Ел қауіпсіздігі туралы сөз болғанда көз алдымызға бірден шекара, сарбаз, әскери техника келеді. Бірақ бүгінгі заманда мемлекетті қорғау ұғымы мұнымен ғана шектелмейді. Қауіптің сипаты өзгерген сайын оған қарсы тұру тәсілі де өзгереді. Дрондар, радиоэлектрондық күрес, жасанды интеллект, роботтандырылған жүйелер – бір кездері ғылыми фантастика болып көрінген дүниелер бүгінде армияның күнделікті дайындығына еніп жатыр.
Қазақстан үшін бұл өзгерістер сырттай бақылап қана қоятын процесс емес. Соңғы жылдары Қарулы күштердің дайындығын жаңғыртуға, жаңа технологияларды сынақтан өткізуге және әскери басқару жүйесін жетілдіруге бағытталған нақты жұмыстар атқарылып келеді.
Мәселен, 2026 жылдың сәуірінде өткен «Айбалта-2026» оқу-жаттығуында басты назардың бірі ұшқышсыз аппараттарға қарсы іс-қимылға аударылды. Әскер бөлімшелері әуе нысандарын дер кезінде анықтау, оларды бейтараптандыру және әртүрлі күштердің бірлесіп әрекет ету қабілетін пысықтады. Бұл жай ғана кезекті әскери жаттығу емес. Қазіргі соғыс сипатының өзгеріп жатқанын ескерсек, дронға қарсы қорғаныстың жеке бағыт ретінде қарастырылуының өзі көп нәрсені аңғартады.
Ал 2025 жылғы «Жауынгерлік достастық» оқу-жаттығуында Қазақстан әскері ұшқышсыз авиацияны, әуе шабуылына қарсы қорғаныс құралдарын және радиоэлектрондық күрес жүйелерін қатар қолданды. Оқу барысында SkyLark-1LEX және Anka аппараттары пайдаланылып, отандық әскери оқу орындарының курсанттары әзірлеген дрондардың да мүмкіндігі көрсетілді. Яғни армия үшін технологияны сырттан алу ғана емес, оны меңгеру және өз маманын даярлау мәселесі де қатар жүріп жатыр.
Бұл бағыттағы ізденіс биыл да жалғасып отыр. Шілде айында Қазақстанда алғаш рет өткен «SHAIQAS-2026» әскери-инженерлік чемпионаты қорғаныс саласына инженерлерді, IT мамандарын, киберқауіпсіздік сарапшыларын және робототехника өкілдерін бір алаңға жинады. Мұндай бастаманың мәні – әскер мен технологиялық ортаның арасындағы байланысты күшейту. Қорғаныс саласының болашағы енді тек әскери мамандарға емес, инженерлер мен бағдарламашыларға да тікелей қатысты.
Ал одан кейінгі қадам одан да қызық. Шілденің соңында «Спасск» полигонында қазақстандық кәсіпорындар жасаған ұшқышсыз жүйелер мен роботтандырылған кешендер сынақтан өтті. Техника ұрыс жағдайына барынша жақын ортада тексеріліп, оның нақты мүмкіндіктері бағаланды. Бұл жерде назар аударатын жайт – қорғаныс өнеркәсібінің біртіндеп тек дайын өнімді сатып алушы емес, өз технологиясын ұсынатын салаға айналуға ұмтылысы.
Қорғаныс қабілетін арттыру тек қару-жарақпен өлшенбейді. Әскердегі адам факторы да маңызды. Осы бағытта әскери мамандарды даярлау жүйесіне де өзгерістер енгізіліп жатыр. Мәселен, Десанттық-шабуылдау әскерлерінің жаңа оқу-жаттығу орталығында БТР жүргізушілерінен бастап, инженерлік бөлімшелердің, радиоэлектрондық күрес пен ұшқышсыз авиациялық жүйелер операторларына дейінгі мамандарды дайындау жоспарланған. Яғни заманауи армияға «бәрін істей алатын» әмбебап сарбаздан гөрі, нақты технологияны меңгерген кәсіби маман қажет.
Әскерді цифрландыру да назардан тыс қалған жоқ. 2025 жылдан бастап әскерге шақыру процесінде медициналық тексеру, азаматтарды ақпараттандыру және шақыру тізімдерін қалыптастыру сияқты бірқатар бағытқа цифрлық шешімдер енгізіле бастады. Бұл сырт көзге әскери қауіпсіздікпен тікелей байланысты емес сияқты көрінуі мүмкін. Алайда кез келген үлкен жүйенің беріктігі оның ішкі басқару сапасынан басталады.
Бүгінде тіпті әскери бөлімдердегі қауіпсіздікті қамтамасыз етуге жасанды интеллект элементтері енгізіліп жатыр. Қорғаныс министрлігі 2026 жылы бейнеаналитика жүйелерін кеңейтіп, олардың көмегімен ықтимал қауіпті жағдайларды ертерек анықтау және құқық бұзушылықтардың алдын алу бағытындағы жұмысты күшейткенін хабарлады. Демек, цифрлық технология енді тек ұрыс алаңында емес, әскери бөлімнің күнделікті тәртібінде де қолданылып келеді.
Мұның бәрі бір ғана нәрсені көрсетеді: Қазақстанның қорғаныс саясаты бір орында қатып қалған жүйе емес. Ол әлемдегі әскери технологиялардың өзгеруіне, жаңа қауіптердің пайда болуына қарай бейімделіп келеді.
Әскери доктринада да қорғаныс қабілетін сақтау, әскердің жауынгерлік әзірлігін арттыру, жұмылдыру дайындығын қамтамасыз ету, аумақтық қорғанысты жетілдіру және қорғаныс өнеркәсібін дамыту негізгі бағыттардың қатарында көрсетілген.
Ең маңыздысы – бұл саясаттың түпкі мақсаты соғыс іздеу емес. Керісінше, соғысты болдырмайтындай қорғаныс қабілетін қалыптастыру. Өйткені бейбітшілік өздігінен сақталып қалмайды. Оның артында дипломатиямен қатар, елдің қауіпсіздігін қамтамасыз ете алатын экономика, технология, кәсіби әскер және дайын жүйе тұруы керек.
Егемендік те дәл сондай. Оны бір рет жариялап, кейін ұмытып кетуге болмайды. Егемендік – күн сайын нығайтылатын құндылық. Ал оның қалқаны шекарада тұрған сарбаздан басталып, заманауи технологияны меңгерген маманға, қорғаныс өндірісіне, әскери дайындыққа және мемлекеттің стратегиялық шешімдеріне дейін жалғасады.
Қазақстан үшін бүгінгі міндет – қару көбейту ғана емес, қауіптің табиғатын түсінетін, технологияны игеретін және қажет сәтте елін қорғай алатын армия қалыптастыру. Өйткені мықты қорғаныс – соғысқа шақыру емес, бейбіт өмірдің сақтандыруы.
