı jasalǧan äreketter sportşynyŋ atyna nūqsan keltırıp, onyŋ taǧdyryn mülde basqa arnaǧa būryp jıberedı.
2016 jyly Qazaqstan auyr atletikasy ülken doping dauynyŋ ortasynda qaldy. Sol jyly qazaqstandyq ştangister Almas Öteşov, Ermek Ömırtai jäne Jasūlan Qadyrbaev Hiustonda ötken 2015 jylǧy älem chempionatynan keiın tapsyrǧan synamalarynan tyiym salynǧan zattar tabylyp, halyqaralyq auyr atletika federasiiasy olardy ūzaq merzımge jarystardan şettettı. Öteşov pen Ömırtai tört jylǧa diskvalifikasiia alsa, Qadyrbaev būǧan deiın stanozolol qoldanǧany üşın ūstalǧandyqtan, eŋ joǧarǧy jaza segız jylǧa şettetıldı.
SEGIZ JYLǦA SOZYLǦAN KÜRES
Jasūlan 2014 jyly Almatyda ötken älem chempionatynda jeŋımpaz atanǧan tanymal auyr atlet. Ol doping aiyptaularynyŋ öz ömırındegı eŋ auyr kezeŋ bolǧanyn jasyrmaidy. Onyŋ aituynşa, Olimpiadaǧa nebärı segız ai qalǧan sätte halyqaralyq doping ortalyǧynan kelgen hat bar jospardy būzyp, ömırın basqa arnaǧa būryp jıbergen. Qadyrbaev diskvalifikasiiadan keiın sportşynyŋ jaǧdaiy kürt özgeretının atap ötedı. Būryn memleket qamqorlyǧynda jürgen atlet bır mezette qoldausyz qalady.
«Diskvalifikasiiadan keiın sportşynyŋ maŋaiyndaǧy qoldau bırden toqtaidy. Būǧan deiın internattaǧy oquyn, tamaǧyn, şeteldık jiyndaryn qamtamasyz etıp kelgen memleket qarjylandyrudy qoiady. Kelesı künı sportşyǧa endı özıŋ jūmys ısteuıŋ kerek degen talap qoiylady. Joǧary sporttyq deŋgeiden tüsıp, 100 myŋ teŋgege juyq jalaqy alatyn jattyqtyruşy bolyp kün köru, otbasy asyrau oŋai emes», - deidı ol.
Jasūlan būl kezeŋde özı de bıraz uaqyt baǧytynan adasyp, ärtürlı jūmystar jasap körgenın aitady. Onyŋ sözınşe, diskvalifikasiiadan keiın tūraqty jūmys tabu ülken synaq bolǧan.
«Köp jerge bardym, talai esıktı qaqtym. Tanystarym “oryn bolsa, habarlasamyz” dep şyǧaryp salatyn, bıraq naqty ūsynys bolmady. Sol sebeptı ol kezeŋ men üşın öte auyr öttı», - deidı.
Uaqyt öte ol özıne jaŋa talap qoiyp, eşkımge jalynbai öz jolyn tabuǧa tyrysqan.
«Özıme özım qoldau bolamyn dep şeştım. Segız jylda jasamaǧan jūmysym qalmady. Trener boldym, metodist boldym, direktordyŋ orynbasary boldym, kökönıs te sattym», - dep bölısedı.
Jasūlan sol kezeŋde federasiia tarapynan aitarlyqtai qoldau bolmaǧanyn jasyrmaidy. Onyŋ sözınşe, qiyn şaqta demeu bolǧan tek jeke adamdar men bapkerler bolǧan.
«Federasiia ülken tırek bola qoiǧan joq. Bar kömektı tek bapkerlerden kördım, olar tıptı kölıkterın satyp, şetelge baryp-keluıme järdemdestı. Keiın özımdı eşkımge qajet emes adamdai sezındım. Qazır oilasam, şynymen de solai bolǧan siiaqty. Adam eŋ aldymen özıne jäne otbasysyna ǧana kerek ekenın keiın tüsındım. Maǧan tırek bolǧan äielım men balalarym. Sol segız jylda ıstemegen jūmysymyz qalmady. Qytaidan da tauar tasyp sattyq».
Bügınde Jasūlan qaitadan sportqa oralyp, jaŋa ömır bastauǧa mümkındık alǧan. Onyŋ täjıribesı doping dauyna ılıkken sportşy üşın qalypqa kelu jolynyŋ qanşalyqty kürdelı ärı ūzaq bolatynyn anyq körsetedı.
TŪǦYRDAN KEIINGI QŪLDYRAU
Däl osyndai auyr kezeŋdı basynan ötkergen taǧy bır sportşy – älem chempionatynyŋ kümıs jüldegerı Almas Öteşev.
Diskvalifikasiia onyŋ mansabyn ǧana emes, densaulyǧy men ömırın tübegeilı özgertken. Köpşılıkke belgılı mälımetterge süiensek, sol kezeŋde Almas ūzaqqa sozylǧan auyr emosionaldyq kezeŋge tüsıp, ışımdıkke täueldı bola bastaǧan. Keiın onyŋ dosy İlia İlin qoldau körsetıp, reabilitasiialyq ortalyqqa ornalastyruǧa kömektesken.
Auyr atlet Almas Öteşev te būl taqyrypty bergen sūhbattarynda bırneşe ret kötergen. Sol kezeŋdı eske alǧanda, sporttaǧy daŋq pen qūldyraudyŋ qandai tez almasatynyn aityp qynjylady. Onyŋ sözınşe, tūǧyrǧa köterılgen sätte bärı qol soǧyp, qoşemet körsetedı, al bır ret sürınseŋ, sol adamdar äp-sätte terıs ainalady.
«Bır köterılsek, bärı qol şapalaqtaidy. Bır sürınsek, sol sätte jek körıp ketetınder tabylady. Mūny älı künge deiın tüsıne almaimyn. Qolymnan kelgennıŋ bärın jasadym. 230 kelını köteru oŋai emes. “Doping” deidı, bıraq ondai salmaqty jai ǧana kötere salu mümkın emes qoi. Sol jyldardaǧy auyr jattyǧular men ülken salmaqtardyŋ saldary densaulyǧyma da oŋai tigen joq», - deidı ol.
Jyldar boiy el namysyn qorǧap, talai jetıstıkke jetken adam bır künde jaramsyz resursqa ainalǧandai küi keşedı. Keibırı būl kezeŋnen öte alsa, keibırınıŋ taǧdyry mülde basqa arnaǧa būrylyp ketedı. Osy auyr şyndyqty talai sportşy basynan ötkergen. Solardyŋ bırı būl jaǧdaidyŋ tüpkı äserın bylai jetkızedı:
«Men halqymdy şyn jüregımmen jaqsy köremın, qazaq ekenımdı ärdaiym maqtan tūtamyn. Bıraq bır jerde sürınseŋ, sol sätte eşkımge qajet bolmai qalatynyŋ janyŋa batady. Vladimir Sedovtyŋ da, Albert Linderdıŋ de taǧdyry sonyŋ dälelı. Bır kezde bız eldıŋ tuyn köterdık, abyroiyn qorǧadyq, bıraq uaqyt öte kele memleketke de, jüiege de kerek bolmai qalatyn kez bolady eken».
Ülken sportty tastaǧandardyŋ 20 paiyzy boi aldyruǧa beiım bolady
Sportşynyŋ mansaby aiaqtalǧannan keiın psihologiialyq daǧdarysqa tap boluy tek Qazaqstanǧa ǧana tän emes. Būl bükıl älemde baiqalatyn, jüielı türde zerttelgen qūbylys. Halyqaralyq ūiymdardyŋ derekterı körsetkendei, sporttaǧy joǧary nätijenıŋ qūny köbıne tek fizikalyq emes, emosionaldyq tūrǧydan da öte auyr.
Halyqaralyq Olimpiada komitetınıŋ (IOC) zertteulerı boiynşa, elitalyq deŋgeidegı sportşylardyŋ 34–45% mansap barysynda nemese odan keiın depressiia belgılerın bastan keşıredı. Būl körsetkış qarapaiym halyqqa qaraǧanda ekı esege joǧary. Iаǧni, ülken jarystarda tūǧyrǧa şyqqan adamnyŋ da ışkı küiı tūraqty bola bermeidı.
Sports Medicine Journal jariialaǧan jüielı şolularǧa zer salsaq, sportşylardyŋ 28–35% mazasyzdyqtyŋ küşeiuın sezınedı, al keibıreulerınde būl jaǧdai mansap aiaqtalǧannan keiın tereŋdei tüsedı. Emosionaldyq tūraqsyzdyq, ūiqynyŋ būzyluy, maqsattyŋ joǧaluy, mūnyŋ bärı sporttan keiıngı ömırge beiımdeludı qiyndatady.
Australian Institute of Sport mälımetterı taǧy bır maŋyzdy tendensiiany körsetedı: sportty tastaǧannan keiın sportşylardyŋ şamamen 20% täueldılıkke beiım bolady. Būl köbıne bos keŋıstıktı toltyra almaudan, kündelıktı tärtıptıŋ joǧaluynan, jaŋa ömırge beiımdeludıŋ qiyndyqtarynan tuyndaidy.
Al mansap aiaqtalǧan sättıŋ özı sportşylar üşın eŋ auyr kezeŋderdıŋ bırı bolyp sanalatynyn zertteuler rastaidy. Avstraliialyq ǧylymi esepte sportşylardyŋ 46% öz mansabyn aiaqtaǧanda özın «joǧaltqandai» sezıngenın aitqan. Ol tūlǧalyq daǧdarys, «identity loss» dep atalatyn qūbylys, sebebı adam özın kım ekenın qaita anyqtauǧa mäjbür bolady.
Halyqaralyq Olimpiada komitetınıŋ 2021 jylǧy zertteuı taǧy bır maŋyzdy faktını alǧa tartady: sportşylardyŋ 70% mansap aiaqtalǧanǧa deiın bolaşaq ömırıne daiyndyq jürgızbeidı. Iаǧni, adamdar jyldar boiy tek sportqa baǧyttalǧandyqtan, keiıngı käsıbi joly turaly oilauǧa uaqyt tappaidy. Sol sebeptı ötpelı kezeŋ öte auyr ötedı. Sports Medicine Review derekterıne süiensek, käsıbi sportşylardyŋ suisidtık oilarǧa tap bolu qaupı jalpy halyqqa qaraǧanda 2–3 ese joǧary. Būl körsetkış sporttaǧy psihologiialyq qiyndyqtardyŋ qanşalyq tereŋ ekenın aşady.
PSİHOLOG TAPŞYLYǦY
Būl derekterdıŋ barlyǧy bır ülken şyndyqty körsetedı. Emosionaldyq daǧdarys sporttyŋ tek jergılıktı emes, halyqaralyq deŋgeide de özektı mäselelerınıŋ bırı bolyp otyr. Jülde men daŋqtyŋ daqpyrty aiaqtalǧan soŋ sportşynyŋ jaŋa ömırge beiımdeluı üşın käsıbi qoldau, psihologiialyq resurstar jäne bılım beru mümkındıkterı qajet. Älemdık täjıribede sport psihologiiasy komandanyŋ tolyqqandy bölıgı. Al Qazaqstanda būl baǧyt älı qalyptasa almai keledı.
Köp sportşylardyŋ mansaptan keiıngı küizelısın, jaraqattan keiıngı kezeŋdı nemese jarys aldyndaǧy qysymdy jeŋıldetetın mamandar sany Qazaqstanda älı de az. Sol sebeptı bız sporttaǧy psihologiialyq, medisinalyq qoldau jüiesınıŋ qazırgı jaǧdaiyn anyqtau üşın sala mamandaryn sözge tarttyq.
Aldymen bız Jetısu oblystyq Olimpiadalyq daiarlau ortalyǧynyŋ direktory Mäulen Mamyrovpen tıldestık. 1996 jylǧy Atlanta Olimpiadasynyŋ qola jüldegerı, erkın küresten tanylǧan sportşy retınde ol bızge pıkırın bylai jetkızdı.
«Menıŋ bıluımşe, käsıbi deŋgeidegı sporttyq psihologtar Qazaqstanda öte az, sonymen bırge sporttyq därıgerler de. Äsırese öŋırlerde müldem tapşy deuge bolady. Olardy daiarlau baǧyttaryn köbeitu kerek. Jalaqysy tömen bolǧandyqtan, būl salaǧa mamandar kelmei jatyr. Eger eŋbekaqysy köterılse, mūndai kadrlar da köbeier edı dep oilaimyn.»
Onyŋ aituynşa, sporttyŋ qazırgı dinamikasy psihologiialyq qoldaudy asa qajet etedı, bıraq būl salaǧa maman daiyndaityn oqu baǧdarlamalary da jetkılıksız. Sondyqtan kadr tapşylyǧy jyl saiyn kürdelenıp barady.
AUYR JÜKTEME
Sporttaǧy psihologtardyŋ jūmysy turaly tolyq tüsınık qalyptastyru üşın bız öŋırlık sport mektepterınıŋ bırınde qyzmet etetın mamanmen de söilestık. Psihologtyŋ aituynşa, sportşylarmen jūmys tek jeke keŋespen şektelmeidı. Emosiialyq qoldau, tüsındıru sabaqtary, ata-anamen jäne jattyqtyruşylarmen jūmys, toptyq treningter, jaŋa sportşylardy beiımdeu, küizelıske qarsy profilaktikalar jasalady eken. Bıraq osynyŋ bärın bır adamnyŋ atqaruy mümkın bolmai jatady.
«Menıŋ moinymda bükıl mekteptıŋ psihologiialyq qoldauy tūr. Toptyq treningter men küizelıstıŋ aldyn alu boiynşa şaǧyn baǧdarlamalardy da özım ūiymdastyramyn. Bır ştattyq psihologqa būl öte auyr. Kei künderı fizikalyq emes, emosiialyq tūrǧydan qatty şarşaimyn. Menıŋ bılımım jalpy psihologiia, al sport psihologiiasyna keluım arnaiy kurstar arqyly boldy».
Būl mäselege qatysty bız Sport jäne turizm ministrlıgıne de resmi saual joldadyq. Ministrlıktıŋ jauaby da būl baǧyttyŋ älı tolyq qalyptaspaǧanyn rastaidy.
Ministrlık bylai dep mälımdedı:
«Qazaqstan Respublikasynyŋ ūlttyq qūramalary sport salasyna arnalǧan sporttyq psihologtarmen qamtamasyz etılgen. Alaida qazırgı taŋda elımızde sport salasyna salalanǧan maman-psihologtardyŋ jetıspeuı baiqalady. Būl jaǧdaidyŋ negızgı sebepterınıŋ bırı - sport psihologiiasy baǧytyndaǧy kadrlardy käsıbi deŋgeide daiarlaityn oqu baǧdarlamalarynyŋ azdyǧy jäne salanyŋ älı de damu üstınde boluy».
Qolda bar bastamalar bar bolǧanymen, olardyŋ bıryŋǧai, tolyqqandy jüiege ainalmaǧany anyq. Sportşynyŋ emosiialyq saulyǧy, mansaptan keiıngı ömırge beiımdeluı nemese jarys kezındegı tūraqtylyǧy bügınde maŋyzdy talaptardyŋ bırı, bıraq qazırgı infraqūrylym oǧan älı tolyq jauap bere almai otyr.
Mūnda közge bırden tüsetın närse sportşynyŋ taǧdyry tek onyŋ jeke jıgerıne ǧana emes, ony qorşap tūrǧan jüienıŋ sapasyna da täueldı. Eger janynda käsıbi psiholog bolmasa, onyŋ barlyq auyr emosionaldyq jügı köbıne jattyqtyruşynyŋ moinyna tüsedı. Medisinalyq mamandar jetkılıksız bolǧan jaǧdaida sportşy jaraqatpen jattyǧyp, öz densaulyǧyn qaterge tıguge mäjbür bolady. Al mansaptan keiıngı ömırge baǧyt-baǧdar beretın mamandar bolmaǧan kezde, tıptı eŋ myqty chempiondardyŋ özı eŋ qiyn kezeŋderın jalǧyz ötkeredı.
Qazırgı sportta emosionaldyq qoldau qosymşa qyzmet emes. Būl käsıbi ortadaǧy qajettı element. Älemnıŋ damyǧan elderınde är komandada psiholog, mentor, reabilitasiialyq maman, äleumettık qyzmetker bırge jūmys ısteidı. Qazaqstanda mūndai qoldau jüiesı endı ǧana qalyptasyp keledı.
Ämina Ädıljan
