Қазақстан мен Израиль арасындағы саяси диалог пен экономикалық байланыстар соңғы жылдары жаңа қарқын ала бастады. Екі елдің түрлі деңгейдегі кездесулері мен келіссөздері өңірлік тұрақтылық пен өзара тиімді ынтымақтастықты дамытуға бағытталып отыр. Осы тұрғыда халықаралық қатынастардағы қазіргі үдерістер мен олардың ықпалы ерекше маңызға ие.
Расул Коспанов – халықаралық қатынастар саласындағы сарапшы. Ол Қазақстан мен Израиль арасындағы қазіргі саяси және экономикалық байланыстардың дамуы, сондай-ақ өңірлік үдерістердің ықпалы жөнінде өз көзқарасымен бөлісті.
Сұхбат барысында Израиль президенті Ицхак Герцогтың Қазақстанға сапары, екіжақты қатынастардың стратегиялық маңызы және тараптар арасындағы диалогтың жаңа деңгейі талқыланды. Сонымен қатар, Таяу Шығыс аймағындағы жағдай мен оның халықаралық дипломатияға әсері туралы да сөз қозғалды.
Сарапшы Қазақстанның бейбіт саясат ұстанымы мен Авраам келісімдері аясындағы ұстанымын атап өтіп, сауда-экономикалық ынтымақтастықтың болашағы мен ауыл шаруашылығы, су ресурстары, IT және ғарыш салаларындағы әлеуетті бағыттарға ерекше тоқталды.
– Ицхак Герцогтың Қазақстанға сапары екіжақты байланыстардың едәуір жандануы аясында өтіп жатыр. Израильде Қазақстанмен қарым-қатынастың қазіргі динамикасы мен осы сапардың маңызы қалай бағаланады?
– Израиль президенті Ицхак Герцогтың Қазақстанға сапары Таяу Шығыстағы шиеленісті жағдай аясында көп жағынан күтпеген оқиға болды. Дегенмен, мемлекет басшыларының сапарлары дәстүрлі түрде екіжақты қатынастарды саяси тұрғыда жандандыру құралы болып табылады және тараптардың ынтымақтастықты жаңа деңгейге көтеруге дайын екенін көрсетеді. Сонымен қатар, Израильдің саяси жүйесінде негізгі билік тетіктері премьер-министр Бинямин Нетаньяхуның қолында шоғырланғанын ескеру қажет, ал президент көбіне өкілдік және дипломатиялық функцияларды атқарады.
Бір қызығы, Қасым-Жомарт Тоқаев пен Дональд Трамп арасындағы келіссөздер барысында америкалық президент тікелей кездесу үстінде Биньямин Нетаньяхуға қоңырау шалып, Қазақстанның Авраам келісімдеріне қосылуға ниетті екенін хабарлаған. Бұл бірден жария етіліп, Дональд Трамп тіпті бұл оқиғаны бір жыл ішінде қол жеткізген «жүз жеңісінің» қатарына енгізгені белгілі — осындай дерек бар. Жоғары ықтималдықпен, қазіргі сапар барысында да осы үдерістер аясындағы әрі қарайғы ынтымақтастық перспективалары талқыланған болуы мүмкін.
Ал Ицхак Герцогтың тұлғасына келсек, ол Израильдегі ең танымал саяси әулеттердің бірінің өкілі. Оның атасы — Ицхак Айзек Герцог екі онжылдық бойы Израильдің бас раввині болған. Ал әкесі Хаим Герцог — Израильдің алтыншы президенті ретінде 1990-жылдары Қазақстанмен қатынастардың қалыптасуында маңызды рөл атқарған. Тоқаевпен өткен келіссөздер барысында қазіргі Израиль президенті әкесінің ісін жалғастырып, Қазақстанмен байланыстарды нығайтуға қуанышты екенін атап өтті.
Сонымен қатар Герцог әулетінің саяси дәстүрі қазіргі Израиль үкіметінің бағытына қарағанда едәуір ерекшеленеді, бұл да оның сапарын бағалауда ескерілуі тиіс. Израильдің ішкі саясатында Герцог пен Нетаньяху лагерлері арасында айтарлықтай көзқарас айырмашылықтары бар. Герцог көбіне ымыраға келуге бейім, салмақты ұстанымдағы саясаткер ретінде қабылданады және палестина мәселесінде теңгерімді тәсілді қолдайды. Ал Бинямин Нетаньяху дәстүрлі түрде қатаң позицияны ұстанып, толыққанды Палестина мемлекетінің құрылуын құптамайды.
– Қасым-Жомарт Тоқаевтың Авраам келісімдеріне қосылу ниеті туралы шешімі Израиль тарапы үшін қаншалықты маңызды? Бұл қадам екіжақты және өңірлік ынтымақтастық үшін қандай жаңа мүмкіндіктер ашады?
– Авраам келісімдерінің маңыздылығы туралы айтқанда, Қазақстан Израильдің агрессивті әрекеттерін қолдамайтынын атап өткен жөн. Бұл әрекеттерді көптеген тәуелсіз сарапшылар палестина халқына қатысты геноцид ретінде бағалайды. Қалай болғанда да, мұндай іс-әрекеттер XXI ғасырда жол берілмейтін құбылыс. Қазақстан — бейбіт саясатты ұстанатын, бітімгер ел.
Сондықтан Қазақстан екі мемлекет қағидатын қолдайды — қауіпсіз Израиль мен егемен
Палестинаның бейбіт түрде, өзара мойындалған шекараларда қатар өмір сүруі. Бұл келісімдердің негізгі мақсаты — Израиль мен бірқатар мұсылман мемлекеттері арасындағы қатынастарды қалыпқа келтіру, сондай-ақ жаңа дипломатиялық арналарды қалыптастыру болды.
Қазақстанның тұрақты түрде қалыптасқан делдал әрі бітімгер ел ретіндегі беделі осындай үдерістерде сындарлы рөл атқаруға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар Қазақстан Авраам келісімдеріне қосыла отырып, Газа Секторындағы қақтығысты бейбіт жолмен шешуге өз үлесін қосуды көздейді. Шын мәнінде, бұл келісімдерге қосылған елдер саны көп емес, сондықтан Тель-Авив тарапынан Қазақстан билігінің ұсынған ынтымақтастық ниеті лайықты бағаланады деген үміт бар.
Әрине, Газа Секторындағы мен жалпы өңірдегі қақтығыстың мүмкіндігінше тезірек бейбіт жолмен аяқталғанын қалаймыз. Өйткені Қазақстан — бейбітшілікті ту еткен мемлекет. Біздің дипломатияның ұстанымы бойынша, тек осындай жағдайда ғана өңірде ұзақ мерзімді тұрақты бейбітшілік орнауы мүмкін.
– Бүгінде Қазақстан мен Израиль арасындағы сауда-экономикалық ынтымақтастықты кеңейту үшін қай салалар ең үлкен әлеуетке ие және алдағы жылдары екіжақты тауар айналымын едәуір арттыру қандай факторлар есебінен мүмкін?
– Тауар айналымы туралы айтсақ, 2025 жылы оның көлемі шамамен 193 миллион долларды құрады. Негізінен бұл Қазақстан экспорты болды: біз Израильге күкірт, мұнай, алюминийден жасалған бұйымдар экспорттаймыз. Ал Израиль тарапы Қазақстанға электр есептегіштерін, жиһаз және минералды тыңайтқыштар жеткізеді.
Әрине, ынтымақтастық әлеуеті бұдан әлдеқайда жоғары. Қазақстан астық пен басқа да ауыл шаруашылығы дақылдарының экспортын ұлғайта алады. Менің ойымша, су шаруашылығы саласында өте қызықты ынтымақтастық орнатуға болады, себебі Израиль бұл бағытта жоғары деңгейдегі құзыреттерге қол жеткізген.
Израиль аумағының шамамен 60%-ын шөлейт аймақтар алып жатыр, ал қалған 40% — тасты жерлер, яғни өсімдік шаруашылығына онша қолайлы емес. Соған қарамастан, израильдік ауыл шаруашылығы өндірушілері мұндай жағдайда да құлпынай және басқа да дақылдарды өсіріп отыр.
Ал біз, әлемдегі ең құнарлы топырақтардың бірі — қара топыраққа ие ел ретінде, ауыл шаруашылығында экстенсивті тәсілді қолданумен шектелмеуіміз керек. XXI ғасыр стандарттарына көшіп, саланың тиімділігін арттыру қажет. Мысалы, Израильдегі суару технологиялары әлемдегі ең озықтардың бірі саналады, сондықтан бұл бағытта израильдік фермерлерден үйренеріміз көп.
Сонымен қатар, IT саласында да нәтижелі ынтымақтастық мүмкіндігі жоғары. Қазақстанда әлемдегі ең ірі ғарыш айлағы — Байқоңыр орналасқанын ескерсек, цифрландыру және ғарыш салаларында да ынтымақтастықтың әлеуеті зор.
