Фото: ЖИ көмегімен
Аңдатпа
Мақалада әлеуметтік журналистика саласындағы сөз бостандығы ұғымы мен оның құқықтық шектері, журналистің кәсіби жауапкершілігі және қазіргі ақпараттық қоғам жағдайындағы өзекті мәселелері қарастырылады. Бүгінгі медиа кеңістікте әлеуметтік журналистика қоғамдық маңызы бар мәселелерді көтеретін, азаматтық пікірді қалыптастыратын және әлеуметтік әділеттілікті насихаттайтын маңызды құрал ретінде айқындалып отыр. Осы тұрғыдан алғанда сөз бостандығы журналистиканың негізгі қағидаттарының бірі болғанымен, оны жүзеге асыру барысында құқықтық нормалар, этикалық шектеулер, тұлғаның ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғау, жалған ақпараттың таралуына жол бермеу және қоғамдық тұрақтылықты сақтау мәселелері қатар туындайды. Зерттеу барысында әлеуметтік журналистикадағы сөз бостандығы мен құқықтық жауапкершілік арасындағы өзара байланыс айқындалып, журналистің құқықтық мәдениеті мен кәсіби ұстанымының маңызы талданды. Сонымен қатар мақалада Қазақстан жағдайындағы әлеуметтік журналистиканың даму ерекшеліктері мен құқықтық реттелуінің өзекті тұстары сараланып, осы саладағы негізгі проблемалар мен оларды шешу бағыттары ұсынылады. Мақала медиа, құқық және қоғамдық коммуникация салаларын тоғыстыра отырып, әлеуметтік журналистиканың ғылыми-практикалық маңызын ашуға бағытталған.
Түйін сөздер: әлеуметтік журналистика, сөз бостандығы, құқықтық жауапкершілік, медиа құқық, журналистік этика, ақпараттық қауіпсіздік, қоғамдық мүдде, бұқаралық ақпарат құралдары
Кіріспе
XXI ғасырдағы жаһандану мен цифрлық технологиялардың дамуы бұқаралық ақпарат құралдарының қоғамдағы рөлін бұрынғыдан да күшейтті. Әсіресе әлеуметтік журналистика қоғамдық резонанс тудыратын мәселелерді көтеру, халықтың мұң-мұқтажын жеткізу, әлеуметтік теңсіздік, азаматтық құқық, әділеттілік, білім, денсаулық сақтау, экология және әлеуметтік осал топтардың мәселелерін жариялау арқылы қоғам мен билік арасындағы маңызды коммуникациялық көпірге айналды. Осы тұрғыдан алғанда әлеуметтік журналистика сөз бостандығы қағидатымен тығыз байланысты, өйткені сөз бостандығы журналистің қоғамдық маңызы бар ақпаратты еркін таратуына, сыни пікір білдіруіне және азаматтық ұстанымды көрсетуіне құқықтық негіз қалайды. [1] Сөз бостандығы қазіргі демократиялық қоғамның негізгі құндылықтарының бірі ретінде танылғанымен, ол абсолютті ұғым емес. Оның жүзеге асырылуы қоғамдық тәртіпті сақтау, өзге тұлғалардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, ар-намыс пен қадір-қасиетті сақтау, ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және заң талаптарын сақтау секілді міндеттермен қатар жүреді. [2]Әлеуметтік журналистика саласында бұл мәселе ерекше өзекті. Өйткені аталған салада журналист тек ақпарат таратушы ғана емес, сонымен бірге қоғамдық пікірге ықпал етуші, әлеуметтік мәселелерді айқындаушы және азаматтық үнді жеткізуші субъект ретінде танылады. Осыған сәйкес әлеуметтік журналист материалды дайындау кезінде факті дәлдігіне, құқықтық сауаттылыққа, этикалық ұстанымдарға және кәсіби жауапкершілікке сүйенуі тиіс. Қазіргі медиакеңістікте ақпарат ағынының шамадан тыс көбеюі, әлеуметтік желілердің ықпалы, фейк ақпараттың таралуы және қоғамдық пікірдің жылдам өзгеруі сөз бостандығы мен құқықтық жауапкершілік арасындағы тепе-теңдікті сақтауды күрделендіре түседі.Сонымен қатар бұл мәселе тек теориялық деңгейде ғана емес, тәжірибелік және құқықтық тұрғыдан да маңызды. [3] Әлеуметтік журналистиканы жүзеге асыру барысында жала жабу, жалған ақпарат тарату, жеке өмірге қол сұғу, арандатушылық сипаттағы материалдар дайындау, қоғамдық араздықты қоздыру және кәсіби этика нормаларын бұзу сияқты тәуекелдер туындайды. Сондықтан сөз бостандығы қағидатын құқықтық мәдениетпен және кәсіби жауапкершілікпен ұштастыру – қазіргі медиажурналистиканың маңызды міндеттерінің бірі.Осыған байланысты зерттеудің мақсаты – әлеуметтік журналистикадағы сөз бостандығы ұғымын, оның құқықтық шектерін, кәсіби жауапкершілікпен байланысын және қазіргі қазақстандық медиа тәжірибедегі көрінісін теориялық әрі практикалық тұрғыдан талдау.
Материалдар мен әдістер
Зерттеу жұмысы сапалық талдау, салыстырмалы-құқықтық және сипаттамалық әдістер негізінде жүргізілді. Зерттеу барысында әлеуметтік журналистика, медиа құқық, сөз бостандығы, журналистік этика және қоғамдық коммуникация мәселелеріне арналған отандық және шетелдік ғылыми еңбектер, нормативтік-құқықтық құжаттар, халықаралық ұйымдардың ұсынымдары, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарындағы тәжірибелік үрдістер қарастырылды. [4]Материал ретінде Қазақстан Республикасының Конституциясы, бұқаралық ақпарат құралдары саласын реттейтін заңнамалық актілер, авторлық құқық пен ақпараттық қауіпсіздікке қатысты құқықтық құжаттар, сондай-ақ медиа теориясы мен журналистік практиканы түсіндіретін ғылыми еңбектер пайдаланылды. Зерттеудің теориялық негізін сөз бостандығы, медиа жауапкершілік, әлеуметтік журналистиканың қоғамдық қызметі және құқықтық реттеу мәселелеріне қатысты ғылыми тұжырымдамалар құрады.Зерттеу әдістері ретінде талдау, синтез, индукция, дедукция, құқықтық салыстыру, мазмұндық талдау және жүйелік тәсіл қолданылды. Бұл әдістер әлеуметтік журналистикадағы сөз бостандығы ұғымының мазмұнын, оның құқықтық шектерін, журналистің кәсіби жауапкершілігін және қазіргі медиа кеңістіктегі практикалық көріністерін жан-жақты бағалауға мүмкіндік берді.
Нәтижелер
Зерттеу нәтижесінде әлеуметтік журналистикадағы сөз бостандығы мен құқықтық жауапкершілік мәселесінің бірнеше негізгі қыры айқындалды.Әлеуметтік журналистика қоғамдық маңызы жоғары ақпаратты тарату арқылы азаматтық пікір қалыптастыруда және әлеуметтік мәселелерді ашық талқылауда маңызды рөл атқарады. Қоғамдағы әлеуметтік теңсіздік, жұмыссыздық, кедейлік, тұрмыстық зорлық-зомбылық, мүмкіндігі шектеулі адамдардың жағдайы, білім мен медицина сапасы, аймақтық проблемалар секілді мәселелерді көтеру журналистиканың әлеуметтік бағыттағы негізгі міндеттерінің бірі болып табылады. Осыған орай сөз бостандығы әлеуметтік журналистика үшін басты қағидат ретінде танылады, себебі онсыз қоғамдағы өткір мәселелерді ашық айту, билік пен қоғам арасындағы кері байланысты қалыптастыру және азаматтық ұстанымды білдіру мүмкін емес. [5]Сөз бостандығы әлеуметтік журналистің ақпарат іздеуіне, оны талдауына, жариялауына және қоғамдық мүдде үшін маңызды деректерді ашық көрсетуіне құқықтық негіз береді. Дегенмен бұл еркіндік жауапкершілікпен қатар жүруі тиіс. Әлеуметтік журналистикада жарияланған әрбір материал қоғамға, жекелеген азаматтарға, әлеуметтік топтарға және мемлекеттік институттарға әсер етуі мүмкін. Сол себепті журналист өзінің материалы шынайы деректерге, тексерілген мәліметтерге және заңды негіздерге сүйенуін қамтамасыз етуге міндетті. Бұл ретте сөз бостандығы мен құқықтық нормалардың арақатынасы өте маңызды.Әлеуметтік журналистикадағы негізгі құқықтық мәселелердің бірі – ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік беделді қорғау мәселесі. Қоғамдық мәселені көтеру барысында журналист белгілі бір тұлғаға немесе ұйымға қатысты сыни пікір айтуы мүмкін. Алайда сын дәлелге негізделмесе, жала жабу немесе беделге нұқсан келтіру қаупі туындайды. Сондықтан әлеуметтік журналист үшін құқықтық шекараны сақтау, факті мен пікірді ажырата білу, ақпарат көздерінің сенімділігін тексеру және материалды этикалық тұрғыдан сауатты құру аса маңызды.Сонымен қатар әлеуметтік журналистикада жеке өмірге қол сұқпау қағидаты да маңызды орын алады. Қоғамдық мүдде мен жеке тұлғаның құқығы арасындағы шекараны дұрыс анықтамау материалдың құқықтық дауға ұласуына себеп болуы мүмкін. Әсіресе отбасылық жағдай, денсаулық, кәмелетке толмағандар тағдыры, әлеуметтік осал топтарға қатысты материалдар әзірлеу барысында журналист ақпаратты жариялаудың моральдық әрі құқықтық салдарын ескеруі тиіс. [6]Зерттеу көрсеткендей, қазіргі цифрлық медиакеңістікте әлеуметтік журналистиканың құқықтық тәуекелдері бұрынғыдан да күшейген. Бұған әлеуметтік желілердің жеделдігі, ақпаратты жылдам тарату қысымы, тексерілмеген деректердің көбеюі және аудитория назарын аудару үшін эмоциялық мазмұнды күшейту үрдісі әсер етеді. Мұндай жағдайда журналист кейде кәсіби стандарттардан ауытқып, қоғамдық резонанс үшін құқықтық және этикалық талаптарды екінші орынға ысырып қоюы мүмкін. Соның салдарынан жалған ақпарат тарату, манипуляциялық тақырып қою, қоғамдық дүрбелең туғызу немесе белгілі бір әлеуметтік топқа қатысты стигматизацияны күшейту қаупі артады.Әлеуметтік журналистиканың тағы бір маңызды қыры – оның құқық қорғаушылық және ағартушылық функциясы. Бұл саладағы журналист тек оқиғаны баяндап қана қоймай, әлеуметтік әділетсіздікке назар аудартып, азаматтардың құқығын қорғауға ықпал етеді, қоғамдық бақылау механизмін іске қосады және заң мен құқықтық мәдениетті насихаттайды. Осыған байланысты әлеуметтік журналистиканың сапасы көбіне журналистің құқықтық сауаттылығына, азаматтық позициясына, тілдік мәдениетіне және кәсіби этикасына тәуелді болады. [7]Қазақстан жағдайында әлеуметтік журналистиканың дамуы үшін құқықтық негіздер бар болғанымен, тәжірибеде бірқатар өзекті мәселелер сақталып отыр. Олардың қатарында журналистердің құқықтық білімінің біркелкі болмауы, сөз бостандығы мен заң алдындағы жауапкершілік арасындағы шекараны түсіндірудің жеткіліксіздігі, әлеуметтік тақырыптарға маманданған кәсіби журналистердің аздығы, медиаэтика нормаларын сақтаудағы кемшіліктер және цифрлық ортадағы ақпараттық қауіпсіздік мәселелері бар. Сонымен қатар әлеуметтік журналистикада қоғамдық мүддені қорғау мен сенсация қуушылықтың ара-жігін ажырату да маңызды проблема ретінде көрінеді.Жалпы алғанда, зерттеу нәтижелері әлеуметтік журналистикадағы сөз бостандығы демократиялық қоғам үшін қажетті құндылық екенін, алайда оның тиімді жүзеге асуы журналистің құқықтық жауапкершілігімен, кәсіби әдебімен және қоғамдық мүддені дұрыс түсінуімен тікелей байланысты екенін көрсетті.
Қорытынды
Әлеуметтік журналистика қазіргі қоғамдағы маңызды коммуникациялық институттардың бірі болып табылады. Ол халықтың әлеуметтік мәселелерін жария етіп, азаматтық пікір қалыптастырады, қоғамдық бақылауды күшейтеді және әлеуметтік әділеттілікке қол жеткізуге ықпал етеді. Осы үдерісте сөз бостандығы әлеуметтік журналистиканың негізгі тірегі ретінде көрінеді, себебі онсыз шынайы қоғамдық диалог, әлеуметтік сын және азаматтық белсенділік толық жүзеге аспайды.Сонымен бірге сөз бостандығы шексіз ұғым емес. Ол заңдылық, кәсіби этика, жеке тұлғаның құқығын құрметтеу, қоғамдық тұрақтылықты сақтау және жалған ақпараттың таралуына жол бермеу талаптарымен сабақтас қарастырылуы тиіс. Әлеуметтік журналистикада бұл талаптардың маңызы ерекше, өйткені мұнда көтерілетін мәселелер тікелей адам тағдырына, қоғамдық санаға және әлеуметтік қатынастарға әсер етеді.Зерттеу нәтижелері әлеуметтік журналистикадағы сөз бостандығы мен құқықтық жауапкершілік өзара қарама-қайшы емес, керісінше бірін-бірі толықтыратын ұғымдар екенін көрсетті. Сөз бостандығы журналистке шындықты айтуға мүмкіндік берсе, құқықтық жауапкершілік сол шындықты заң мен этика аясында ұсынуға міндеттейді. Сондықтан қазіргі медиажурналист үшін кәсіби шеберлікпен қатар құқықтық мәдениет, этикалық ұстаным және әлеуметтік жауапкершілік те аса маңызды.Қазақстан жағдайында әлеуметтік журналистиканы дамыту үшін журналистердің құқықтық сауаттылығын арттыру, медиаэтика стандарттарын күшейту, цифрлық ақпараттық қауіпсіздік мәселелерін ескеру және әлеуметтік тақырыптар бойынша сапалы кәсіби материалдардың үлесін арттыру қажет. Болашақта әлеуметтік журналистика тек ақпарат жеткізуші сала ретінде емес, қоғамдық әділеттілікті нығайтатын, азаматтық сананы дамытатын және құқықтық мәдениетті қалыптастыратын маңызды әлеуметтік институт ретінде қарастырылуы тиіс.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. 1995 жылғы 30 тамыз (өзгерістер мен толықтыруларымен).
2. Қазақстан Республикасының «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» Заңы. 23 шілде 1999 жыл № 451-I.
3. Қазақстан Республикасының «Ақпараттандыру туралы» Заңы. 24 қараша 2015 жыл № 418-V ҚРЗ.
4. Қазақстан Республикасының «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» Заңы. 10 маусым 1996 жыл № 6-I.
5. Қазақстан Республикасының «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» Заңы. 21 мамыр 2013 жыл № 94-V.
6. Тоқаев Қ.К. Әділетті Қазақстанның экономикалық бағдары: Қазақстан халқына Жолдау. Астана, 2023.
7. McQuail D. McQuail’s Mass Communication Theory. – London: Sage Publications, 2010. – 632 p.
Пиялы Нұрайым Ұлымбекқызы
6B02180 – «Медиажурналистика» білім беру бағдарламасының 4-курс студенті
Тәжен Ерлан Әбдірұлы, ғылыми жетекші
