Түркітану
25.02.2018
Түркітану
"Пан-түркизм және латын әліпбиі мәселесі" тарулы бірер сөз
Бір ғасырда төрт рет әліпби ауыстырған қазақ жазуының тағдырының артыда ұлттың әдебиеті, мәдениеті бұдан кейінгі болашағының тағдыры тұр. Кешегі Хан-Кене мен Әлиханның, Абай мен Ахметтің жанталасы осы үшін еді. Тасқа қашалған таңбалардан бүгінгі латын әліпбиіне дейін қаншама алмағайып тарих өтті. Қаншама ел жоғалды, өшті, уақыттың толқынына батты. Бірақ қазақ аман, ел орынында. Бұл өз-өзіне даңғой мақтан, даңғаза көкірекпен емес, сын көзбен қарай..
06.02.2018
Түркітану
Чтобы сфоткать коренные народы Сибири, я проехал по ней 40 000 км! Вот результат
«Здравствуйте! Меня зовут Александр Химушин. Девять лет назад я собрал свой рюкзак, чтобы увидеть мир и с тех пор я посетил 85 стран. Путешествуя по миру, я понял, что самая удивительная часть мира – это люди, пишет Bored Panda. Именно поэтому я придумал фотопроект «Мир в лицах», в котором лучшим образом показана красота и разнообразие мира. Уже почти год я фотографирую коренных жителей Сибири и Монголии. Вероятно, вы уже видели первую часть моих..
30.01.2018
Түркітану
"Мүмкін емес, Шыңғыс хан - қытай!"
Мен оқып жатқан тілдік курста әр құрлықтан келген әр ұлттың өкілдері бар. Әдеттегідей 20 студенттің бесеуі қытай. Сабақ арасында әңгіме, неден басталып кеткені есімде жоқ, Шыңғысхан тақырыбына ойысты. Ұлы қаған жайлы өзге ұлттар, өзге құрлықтың адамдары аса сауатты емес екен. Қызығушылық та таныта қойған жоқ. Бірақ, қытайдың бір-бірінен алшақтау облыстарынан келген бес қытай да "Шыңғысхан – қытай" деген пікірге табанды және құдайдай сенедіекен. М..
18.01.2018
Тарих
«Жами ат – тауарих» шығармасындағы түркі – моңғол тайпалары
Еуропаға дейін шапқыншылық жорықтарын жасап, әлемнің жартысын бағындыра білген Шыңғыс ханның Ұлы Моңғол империясы туралы жазылған жазба дереккөздер саны аз емес. Шыңғыс хан және оның ұрпақтарының генеалогиясы, шапқыншылықтары мен жасаған ерліктері жайында бірнеше шығармалар әр ғасырда жазылып отырған. Дереккөздердің әр тарихи кезеңге қарай бөліп классификациясы жасалынған. Мәселен, моңғол дәуірі тұсында жазылған шығармаларға: Тарих-и  джахангушаи..
16.01.2018
Түркітану
Қазақтың Шоры мен Сібірдің Шоры - екі арада байланыс бар ма ?
Нариман Сыздыхан деген азамат «Бөтен дін мен жынды сусын (водка) тұтас бір түркітектес ұлттың түбіне жеткен сияқты. Қарсыласпасаң құрдымға кететінің анық. Менің руым Арғын-Қаракесек ішіндегі Шор тармағына жатады. Осы Шор мен Сібірдегі Шордың қаншалықты байланысы бар деген сұрақ қызығушылық тудырады. Жамбыл Артықбаев ағамыз осы жөнінде не айтар екен» депті.  Жөн сұрақ, бірақ қиын сұрақ! Студент кезімде Омбыда конференцияда Сібір-Алтайдың байырғы т..
12.12.2017
Түркітану
«Тарих-и Рашиди» шығармасындағы ортаазиялық этностар
XIII-XVI ғасырларға жататын тарихи жазба дереккөздерде Қазақстан мен Орталық Азияға қатысты маңызды да құнды мəліметтер көп. Парсы жазба деректерінің танымдық, мағлұматтық мəні жоғары болғандықтан парсы тілді жазба ескерткіштері отан тарихы үшін бағалы дерек көздері болып табылады. Сондай дереккөздердің бірі де бірегейі Мырза Хайдар Дулатидың «Тарих-иРашиди» (رشيدی تاريخ) шығармасы. Шығарма екі тараудан тұрады. Екіншісі біріншісінен бұрын жазылға..
20.11.2017
Түркітану
Өтүкен оюлары
Түркітанушы ғалымдар құнды еңбектерінде «Отыкен» немесе «Өтүкен» дейтін жер-атауын көп қолданады. Өйткені бұл жер – көне түркілердің ел болып, етегі жиналған, жұрт болып, жағасы құралған мекені.  Осы далада туып, 740-шы жылдары жамбасы жерге тиген Шығыс Түркінің тоғызыншы қағаны Йоллығтегін бәдізінде: «...Өтүкен жерінде отырып, керуен жіберсең, еш мұңың жоқ. Сонда, түркі халқы, тоқ болатын едің...» десе, Шығыс Түркі хандығының іргесін қалаушылард..
22.10.2017
Түркітану
Святыни кочевников
В 629 году странствующий буддийский монах Сюань-цзян писал: «Местность Цянь-цюань занимает площадь около 200 ли: с южной стороны снежные горы, а с трёх других ровная степь. Земля здесь влажная, леса густые, а разнообразные травы в весенние месяцы подобны узорному шёлку. Здесь тысячи ключей и озёр, поэтому местность носит такое название». Он отмечал, что дорогу туда знает не каждый, его самого привезли в святилище с завязанными глазами. Описываемы..
18.10.2017
Түркітану
Шыңғыс хан жосығынан тайған хандар
Ұлы тұлғалар салған сара жол қашанда өз маңыздылығын жоймақ емес. Шыңғыс хан қара күшпен ғана емес, ақыл-парасатымен, ел мүмкіндігін сарқа пайдаланатын саралығымен әлемді бағындырды. Ал оның ұрпақтары ата жолын ұстана алмады. Сафарғалиевтің «Алтын Орданың ыдырауы» атты еңбек арқылы оған біз нақты мысалдар келтіре аламыз. Түркиядағы Ататүрік жасап кеткен зайырлы даму қоғамы кейінгі басшылар кезінде басқа арнаға бұрылғанын, оның зардабын қарапайым ..
18.10.2017
Түркітану
Бөрілі менің байрағым...
Зымыраған заманға бағынбайтын заңғар тұлғалар болады. Тектоникалық өзгерістер кезінде ұлттық иммунитетті жаңғыртатын мұндай пассионар тұлғалар үзілген үмітті қайта жалғап, өшкен шоқты қоламта арасынан үрлеп маздата алады. Бұл орайда, сөз ұстаған саңлақтар ұлы құдіреттің дара да бұла құбылысы іспетті. Тақырыбымызға арқау етіп отырған Сүйінбай Аронұлы да ұлттың ұраншысы болған осындай бірегей тұлға деп есептейміз. Сүйінбай – әлеуметтік ақын! Ол қол..
12.07.2017
Түркітану
Жужанна Жидаи, мажар ғалымы: Қазақ тілі – мен үйренген алғашқы түркі тілі
– Қазақстанға келем деп қашан шештің? Бұл шешім неге байланысты туды? – Мажарстан Ғылым академиясының Көне тарих бойынша зерттеулер тобында ғылыми жұмыспен айналысамын және мажардың көне тарихына қатысты шығыстық дереккөздерді зерттеймін. Менің ойымша, бұл тақырыпта жұмыс істеу үшін қазақ, орыс тілдерінде оқи білудің пайдасы мол. Мажардың ертедегі тарихына қатысты деректердің түркі халықтарының тарихы үшін де маңызы зор екені белгілі. Докторлық д..
06.11.2016
Түркітану
"Күлтегін" монеталары айналымға шықты
ҚР Ұлттық банкі 4 қарашада «Дала қазынасы» монеталар сериясынан номиналы 500 теңгелік, «proof» сапалы «Күлтегін» күміс ескерткіш монеталарын айналысқа шығарды деп хабарлайды "АДЫРНА" порталы ҚазАқпаратқа сілтеме жасап. Күлтегін (685ж. - 731ж.) - көптеген көшпелі халықтардың басын біріктірген түркі халқының даңқты әскери қолбасшысы. Оның құрметіне үлкен обалар кешені салынған, оның маңызды бөлігін бірқатар балбал тастар құрайды. Күлтегіннің эпитаф..
03.11.2016
Түркітану
Ордос жазығында қазақ рулары қайдан жүр?
Материалда белгілі түрколог-ғалым Қаржаубай Сартқожаұлы Қытайдың Ордос жазығындағы түркі тайпаларының қоныс аударуы, олардың қытайланып кеткені туралы шынайы баяндайды. Шығыс Азияда  Амур өзені бар. Сол Амурдың бер жағында Сяньби деген тау болған. Бұл таулы өлкені ерте кездерден түріктер мекен еткен. Бірақ жері суық, қатал ауа райы болған. Сібірге жақын аумақ. Сол сяньби тауын мекен еткен түріктер ауа райының қаталдығына орай, қазіргі Қытайдың Іш..
01.11.2016
Түркітану
«Turkish Airlines» компаниясы саяхатқа шақырады
Жуырда Стамбұл қаласында әлемнің 18 мемлекетінен 120-дан астам журналистер бас қосты. Шараның мақсаты – Turkish Airlines компаниясының қызмет сапасымен танысу, сондай-ақ, Стамбұлдың тарихи және көркем орындарын насихаттау. Бізді Turkish Airlines компаниясының Алматыдағы филиалының маркетинг және сату бөлімінің менеджері Жібек Қамшыбаева бастап барды. Алматыдан бес кісі (Жібек, Ирина, Дана, Еркебұлан және осы жолдардың авторы) болып шықтық. Мен "Т..
25.10.2016
Түркітану
Орыс тілі көне түрік тілі ме?
Жуырда  белгілі  қоғам және өнер қайраткері Хасен Қожа-Ахмет (Қожа-Түрк) «Русский язык древнетюркский?» деген кітабын аяқтады. Бұл еңбегінде ол славян халықтарының тілдік тамыры көне түрк тілінен бастау алатынын КСРО  ҒА шығарған «Көнетүрк сөздігі» (Древнетюркский словарь), «Тұңғұс-манжұр тілдерінің салыстырмалы сөздігі» (Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков) басылымдары бойынша  дәлелдейді. Оның бұл зерттеу кітабы қазақ (түрк) тілі..
14.08.2016
Түркітану
Көне түркі ғұрыптық кешені зерттелуде
Түркі академиясы халықаралық ұйымының (TWESCO) бастамасымен Моңғолиядағы көне түркілердің «Шивээт улаан» ғұрыптық кешенінде басталған археологиялық қазба жұмыстары жалғасуда. Бұл – Моңғолия Ұлттық ғылым академиясы жанындағы Тарих және археология институтымен бірлесіп жүзеге асқан жоба. Шілде айының басында TWESCO басшы­лы­ғындағы жоба аясында белгілі моңғол археологы Д.Цэвэндорж бен қазақ­стандық түркітанушы-ғалым Н.Бәзіл­­хан..
12.08.2016
Түркітану
Түркілердің дәстүрлі дiни сенімі
Сыртқы факторлардан бейтараптықтың сақталу кезеңінде түркілердің дәстүрлі наным-сенімдердің дамуымен түркілер құрған мемлекеттілігінің де дамуы қатар жүрді. Рулық-қауымдық құрылымның салтанат құрып тұрған кезеңінде діни наным-сенімдер де қарапайым болды. Адамзаттың табиғатпен қарым-қатынасының үйлесімділігінің міндеттілігі жағдайында түркі діні табиғатпен астасып жатты. Өйткені, қауымдасып өміp сүретін адамдар ушін ең басты мәселе табиғатпен ымыр..
01.08.2016
Түркітану
Айжарық
Өркениеттің ұлы дәнекері және айқын дәлелі – көркем сөздегі көшпелі сюжет, қазақы мәнердегі «қыдырма сюжет» (А.Байтұрсынов) болып табылады. Ол – Шығыстағы жапон мен күнбатыстағы Румның арасындағы ұлан кеңістіктің арасын ғана жалғастырып, бір-бірін көрмек түгілі атын естімеген ұлт пен ұлыстың рухани құндылықтарынан бір біріне мағлұмдар етті. Руханияттар үндестігінің сенімді әрі тұрақты желісі – Ұлы Жібек жолы, бүгінгі күнгі интернеттің міндетін ат..
29.07.2016
Түркітану
Түркі әлемі. Дін мен дүниетаным.
Ұзақ уақыттар бойы ортағасырлық түркі мемлекеттеріндегі саяси жүйеге ұстын болған дәстүрлі дүниетанымның қай санаға жататындығы ғылыми ортада өткip талас тудырып келеді. Мысалы, қазақ зерттеушісі С. Ақатаев «дінмен тығыз байланысқа ие түркілердің дәстүрлі дүниетанымының идеялық платформасы жоғарғы Жаратушыға сенуге тартылады. Бірақ  онда халық дүниетанымының қалыптасуы мен дамуына әртүрлі наным мен көне діни табынулар үлкен рөл атқарғанымен,..
11.07.2016
Түркітану
Аңыз жайындағы аңыз немесе ауызекі мәдениеттің пайда болуы турасында бір-екі толғам
    ЕСКІ АҚЫЛДЫҢ ПАЙДАСЫ Бұл 1966 жылы болған оқиға еді. Осының алдында ғана қазіргі Шығыс Қазақстан, бұрынғы Семей облысының Аякөз ауданы айналдырылған, Шұбартау деген жаңа әкімшілік нысан пайда болған. Сол жылдары Тельман Құсатаев деген адам біздің ауылымызға директор болып келді. Керемет іскер басшы еді. Аз жылдың ішінде біздің ауылымыз миллионер совхозға айналды. Міне, осы 1966-шы жылқы жылы ерте көктемнің басында ауылдың бір топ жө..
03.06.2016
Түркітану
Ерте Түркі мемлекеттілігіндегі дүниетаным негіздері
Зерттешілердің пайымдауынша, «дүниетаным» дегеніміз - әлеуметтік субъекті, яғни қоғамның өзін-өзі тануға  талпынысы  немесе өзін-өзі тану формасы.  Дүниетаным ұжымдық көзқарас пен адамның жеке тәжірибесі мен пайымдауы емес. Әрине, дәстүрлі қоғамдардағы дүниетаным мазмұнын қалыптастыруда ерекше социомәдени статуска ие адамдар идеялар жасаушылар болды. Бipaқ, олардың қабілеттері социум дүниетанымы тек егер қоғамның даму үрдісіне қара..
17.05.2016
Түркітану
 «Сүйінбике атым, тегім ноғай…»
Сүйінбике (1515-1557)-Ноғай Ордасын құрған Едіге бидің бесінші ұрпағы, "мырзалардың мырзасы", "сұлтандардың сұлтаны" атанған - Жүсіп мырзаның қызы. Арғы атасының да, қызының да есімдері орта ғасырлардағы ноғайлар мен қазан татарларының ғана емес, Ресей тарихында да танылған. Орта ғасырлық Ноғай ордасы Қазақ хандығынан 60-70 жылдай бұрын қалыптасады. Турасын айтсақ, Ноғай ордасы-Алтын орданың қарашаңырағын ұстап қалған ел болатын. XV-XVI ғасы..
16.05.2016
Түркітану
Ерте түркі мемлекеттілігі және дәстүрлі дүниетаным
    Сақ, ғұн және Қазақ хандығының аралығында едәуір уақыт өтіп, түрлі саяси-мәдени, экономикалық ерекшеліктерге толы тарихи кезеңдер өткенмен осы мемлекеттер арасында, олардың даму деңгейінің әртүрлігіне қарамастан тарихи сабақтастық, идеялық ұқсастық, дәстүр жалғастығы орын алды.     Адамзат тарихының өте ерте кезеңдерінің өзінде ежелгі адамдар дүркін-дүркін саяси-экономикалық, табиғи климаттық жағдайларға байланысты күрделі..
10.03.2016
Түркітану
Белдеменің сегіз сыны
Көшпелі өркениеті жасаған түркі-моңғол халықтары төрт түлік малды ат-көлігі, ас-тамағы ғана емес, рухани өміріне жан азығы етіп пайдалана білді. Әсіресе, балалар мен  жасөспірімдерге қаршадайынан малды бағуға кәсіптік бағдар беру, ол үшін малдың сүйек бітімін, дене-құрылысын, мінез-құлқын үйрету салтын ежелден қалыптастырды. Кейбір еуропа шығыстанушылары қазақтардың мал сою дәстүрін бақылап, олардың хайуанның әр бір дене-мүшесін, жілік-сүйег..
29.02.2016
Түркітану
Ұлыс күні атауына ресми мәртебе беру қажет
Аманқос МЕКТЕП-ТЕГІ, филология ғылымының кандидаты, доцент, төрүктанушы: – «Наурыз» сөзін «Ұлыстың ұлы күні», «Ұлыс күні» деп өзгерту жөнінде бастама көтеріп жүрсіз. Әлемнің 50-ден астам елі осы мейрамды тойлайды. «Наурыз» солардың көпшілігіне ортақ сөз. Сіздің бастамаңыз – жаһандық атаудан бас тарту емес пе? – Сөз – магия. Егер өзімізде барды менсінбей өзге жұрттың сөзін қолдансақ, сол елдің мәдениетін қабылдаған боламыз. Жылдың басы саналатын м..
Тағы жүктеу