Дала даналығы
28.01.2018
Дала даналығы
Қазақтың ұлы тұлғасы — Абай Құнанбайұлының болашақ ұрпағына қалдырған "ӨСИЕТІ"
1. Құдайдан- қорық, пендеден – ұял: балаң бала болсын десең оқыт, мал аяма! 2. Ауруды жаратқан құдай, бірақ ауыртқан құдай емес. 3. Қайғысыздың бәрі асау. 4. Өлейін деп өлмейді өлерік жан. 5. Распенен таласпа. 6. Бір жерде бірге жүрсең басын қосып, Біріңнің бірің сөйле сөзін тосып. 7. Бір қайғыны ойласаң, жүз қайғыны қозғайды. 8. Жүректен қызық кеткенде, тәннен қуат кетеді. 9. Мұңдасқан көңілде кір қалмайды. 10. Өзі жат елде қайыршылық қылып жүр..
26.01.2018
Дала даналығы
Ат тергеудің астарында ұят бар
Қазақ халқының көнеден келе жатқан салт-дәстүрінде «ат тергеу» дейтін өте маңызды әдеп бар. Атал­мыш әдептің әуелгісі ұлысқа, елге, қау­ымға, еңбегі сіңген құрметті адам­ның атын тіке атамай, жанама ат қойып қадірлейді. Атап айтқанда «Қажы ата», «Би ата», «Батыр аға», «Әз ана» т.б. деген сияқты. Мысалы, ақын-жыршы Жамбыл Жабаевты ауыл-аймақ, ел-жұрты атын атамай «тә­те» деп әспеттеген. Бұл дәстүрдің ас­­тарында қазақтың үлкенді сыйлау, абы­ройлы ..
25.01.2018
Дала даналығы
Қожа Ахмет Ясауидің еш жерде жарияланбаған хикметтері табылды
Оңтүстік Қазақстан облысында Қожа Ахмет Ясауидің 100-ге жуық еш жерде жарияланбаған хикметтері табылды, деп хабарлайды ҚазАқпарат. ХVІ ғасырға тән 475 беттік қолжазба сайрамдық белгілі тарихшы, Тұран ғылым академиясының академигі Мирахмад Мирхалдарұлының қолжазбалар қорында сақталыпты. Құнды қолжазба қоғамдық сананы жаңғырту жөніндегі Оңтүстік Қазақстан облысының жобалық кеңсесі «Рухани қазына» кіші бағдарламасы аясында табылып отыр. Аталған кеңс..
18.01.2018
Дала даналығы
Атақты күйші Рүстембек Омаров жайлы сыр-сұхбат
Қазақтың күй өнерінде есімдері құрметпен аталатын тұлғалар аз емес. Олар өздерінің орындаушылық мектебімен ғасырдан-ғасырға жалғасып келе жатқан күй мұрасын бүгінгі замандарға жеткізіп, аманаттап кеткен аға ұрпақ дер едік. Қазақтың күйшілік мектебі туралы сөз қозғағанда көрнекті күйші, дәулескер домбырашы, Қазақ КСР-нің Халық артисі Рүстембек Омаровтың есімі айрықша ілтипатпен аталатыны белгілі. Рүстембек Омаровтың орындауындағы халық күйі «Ақсақ..
18.01.2018
Дала даналығы
Аға сұлтан Құнанбайдың Абақ Керейге келуі
Патшалық Ресей қазақ даласын аймақ-аймаққа бөліп басқарғанда Семей қаласы бір аймақтың орталығы болып орыстан келген губернаторға аға сұлтан Құнанбай және Барақ төре орынбасар болып тұрады. Күн сайын қысымға алып келе жатқан патша әкімшілігімен қарсыласып, өштесіп жүрген қазақ жігіттері Ақсаққиян, Табылды дейтін екі жігіт (қазақтар Ақояз деп атап кеткен) ақ патшаның аудан дәрежелес адамы – орыс бастықты өлтіріп кетеді. Семей губернаторы олардың ..
15.01.2018
Дала даналығы
Ғабдул Хәкім Омарұлынан бір ғибрат
Атадан жақсы ұл туса, Елінің туы болады.  Атадан жаман ұл туса,  Елінің соры болады. (Қазыбек би) Халықтың арқасына батқан қиын-қыстау кезеңдерде мойымай қара елінің қамын жеген, ұлтының болашағын ойлаған, қайрат-жігер танытып   қайраткерлік танытқан ер-азаматтар аз болмады. Бүгінде қазақ қоғамы, оның ішінде жастар қауымы сол азаматтардың қызметінен хабардар болуға тиісті. Саналы ұрпақ тәрбиесіне жарар тарихтан алар ғибрат мол. Сол себепті де қаз..
12.01.2018
Дала даналығы
Балқадишаның күйеуі шал болмаған
Ақан серінің “Балқадиша” əнін білмейтін қазақ жоқ шығар?! Бұл ән сол кезде жасы алпысқа таяп қалған Ақанның шығармашылығындағы шоқтығы биік туынды болды. Ал кеңес заманында тіптен бағы ашылып, қазақ радиосының алтын қорына жазылып алынды. Тек бір әттең-айы – осы күні оның әншілердің орындауында қате айтылып жүргені. Яғни, ондағы: «Күйеуің сексен бесте шал Қадиша» деген сөздің тарихи шындықпен қабыспайтыны. Шынайы өмірде Балқадиша ешқандай да шалғ..
31.12.2017
Дала даналығы
Ықылас Ожайұлы: Шәкәрім, Абайдың тезінен өтпеген дін-ең қаупты дін
  Қазақ қоғамы таным-талғамы бөлек, ойы мен ісі үйлесім тапқан интелектуал тұлғаларға қашанда зәру. Өйткені, бұғауланған рухтың еркіндікте қалықтауы үшін азат ойлы азаматтардың ақ туы шеру тартуы керек. Осы ретте, руханият жоқшысы, ақын Ықылас Ожайұлы есімін ерекше атай аламыз. Адамдықтың ізгі жолына бастайтын Абай, Шәкәрім ілімін кейінгіге насихат етіп, шәкірт шырағын нұрландырған  ұстазға ықласымыз ерек. Қазаққа бір айтары барын іштей баға..
22.12.2017
Дала даналығы
Турағұл Абайұлы және Алашорда үкіметі
Еліміз тәуелсіздік алғанға дейінгі кеңестік заманда әдеби-ғылыми ортада Абайдың сүйікті ұлы, дарынды ақын-жазушы, шебер аудармашы, Алаштың ардагер асыл азаматы Турағұл Құнанбаев туралы ашық айтылмай келді. Оған басты бір себеп, оның тек әлеуметтік шығу тегі жағынан атақты бай-феодалдың тұқымынан тарайтындығы ғана емес, әйгілі Алашорда үкіметіне қатысты екендігі болды. Сол сияқты Турағұл Абайұлының сталиндік аяусыз қуғын-сүргінге түсуі де, тікелей..
18.12.2017
Дала даналығы
Көкжал Барақ көтерген тас
Найманның Ергенекті тармағындағы Көкжарлы руынан шыққан батыр, қолбасшы Көкжал Барақ Шүрекұлы жөнінде біршама ғылыми еңбектер, көркем шығармалар, поэма мен толғаулар жазылған еді. Батыр бабамыз жөніндегі аңыздар атадан балаға мирас болып сақталып, осы күнге дейін айтылып келеді. «Ескіні есіңе алсаң, есейгеннің белгісі» дегендей, Барақ бабамыздың қара шаңырағындағы ұрпағы болған соң, есімді білер білместей ата-әжелерімнің, үйге келген аталастарымн..
12.12.2017
Дала даналығы
"Қаз дауысты... би" деректі фильмі көрсетіледі
14 желтоқсан, сағат 17:00-де Қазақстан Респупбликасының ұлттық кітапханасында "Қаз дауысты... би" деректі фильмі көрсетіледі. Биыл Қазақ Ордасының кемеңгер биі, мемлекет жəне қоғам қайраткері Қаз дауысты Қазыбек бидің 350 жылдық мерейтойы Қарағанды облысында өз мəнінде аталып өткені белгілі. Кезінде, осыдан 10-15 жыл бұрын мұндай ұлы тұлғалардың мерейтойлары республикалық деңгейде мерекеленіп, республика Астанасында Елбасы, мемлекет жəне қоғам қа..
10.12.2017
Дала даналығы
Ресейден Қазақстан тарихына қатысты экспонат табылды
Белгілі тарихшы, “Қасиетті Қазақстан” орталығының басшысы Берік Әбдіғалиұлы Ресейдің Санкт-Петербург қаласына жасаған сапары кезінде Қазақстан тарихына қатысты экспонатты тапқанын жариялады, деп хабарлайды. «Алаш әскері тақырыбын зерттеп жүріп, Сейілбек Жанайдаровтың 1915 жылы Санкт-Петербургтегі Ресей этнографиялық музейіне Кенесары ханның кісесін тапсырғаны туралы дерек кездестірдім. Бұл жәдігер «Ксе – пояс киргизского хана Средней Орды» дег..
03.12.2017
Дала даналығы
Қытайда қысым көрген қазақ жазушысы
Қытайда туған қазақ жазушысы, тарихшы, этнограф Зейнолла Сәніктің еңбектері Алматыда 15 том болып басылып шықты. Жинаққа оның алғашқы романы «Сергелдең», «Тұғырыл хан» секілді көлемді шығармалары, Қытай архивтерінен жазған зерттеу еңбектері енді. 2013 жылы Алматыда қайтыс болған жазушының өмір жолынан Қытайдағы авторитарлық режимнің 1960 жылдары қарапайым адамға көрсеткен қысымының алуан тәсілін көруге болады. Алматыда өткен көптомдықтың тұса..
29.11.2017
Дала даналығы
Ақын Сараның портреті
Бір кездері «Біржан-Сара» айтысы болған ба?» – деген сұрақтан басталған даудың соңы «ақын Сараның өзі өмірде болған тұлға ма, әлде қиялдан туған образ ба?» дегенге дейін жеткені мәлім. Айтыстың болған, болмағаны жайлы талас-тартыс әлі де соңғы шешімін айта қойды дей алмайсыз. Ал, Сараның өмірде болғаны жайлы күмәнге орын жоқ. Нақтырақ деректерге сүйенсек, Сара Тастанбекқызының туғанына 2018 жылы 140 жыл толады. Ақынның жерлестері осы мерейтой қар..
29.11.2017
Дала даналығы
Абайды қайта тану хақында...
Біз Абайды қаншалық танып жүрміз? Шынымен Абайды танып болдық па? Біз білетін Абай мен біз білмейтін Абайдың арасы қаншалық? Абай Семейдегі Ахмет Риза медіреседе оқыды. Ол оқу орны Шығыстану әлемінде қомақты еңбектер жазған Шахабауддин Бахауиддинұлы Маржанидің (1818-1889) бағытын ұстанды. Жәдишілер дін ислам ілімімен қатар математика, химия, жаратылыстану, қоғамтану, жағырафия т.б дүниелік білімдерді игере отырып, дінді ғылым дәрежесіне көтерді, ..
19.10.2017
Дала даналығы
Ұлбике мен жеті қожаның айтысы
Ертеректе Талас жерінде тұратын Ошақты Жангелді бидің Ұлбике дейтін ақын қызы болған екен. Ол кезде ақындығымен Сара, Ұлбике, Манат қыздардың атағы кең тараған болса керек. Осы ақын қыздармен айтысып бір көруге ынтық болып жүретін сылқым серілер көп болатын. Солардың айтыстарын Айнабек ақын қыз бен жігіттің өз әуеніне салып айтыстырғанын тыңдаған едік. Топ болып серілік құрып, қай жерде той бар, қай ауылда сұлу қыз бар деп іздеп шыққан Мәделі қож..
01.04.2017
Дала даналығы
Көш неге жүре түзеледі немесе "арыс" пен "боздақ" сөзінің төркіні туралы
Көш неге жүре түзеледі немесе «арыс» пен «боздақ» сөзінің төркіні туралы «Көзден кетсе, көңілден болады ұмыт» дейді қазақ. Кейбір көзден де, көңілден де кетпеген, өмірлік ұғымдарымызға айналған сөздердің шығу тегі, түп төркінін күн өткен сайын ұмытып бара жатқанымыз рас. Әрине, ауызекі сөзде, иә жазғанда жалпы мағынасы жағынан дұрыс пайымдап қолдана білсек, ешкім бізден оның қайдан, қалай шыққанын білуді талап етпейтіні және рас. Десе де, біз со..
18.03.2017
Дала даналығы
Ақеділ Тойшанұлы. Жаңа күн жарығы
Ежелгі түркілердің ұғы­мында Ұлыстың ұлы күні – ең ал­ғашқы күннің көкжиектен тууы, ең алғашқы бәйшешектің гүл атып қауыз жаруы, ең тұң­ғыш төлдің шарананы жарған қа­сиетті сәті, табиғат ананың буса­нып, бүкіл ғаламды, өмірді жарат­қан ілкі мезеті болып санала­тын. Ерте, ерте, ертеде таби­ғат ана толғатып, күллі өмір-тір­шілікті жаратқанда әлем ал­ғаш қалыптаныпты, сол кезде алып бәйтерек кішкентай ғана шілік екен, түпсіз мұхит шал­шық екен, заңғ..
12.12.2016
Дала даналығы
Сөз тапқанға қолқаның қандай қатысы бар
Ұлт ұстазы Ахаң: «Сөзі жоғалған жұрттың өзі жоғалады», — дейді. Біз мұны көбінесе сөздік қорымызға кейінірек енген «мемлекеттік тіл» төңірегінде қолданып жүрміз. Асылында, Ахмет атамыздың айтпағы бұдан өзге. Бұл мәселені Жапониядағы мынадай бір жағдаймен салыстыра айтқанда түсініктірек болар. Жапондар тілін сақтау үшін күріш егеді Жапония жері тар, табиғаты да сонша қолайлы ел емес екені әмбеге аян ғой. Екі аралы «өлгелі» жер жағынан жағдайлары т..
17.11.2016
Дала даналығы
әл-Фараби айтқан екен
Ел аузында қазақ оқымыстылары айтты деген сөздер аз емес. Белгілі ғалым, этнограф А. Сейдімбек құрастырған тарихи тұлға, асқан оқымысты әл-Фараби бабамыздың тапқыр сөздерін назарларыңызға ұсынамыз Әбу Наср әл-Фараби (Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Узлағ Тархани) – Аристотельден кейін дүниежүзілік білім мен мәдениеттің екінші ұстазы атанған данышпан, ойшыл, энциклопедист ғалым. Әл-Фараби Сырдария бойындағы Отырар қаласында 870 жылы туып, Шам (Дамаск) қ..
12.08.2016
Дала даналығы
Түркілік құқықтық отбасы және Қазақ құқығы
Қазақ құқығы ұлттық кеңістікте дәстүрлі құқықтық жүйенің негізін қаласа, мәдени-шаруашылық кеңістікте әр түрлі діни-этникалық топтар менбip мемлекет аясына сыймайтын күрделі әлеуметтік-саяси құрылымдарды (ұлыстар, ipi рулар, тайпалық бірлестіктер және т.б.) қамтитын қазақтың далалық құқықтық жүйесін қалыптастырды және түркі тектес көшпелі жартылай көшпелі халықтардың құқықтық отбасын байыта түсті әрі о..
01.02.2016
Дала даналығы
Аңыз жайындағы аңыз немесе ауызекі мәдениеттің пайда болуы турасында бір-екі толғам
Ескі ақылдың пайдасы Бұл 1966 жылы болған оқиға еді. Осының алдында ғана қазіргі Шығыс Қазақстан, бұрынғы Семей облысының Аякөз ауданы айналдырылған, Шұбартау деген жаңа әкімшілік нысан пайда болған. Сол жылдары Тельман Құсатаев деген адам біздің ауылымызға директор болып келді. Керемет іскер басшы еді. Аз жылдың ішінде біздің ауылымыз миллионер совхозға айналды. Міне, осы 1966-шы жылқы жылы ерте көктемнің басында ауылдың бір топ жөн білетін қари..
29.01.2016
Дала даналығы
Жердің сәні кіреді жұпар шашқан гүлімен…
Гүл – әсемдіктің, сұлулықтың белгісі. Көктем мезгілінде қар көбесі сөгілмей жатып, бәйшешектердің бүр жаратыны, күн қыза келе қыр төсінде наурызгүлдер (нау­рызшешек) мен наурызектер көз қуанта бой көтеретіні көктемнің сәнін келтіріп, шырайландыра түседі.Табиғаттың сырын ерекше танып білген қазақ халқы өсімдіктердің қасиетін бағалай білген. Бұл орайда көздің жауын алатын, дала мен қырды әдемілікке бөлейтін гүлдерге де айрықша көңіл бөліп, олар..
25.01.2016
Дала даналығы
"Көшкенде жылқы айдаймыз аламенен..." немесе көшпелілік туралы не білеміз?
Көшпелілікке сипаттама. Орталық Азия елдері тарихында көшпелілік Еуропа зерттеушілерінің еңбегінде «номадизм» деген жалпылама сипаттамаларға ие болған. Шын мәнінде, тарихи зерттеулерге жасалған талдау көшпеліліктің әртүрлі түрде кездесетінін және оның эволюциялық сатылары бар екендігін көрсетіп отыр. Тарихи әдебиетте көшпелілікті табиғаттың маусымдық өзгерістеріне байланысты қалыптасқан, экстенсивті мал шаруашылығына негізделген тұрмыс-тіршілік т..
25.01.2016
Дала даналығы
Түркі жұртының таңғажайып уақыт жүйесі немесе "тоғыс есебі"
Егер де фантастикалық шығармалардағы «уақыт машинасы» жасалып, осы мақалада келтірілген формулаларды ежелгі заман халқының кез келгеніне тарту етуге мүмкіндік туса, сол адамның әлгі елдің патшасынан сыйлық ретінде «ат басындай алтын» алары даусыз болар еді (Журналист досымның әзілге бергісіз шындығы). * * * Шығыс Каролина университетінің (АҚШ) электрондық ақпарат жүйесінде әлемдік күнтізбе мәселесін зерттейтін және талқылайтын арнайы форум бар (U..
Тағы жүктеу