Сабатой мейрамы (тезистік таныстырым)

1685

МАҚСАТ:  «РУХАНИ ЖАҢҒЫРУ» ұлттық жобасы аясында От мен қуат дүлейін, жылқы бағу мәдениеті арқылы көшпелі өмір салтын паш ететін түркілік жазғы САБАТОЙ мерекесін қалпына келтіру мен дамыту; мереке барысында халық бірлігін нығайту, қазақы этнографиялық танымдарды паш ету, салттарды, жоралғылар мен рәсімдерді және спорттық сайыстарды дамыту әрі насихаттау; елімізде туризмді дамытуға алғышарт жасауға үлес қосу.

Сабатойдың мәні

Сабатой мерекесі - аса ежелгі ұлттықтанымнан бастау алатын ұлы мейрам.«Сабатой» сөзі былғарыдан тігілген қымыз құйуға арналған ыдыс атауынан қалыптасқан.

Мерекенің бұл атауы қазақ халқында ұмыт болған, алайда әлі күнге дейін сібірдегі көшпелі өмір салтын ұстанған кейбір түркі жұрттарында қолданыста.

Сабатой – жаз маусымының басталуына сәйкес келетін әрі жазғы түн тоқырауына қабат аталатын түркі мерекесі. Бұл мерекені бүгінде түркі халықтарының ішінде тек қана саха жұрты «Ысыах» атауымен жоғары дәрежеде жаңажылдық мәртебемен атап өтеді. «Сабатой» сөзін түркілік басқа ұлы мейрам атауы «сабантоймен» шатастыруға болмайды – ол күзгі Топырақ дүлейін паш ету мерекесі.

Мерекенің тарихи сипаты

Сабатой мерекесінің орнын қазақтың көшпелі өмір салты дәуірлеген кезеңде жайлауға көшу үдерісі басқан. Осы жайлау көші өз бойына Сабатойдың барлық қадыр-қасиеті мен көрінісін сіңіре мерекені жазғы көштің ерекше үлгісін қалыптастырған деуге болады.

Сабатой мейрамының советтік нұсқасы да болғанын ұмытпауымыз керек. Ол – шопандар тойы болатын. Маусым айында қой қоздап, соның нәтижесін шығарып, шопандар слетін шақырып, мәре-сәре мереке өтетін.

САБАТОЙ мейрамының мезгілі

21 маусым — Күн мен Түннің жазғы арбасу күні. Бұл күн астрономиялық жаздың басы. Жылдағы ең ұзақ күндіз бен ең қысқа түн болып табылады. Бұл күн – Оттың, Судың, Топырақ пен Ауаның одақтасар күні, Жер мен Көктің тұтасар сәті.
Бұл – жаздың басталу мейрамы.Бұл уақыт табиғаттың гүлдену көрінісін паш етеді. Жер беті түрленеді, шүйгінденеді, әдеміленеді, көкорай шалғынға оранады. Табиғат от пен қуаттың көзіне айналады. Жаңа туған төлдер марқаяды, піседі. Жан-жануар отығады. Міне Сабатой мейрамы осы шаққа сәйкес келетін салтанат.

Мерекенің мазмұны

Сабатой мерекесі жаз маусымының маусымашары, жер бетінің Отығу мерекесі, ең ұзақ Күндіздің мейрамы, жердің шүйгінделуі және адам мен малдың, айуан біткеннің отығу, қуатталу кезеңінің кіріспесі.

Сабатой – оттоқсан аталатын тоқсан күн жазды паш ету салтанаты; Өмірдің көзі ретінде Отқа пен Күнді құрметтеу, Жарықты қадыр тұту, от пен судың үйлесімін тілеу шарасы болып табылады.

Аңырақай тауындағы жартастағы петроглифтебейнеленген жазғы маусымды байқататын жайылып жүрген баспақ ретінде осы жаз мезгілінің бейнесі бедерленген.

«Отамалы жақсы болса - от алғанша,

Жаман болса - отағанша». Бұл жерде жаздың жайлылығы мен жердің оттылығы, шөптің шүйгіндігі әңгіме болып отыр. «Отамалы» сөзі малдың отығу  ұғымынан туындайды.

Шөптің шүйгіндігі малдың күйлілігінің, адамның ауқаттылығының кепілі. Сол себепті бұл мереке жайлау мен егістің шүйгін шығуының ұлы ғұрпы деуге болады.

Жаз маусымы той мен салтанатқа қолайлы уақыт.Сайып келгенде Сабатой мейрамы От пен Суға, Күндіз бен Түн үйлесіміне қатысты барлық шаралар мен жоралғыларды, ғұрыптарды қамтиды. Бұған жамбы ату, көкпар тарту, айтыс, алтыбақан тебу  секілді қазақ мәдениетіне сіңісті бүгінгі салт-ғұрыптардың,рәсімдердің баршасы да Сабатойға сән беретін шаралар болып табылады.

Сабатойға орда үйлердің қалашығы тән, тағамдар жәрмеңкесі мен сусындар шеруі лайық.

Нышандар

Сабатой мерекесінің атрибуттық нышандары мейрамның санаға сіңісуін, қабылдануын тездетеді әрі оның қадырын арттырады.

Құлынды бие – Сабатойдың басты айуандық кейпі болмақ, өйткені, қымыз болмаса саба жоқ, саба қымыздың ыдысы ғана емес, қуаттың көзі ретіндегі нышаны.
Қарлығаш – Ауа дүлейінің белгісі, жаз шыға қарлығаш ұя салады, қазақ халқы оны қанатты дос санайды.Ол туралы талай аңыздар мен әпсаналар сақталған. Бұл құс жаздағы Табиғаттың түлеуін байқататын бірден бір қанатты нышан.
Қызғалдық  - Топырақ дүлейінің белгісі, бұл гүл топырақтың қызуын сездіре шешек атады. Төлпан/қызғалдақ Табиғаттың түлеу нышаны, топырақтың қуат ала бастағанын, күннің қызғанын білдіретін далалық білдіргі.

Торсық – Су дүлейінің ыдыстық белгісі, бұл Ұлы даланың басты тіршілік көзі; сусынның басты ыдыстарының бірі.

Бауырсақ – Күннің сәулесіндей шашылатын дәм. Қызулы Күннің бейнесін паш етеді, От дүлейінің өнімі. Сол себепті қазақтар қуанышта бауырсақ пісіреді.

Рәсімдер

Қымызмұрындық.