«Alatau» dästürlı öner teatry – ūlttyq dästür men ruhaniiattyŋ altyn qazynasy. Biyl teatr özınıŋ 10 jyldyq mereitoiyn atap ötuge daiyndalyp otyr. Osy on jyl ışınde sahnaǧa janyn arnaǧan, şyǧarmaşylyq eŋbegımen ūjymnyŋ damuyna üles qosqan talantty mamandar – teatrdyŋ ömırlık tıregı, ūlttyq önerdıŋ tırı beinesı bolyp sanalady.
Būl maqalada bız teatrda 10 jylǧa juyq eŋbek etıp, är rölınde, är qoiylymynda şynaiy şyǧarmaşylyq quatyn körsetken daryndy tūlǧalardyŋ – sahnaǧa adaldyǧy men önerge degen süiıspenşılıgı arqyly ūlttyq mädenietımızdıŋ biıgıne köterılgen jandardyŋ ömırı men jetıstıkterın baiandaimyz. Olar – teatrdyŋ jüregı, halyq ruhynyŋ sahnalyq körınısı.
Sahnaǧa sıŋgen ǧūmyr
Adam balasynyŋ ǧūmyry – bır qaraǧanda qysqa, al mazmūnyna üŋılseŋ, tūtas bır däuırdıŋ şejıresındei tereŋ. Öner iesınıŋ ömırı tıpten bölek: ol öz ǧūmyryn ǧana emes, özgenıŋ taǧdyryn da arqalap ötedı. Osyndai öner jolyn serık etken jandardyŋ bırı – Aripov Daulet Beisebaevich.
Aripov Daulet Beisebaevich 1981 jyly qaraşa aiynyŋ 16-sy künı Türkıstan oblysy, Jetısai qalasynda düniege kelgen. Tumysynan qazaqy bolmysty boiyna sıŋırıp ösken ol, jastaiynan önerge jaqyn boldy. 1998 jyly Jetısai qalasyna qarasty Baiqonys auylyndaǧy M.O.Äuezov atyndaǧy orta mekteptı tämamdap, ömırdıŋ jaŋa belesıne qadam basty. Bılım men önerdı qatar ūştastyrudy maqsat etken jas talapker 2001–2005 jyldar aralyǧynda Almaty qalasyndaǧy T.Jürgenov atyndaǧy Qazaq memlekettık öner akademiiasynda bılım alyp, akterlyq önerdıŋ qyr-syryn meŋgerdı. Ūstazdary Janat Hadjiev pen Aidos Bektemırovtıŋ tälım-tärbiesı onyŋ şyǧarmaşylyq jolynyŋ berık ırgetasyna ainaldy. Nätijesınde «Akterlık öner» mamandyǧyn igerıp, «Muzykalyq teatr akterı» bılıktılıgın alyp şyqty.
Öner joly oŋai emes. Ol – tabandylyq pen tözımdılıktı talap etetın taǧdyr. Daulet Beisebaevich eŋbek jolyn 2005–2007 jyldary Jetısai qalasyndaǧy Q.Jandarbekov atyndaǧy «Jetısai» drama teatrynda bastap, sahnamen alǧaşqy syrlasuyn osy ortada ötkerdı. Būl kezeŋ – onyŋ akterlık bolmysynyŋ qalyptasu şaǧy edı.
2007–2015 jyldar aralyǧynda Almaty qalasyndaǧy «Aqsarai» miuzikl teatrynda qyzmet etıp, şyǧarmaşylyq tūrǧyda tolysa tüstı. Būl jyldary ol «Qyz Jıbek» miuziklındegı Şege, «Mahabbat pen zūlymdyqtaǧy» Gof Marşl, «Muha-Sokotuha» qoiylymyndaǧy Komar syndy türlı janrdaǧy obrazdardy somdap, sahnalyq şeberlıgın şyŋdady. Teatr ūjymymen bırge Qazaqstannyŋ köptegen qalalaryn, sondai-aq Germaniia, Fransiia, Türkiia, Gruziia, Türıkmenstan, Aljir sekıldı elderdı aralap, qazaq önerın şetel sahnalarynda tanytty. Sonymen qatar 2010–2011 jyldary «Sezam» teatrynda qyzmet atqaryp, balalar teatry baǧytynda da täjıribe jinaqtady.
2015–2018 jyldary Qazaq memlekettık qyzdar pedagogikalyq universitetınde rejisser, oqytuşy jäne konsertmeister retınde eŋbek etıp, jas ūrpaqqa önerdıŋ mänın ūǧyndyrdy. Būl kezeŋde ol «Kelınder köterılısı», «Qaraşekpen», «Eh, qyzdar...», «Bes sausaq» sekıldı qoiylymdardy sahnalap, rejisserlık qyryn da tanytty. Sonymen qatar 2009 jyldan bastap kino salasynda da belsendı eŋbek etıp, köptegen filmderde epizodtyq jäne ekınşı plandaǧy rölderdı somdap, körermenge keŋınen tanyldy.
Osyndai mol täjıribe men şyŋdalǧan şeberlıktıŋ zaŋdy jalǧasy retınde 2019 jyldan bastap Aripov Daulet Beisebaevich «Alatau» dästürlı öner teatrynyŋ qūramynda eŋbek etıp keledı. Būl teatr – tek sahna emes, ūlttyq önerdıŋ mäiegın saqtaǧan ruhani orda. Daulet Beisebaevich osy ūjymda özınıŋ şyǧarmaşylyq äleuetın jaŋa qyrynan aşty.
Ol somdaǧan Süiınbai beinesı – tek aqyn tūlǧasy emes, halyq ruhynyŋ körınısı. Akter būl rölde sözdıŋ salmaǧyn, oidyŋ tereŋdıgın sezındıre otyryp, körermendı ūlttyq bolmystyŋ qainar közıne jeteleidı. Üsen beinesınde ol qarapaiym qazaq jastarynyŋ aŋqyldaǧan mınezın, ömırge degen taza közqarasyn şynaiy jetkızedı. Al Aldar köse rölınde akterdıŋ şeberlıgı erekşe qyrynan aşylady: mūnda ol tapqyrlyq pen mysqyldy, halyqtyq iumordy tabiǧi üilestırıp, sahnany jandandyrady.
«Abai–Toǧjan» qoiylymyndaǧy Süiındık obrazy arqyly ol sabyr men parasattyŋ iesın körsetse, «Kez bolǧan ker zamandaǧy» Tūrmaǧanbet Iztıleuov beinesınde tarihi tūlǧanyŋ taǧdyrly jolyn, zamana zary men el mūŋyn tereŋ tolǧanyspen jetkızedı. Al «Sūltan Beibarys» spektaklındegı Mamlük rölınde batyrlyq pen ışkı qaisarlyqty, al «Aiman–Şolpandaǧy» Şal obrazynda ömırdıŋ äzıl men şyndyqqa toly qyrlaryn şeber beineleidı.
Akterdıŋ basty erekşelıgı – onyŋ är rölge janymen enuı. Ol obrazdy syrttai ǧana emes, ıştei sezınedı, keiıpker taǧdyryn öz jüregınen ötkızedı. Sondyqtan da onyŋ sahnadaǧy är qimyly, är sözı – jasandylyqtan ada, tabiǧilyqqa jaqyn. Onyŋ oiyny körermendı sendıredı, tolǧandyrady, keide küldıredı, keide oiǧa batyrady.
Akterlık öner – tek mätındı jattap, sahnada oryndau emes, ol – jannyŋ eŋ näzık qylyn şertu. Osy tūrǧydan alǧanda, Aripov Daulet Beisebaevich – öz ısınıŋ şeberı, sahnanyŋ şynaiy qyzmetşısı. Onyŋ önerı – dabyradan alys, bıraq tereŋ; syrt közge qarapaiym, bıraq mänı bai.
2023 jyly mädeniet salasynyŋ üzdıgı atanuy – onyŋ eŋbegıne berılgen ädıl baǧa. Al 2024 jyly rejisser kömekşısı qyzmetıne taǧaiyndaluy – onyŋ şyǧarmaşylyq ösuınıŋ zaŋdy jalǧasy.
«Alatau» dästürlı öner teatrynyŋ on jyldyq mereitoiy – osyndai öner maitalmandarynyŋ eŋbegın aişyqtaityn kezeŋ. Teatrdyŋ alǧaşqy künınen bastap onyŋ damuyna üles qosyp kele jatqan jandardyŋ qatarynda Aripov Daulet Beisebaevichtıŋ orny airyqşa.
Öner – mäŋgılık. Al sol mäŋgılıkke qyzmet etken adamnyŋ esımı de, eŋbegı de el jadynda saqtalmaq.
Armannan tuǧan öner
Adam balasynyŋ jüregınde bır şyraq bar. Ol – arman. Sol şyraq sönbese, adam adaspaidy; sol şyraq jansa, jol tabylady. Öner adamynyŋ ǧūmyry – sol armannyŋ jetegınde ötken taǧdyr. «Alatau» dästürlı öner teatrynyŋ on jyldyq mereitoiy qarsaŋynda osyndai armanyn aqiqatqa ainaldyrǧan jandardyŋ bırı – Muhametqalieva Maral Anarbekqyzy.
Maral Anarbekqyzy 1979 jyly 12 qazanda Almaty oblysy, Sarqant audany Kökjide auylynda düniege kelgen. Qazaqy tärbienı boiyna sıŋırıp ösken ol, jastaiynan söz önerıne, sahna mädenietıne erekşe yqylas tanytty. 1994–1997 jyldary Almaty qalasyndaǧy J. Elebekov atyndaǧy estrada-sirk kolledjınde körkem söz oqu şeberı mamandyǧyn meŋgerıp, sahna tılınıŋ näzık iırımderın igerdı. Būl – onyŋ önerge aparar alǧaşqy baspaldaǧy edı.
Bılımın jetıldıru jolynda ol toqtaǧan joq. 2014 jyly T. Jürgenov atyndaǧy Qazaq ūlttyq öner akademiiasynda kino jäne televiziia salasy boiynşa prodiuser-rejisser mamandyǧyn igerıp, şyǧarmaşylyq kökjiegın keŋeittı. Sol jyly pedagogika jäne psihologiia baǧytynda magistrlık dissertasiia qorǧap, öner men bılımdı qatar ūştastyrǧan jan-jaqty tūlǧa retınde qalyptasty.
Eŋbek jolyn 1997 jyly «Qazaqkonsert» konserttık bırlestıgınde konsert jürgızuşı, konferanse retınde bastaǧan Maral Anarbekqyzy sahna mädenietınıŋ qyr-syryn tereŋ meŋgerıp, körermenmen tıl tabysudyŋ şeberıne ainaldy. Osy jyldar ışınde ol tek jürgızuşı ǧana emes, önerdıŋ janaşyry, sahnanyŋ şynaiy qyzmetşısı retınde tanyldy. Köptegen respublikalyq jäne halyqaralyq baiqaularda top jaryp, 1999 jyly O. Bökeihan atyndaǧy körkem söz oqu şeberlerı baiqauynyŋ, 2005 jyly «Şabyt» festivalınıŋ laureaty atandy.
Onyŋ şyǧarmaşylyǧy poeziiamen de astasyp jatyr. Mūqaǧali Maqataevtyŋ mereitoilaryna arnalǧan «Şyn ǧaşyqpyn», «Bır kündık säule» atty poetikalyq-dramalyq keşterı – körermen jüregıne jetken ruhani dünieler. Sonymen qatar, qazaq önerınıŋ alyptary – Roza Baǧlanova, Altynbek Qorazbaev, Maqpal Jünısova syndy tūlǧalarmen bır sahnada qatar eŋbek etuı – onyŋ önerdegı jolynyŋ salmaqtylyǧyn aiqyndaidy.
Al 2016 jyldan bastap Maral Anarbekqyzy «Alatau» dästürlı öner teatrynyŋ qūramyna qosylyp, jaŋa bır şyǧarmaşylyq kezeŋdı bastady. Teatr sahnasy oǧan tek jürgızuşı emes, aktrisa retınde de tanyluǧa mümkındık berdı. «Abai–Toǧjan» qoiylymyndaǧy Dıldanyŋ jeŋgesı, «Än Mūhittaǧy» bäibışe, «Qamauda qalǧan arman» qoiylymyndaǧy Jazira beinelerı arqyly ol sahnadaǧy tabiǧilyǧyn, şynaiy sezımın körsete bıldı. Al «Mūqaǧalimen syrlasu» poetikalyq keşınıŋ ssenariiın qūrastyruy – onyŋ şyǧarmaşylyq ızdenısınıŋ taǧy bır qyry.
Maral Anarbekqyzynyŋ öner jolyndaǧy eŋ bır säulelı, jürekke jyly tūstary – bala küngı qiialy men sol qiialdyŋ şyndyqqa ainalǧan sätterı. Bala köŋıldıŋ tübınde jatqan bır näzık arman bar edı: sahnaǧa şyǧu, el aldyna söz aitu, önerdıŋ ortasynda jüru. Ol arman äuelde älsız şyraqtai ǧana körıngenımen, uaqyt öte kele jürek tükpırınde mazdaǧan alauǧa ainaldy.
Mektep qabyrǧasynda jürgen künderdıŋ özınde-aq ol sahnaǧa ǧaşyq edı. Teledidardan körgen ärbır jürgızuşınıŋ söz saptauy, qimyly, dauys yrǧaǧy – bärı de onyŋ jan düniesıne öşpestei ız qaldyrdy. Ol jai ǧana körermen bolyp qalmai, körgenın köŋılıne toqyp, aina aldynda qaitalap, öz bolmysyn önerge beiımdei bastady. Būl – oiyn emes, būl – jürek qalauy edı.
Bır künı auylǧa qazaqtyŋ būlbūl ünı, sahnanyŋ saŋlaǧy Roza Baǧlanova keldı. Sol kün – kışkentai Maraldyŋ jüregınde mäŋgıge saqtalǧan erekşe sät. Halyqtyŋ arasynan qysylyp ötıp, aldyŋǧy qatarǧa jetıp, oryn tappaǧan soŋ jerde otyryp tamaşalaǧan sol konsert – onyŋ taǧdyryn ünsız özgertken bır mezet edı. Ol sol sätte ännıŋ äuezın emes, önerdıŋ biıgın kördı; sözdıŋ maǧynasyn emes, sahnanyŋ qasietın sezındı. Bala jürek sol künı alǧaş ret ülken armandy arqalady: «Men de osy sahnanyŋ bır şetınde jürsem eken...»
Uaqyt öz arnasymen jyljydy. Bıraq sol bır bala arman kömeskı tartpady, qaita kün ötken saiyn aiqyndalyp, biıktei berdı. Arman jeteledı, ümıt jetektedı. Ol Almatyǧa keldı, bılım aldy, önerdıŋ esıgın qaqty. Eŋ bastysy – öz jüregındegı dauysqa sendı. Köp ūzamai taǧdyrdyŋ özı ony bala küngı taŋdanysqa toly sol sahna iesımen qaita tabystyrdy: Roza Baǧlanova eŋbek etken ortada qyzmet atqaryp, alǧaşqy gastroldık saparyn sol kısımen bırge bastau baqyty būiyrdy. Būl – kezdeisoqtyq emes, būl – üzılmegen ümıttıŋ, talmai ızdengen eŋbektıŋ, şyn senımnıŋ jemısı edı.
Teatrǧa degen aŋsar da osylai aqiqatqa ainaldy. Alǧaşqy kezde şyǧarmaşylyq qūramnyŋ azdyǧy ony san türlı rölge jeteledı. Bırde basty keiıpker, bırde qosalqy beine, endı bırde köpşılık sahnanyŋ qatarynda jürıp, ol sahnanyŋ är tynysyn, är qadamyn jüregımen sezındı. Uaqyt öte teatr keŋeidı, jas talanttar keldı, sahna tolysty. Bıraq sol alǧaşqy ızdenıs pen şynaiy eŋbek Maraldyŋ ornyn bekem ettı – ol osy sahnanyŋ töl perzentıne ainaldy.
Erekşe bır qyry – onyŋ massovkaǧa degen yqylasy. Köpşılık elemeitın, bıraq sahnanyŋ tynysyn aşatyn osy bır bölıktı ol erekşe süiedı. Rölı bola tūra, sahna syrtyna jügırıp baryp, basqa keiıpke enıp, qaitadan köpşılık qūramynda sahnaǧa şyǧuy – onyŋ önerge degen adaldyǧynyŋ aiǧaǧy. Ol üşın sahnanyŋ ülken-kışısı joq, ärbır sät – öner, ärbır qadam – taǧylym. Özı aitqandai, däl osy köpşılık sahna onyŋ ışkı talantyn oiatyp, boiyndaǧy akterlık quatty jaryqqa şyǧarǧan.
Būl jol – tek armannyŋ ǧana emes, tynymsyz eŋbektıŋ joly. Köŋılde tuǧan bır säule özdıgınen janyp ketpeidı, ony ürlep, öşırmei, alauǧa ainaldyru – adamnyŋ öz qolynda. Maral Anarbekqyzy sol säulenı öşırmedı, qaita jandyryp, ömır jolynyŋ şamşyraǧyna ainaldyrdy.
«Alatau» dästürlı öner teatrynyŋ on jyldyq mereitoiy – osyndai taǧdyrlardyŋ toǧysqan, armandardyŋ aqiqatqa ainalǧan tūsy. Būl – sahnaǧa degen süiıspenşılıktıŋ, eŋbekke degen adaldyqtyŋ jeŋısı.
Endeşe, adam balasy armannan qoryqpauy kerek. Sebebı şyn jürekten tuǧan arman – uaqyttyŋ tezınen ötıp, taǧdyrdyŋ törınen oryn alady. Arman – aldamaidy, tek soǧan jeter jolda adal boludy talap etedı.
Ūlttyq önerdıŋ ūlaǧatty jolyn jalǧaǧan jyrşy
Qazaqtyŋ keŋ saharasynda san ǧasyrdan berı üzılmei jalǧasyp kele jatqan jyraulyq, termeşılık dästür – ūlt ruhaniiatynyŋ altyn dıŋgegı. Osy qasiettı önerdıŋ bügıngı jalǧastyruşysy, dästürlı än men jyrdyŋ qadır-qasietın tereŋ tüsınıp, ony jaŋa buynǧa jetkızıp jürgen öner ielerınıŋ bırı – Uatqan Şattyq Qūmarūly.
1994 jyldyŋ 28 säuırınde Qytai Halyq Respublikasynyŋ Şyŋjaŋ Ūiǧyr avtonomiialyq audanyna qarasty Sanjy qalasynda düniege kelgen Şattyqtyŋ önerge degen alǧaşqy qadamy erte bastaldy. Balalyq şaǧy tuǧan ölkesınde bastalyp, 2004 jyly tarihi Otany – Qazaqstanǧa qonys audarumen jalǧasty. Almaty oblysy, Eskeldı audany, Abai auylyna ornyqqan otbasynyŋ ümıtın arqalaǧan jas daryn auyl mektebınde bılım ala jürıp, önerge degen erekşe qabıletın tanyta bastaidy.
2006 jyly Taldyqorǧan qalasyndaǧy daryndy balalarǧa arnalǧan «Öner mektebıne» qabyldanyp, Qazaqstan Respublikasynyŋ mädeniet qairatkerı Erbolat Şaldybek Zamanbekūlynan tälım alady. Osy kezeŋ Şattyqtyŋ şyǧarmaşylyq qalyptasuynda maŋyzdy beles boldy. Respublikalyq baiqaularda jüldelı oryndarǧa ie bolyp, önerdegı alǧaşqy jetıstıkterın körsettı.
Öner jolyndaǧy bılımın tereŋdetu maqsatynda 2012 jyly Almaty qalasyndaǧy Temırbek Jürgenov atyndaǧy Qazaq ūlttyq öner akademiiasyna oquǧa tüsedı. Mūnda «Dästürlı muzykalyq öner» kafedrasynda Jetısu än mektebınıŋ qyr-syryn meŋgerıp, QR Mädeniet salasynyŋ üzdıgı Şolpan Darjanovadan därıs alady. Studenttık jyldary halyqaralyq jäne respublikalyq deŋgeidegı baiqaularda top jaryp, öz şeberlıgın şyŋdai tüsedı.
2016 jyldan bastap Şattyq Qūmarūly Almaty qalasyndaǧy «Alatau dästürlı öner» teatrynda qyzmet atqaryp keledı. Teatr aşylǧan künnen bastap osy öner ordasynda eŋbek etıp, sahna mädenietın, oryndauşylyq şeberlıgın, akterlık qyryn qatar damytty. Teatrmen bırge ösıp, bırge şyŋdalǧan öner iesı bügınde ūjymnyŋ beldı müşesıne ainaldy.
Ol tek änşı ǧana emes, jyrşy, termeşı ärı akter retınde de tanylyp keledı. Teatr sahnasynda qoiylǧan türlı muzykalyq-tanymdyq, tarihi qoiylymdarda är aluan rölderdı somdap, körermen yqylasyna bölendı. «Jambyldan – Amanat» konsert-spektaklınde ūly jyrau Jambyl Jabaevtyŋ jastyq şaǧyn beineleuı – onyŋ akterlık qabıletınıŋ jarqyn dälelı.
Şattyqtyŋ öner jolyndaǧy jetıstıkterı de az emes. Ol respublikalyq jäne halyqaralyq baiqaulardyŋ bırneşe dürkın laureaty, Gran-pri iegerı. Äsırese «Tektı sözdıŋ töresı – Terme» respublikalyq baiqauyndaǧy Bas jüldesı men «Şyrqa dausym» dästürlı änşıler baiqauyndaǧy jeŋısı – onyŋ termeşılık önerdegı biık deŋgeiın aiqyndaidy.
Sonymen qatar, önerpaz şetel sahnalarynda da qazaq önerın nasihattap keledı. Germaniia, Türkiia, Fransiia, Koreia syndy elderde ötken mädeni şaralarǧa qatysyp, ūlttyq önerdıŋ märtebesın köteruge öz ülesın qosuda.
Jyraulyq pen termeşılık – tek än aitu emes, ol – halyqtyŋ tarihyn, taǧdyryn, filosofiiasyn jetkızetın ruhani mektep. Şattyq Qūmarūly osy mekteptıŋ zaŋdy jalǧastyruşysy retınde ūlttyq önerdıŋ qadırın tereŋ tüsınıp, ony zamanaui sahnamen ūştastyryp keledı. Onyŋ oryndauyndaǧy termeler men jyrlar tyŋdauşyny oilandyryp, ūlttyq bolmysqa qaita üŋıluge jeteleidı.
Bügınde Memlekettık «Daryn» jastar syilyǧynyŋ laureaty atanǧan öner iesı – tek öz jolyn tapqan talant qana emes, qazaqtyŋ dästürlı önerınıŋ bolaşaǧyna üles qosyp jürgen tūlǧa. Teatr sahnasyndaǧy eŋbegı men jyraulyq önerdegı ızdenısı – onyŋ şyǧarmaşylyq ǧūmyrynyŋ negızgı özegı.
Ūlttyq önerdıŋ şamşyraǧyn söndırmei, ony jaŋa beleske köteru – osyndai öner ielerınıŋ arqasynda jüzege asatyny sözsız.
