Бір кезде Қазақстан экономикасы дегенде көз алдымызға ең алдымен мұнай мұнарасы, шахта мен металлургиялық комбинат елестейтін. Бұл – ел экономикасының қалыптасуында үлкен рөл атқарған өндірістер. Бірақ уақыт бір орында тұрмайды. Бүгінгі өнеркәсіптің үні де, тынысы да өзгеріп келеді. Зауыттардың қабырғасында бұрынғыдай станоктардың дүбірі естілгенімен, оның жанында автоматтандырылған желілер, цифрлық жүйелер мен жаңа технологиялар қатар жұмыс істей бастады.
Бұл өзгеріс жай сөз емес. 2025 жылы Қазақстанда 33 жаңа өнеркәсіптік кәсіпорын іске қосылды. Машина жасау, металлургия, химия, жеңіл өнеркәсіп сияқты әртүрлі бағыттарды қамтыған бұл өндірістер елдің өнеркәсіптік картасына жаңа нүктелер қосты. Ал 2026 жылдың алғашқы жартысында өңдеу өнеркәсібінің өсімі 9,8 пайызға жетті. Үкімет бұл динамиканы жаңадан іске қосылған өндірістік қуаттармен байланыстырады.
Сандардың ар жағында үлкен өзгерістің сұлбасы көрінеді. Қазақстан біртіндеп шикізатты қазып алып қана қоймай, оны ел ішінде тереңірек өңдеуге, дайын өнім шығаруға ұмтылып отыр. Бұл – экономиканы әртараптандырудың ең маңызды шарттарының бірі.
Мәселен, 2025 жылы өңдеу өнеркәсібінде 20 инвестициялық жоба жүзеге асырылып, 4,4 мыңнан астам жұмыс орны ашылды. Жобалардың қатарында Қарағанды облысындағы болат құбыр өндірісі, Шымкенттегі алюминий қаптама шығаратын кәсіпорын сияқты өндірістер бар. Мұндай жобалардың маңызы – бір ғана зауыттың іске қосылуымен шектелмейді. Оның айналасында маман, логистика, қосалқы өндіріс, қызмет көрсету секілді тұтас тізбек қалыптасады.
Өнеркәсіптің жаңа бет-бейнесін машина жасау саласынан да байқауға болады. Автомобиль өндірісінің кеңеюі, отандық компоненттерді көбейту, ауыл шаруашылығы мен құрылысқа қажетті техниканы ел ішінде шығару – өндірістің қарапайым құрастырудан біртіндеп тереңірек технологиялық циклге қарай жылжып келе жатқанын көрсетеді. 2026 жылы машина жасау саласының өсімі 13,4 пайыз деңгейінде жоспарланып отыр. Бұған жаңа автомобиль кәсіпорындарының өндірістік қуатын арттыру да әсер етпек.
Бір қызығы, бүгінгі зауыт туралы түсінік те өзгерді. Бұрын өндіріс десе мыңдаған адамның бір алаңда жұмыс істеуі ойға келсе, қазіргі кәсіпорында технологияның үлесі барған сайын артып келеді. Автоматтандыру, цифрландыру, өндірістік процестерді бақылау – өнімнің сапасын көтеріп қана қоймай, кәсіпорынның бәсекеге қабілетін айқындайтын факторға айналды.
Мұны Қазақстанның өңдеу өнеркәсібіндегі жалпы қозғалыстан да көруге болады. 2025 жылдың 11 айында өңдеу секторындағы өндіріс көлемі 27 триллион теңгеден асып, салада 173 жоба іске асқан. Сол жобалардың қатарында автомобиль, теміржол вагоны, тұрмыстық техника, қаптама секілді бұрынғыдан өзгеше өнім түрлерін шығаратын кәсіпорындар бар.
Әрине, жаңа зауыттың ашылуы – жұмыстың соңы емес, бастауы. Ең маңызды мәселе – кәсіпорындардың толық қуатына шығуы, өнімінің бәсекеге қабілетті болуы және оның ішкі нарықпен ғана шектелмей, шетелге жол табуы. Өйткені қазіргі экономикада «Қазақстанда жасалған» деген белгі өнімнің қай жерде өндірілгенін ғана емес, оның сапасы мен технологиялық деңгейін де білдіруі тиіс.
Бұл тұрғыда мемлекет алдында ауқымды міндет тұр. 2026 жылы жалпы құны шамамен 1,7 триллион теңге болатын 200 индустриялық жобаны іске асыру жоспарланған. Олардың нәтижесінде 19 мыңға жуық тұрақты жұмыс орны құрылуы көзделіп отыр. Ең маңыздысы – жобалардың арасында ауылдық жерлер мен моноқалаларға бағытталған өндірістер де бар.
Демек, өнеркәсіптік саясаттың мәні тек жаңа зауыт салуда емес. Мәселе – сол зауыттың ел экономикасына қаншалықты терең тамыр жаятындығында. Егер өндіріс жергілікті маманды жұмысқа алып, отандық шикізатты өңдеп, жаңа технологияны игеріп, дайын өнімді экспортқа шығара алса, онда оның пайдасы бір кәсіпорынның қабырғасынан әлдеқайда асып түседі.
Қазақстанның өндірістік келбеті дәл қазір осындай өзгеріс кезеңінен өтіп жатыр. Кеше ғана шикізат көзі ретінде танылған елдің алдында бүгін оны өңдеп, технология қосып, дайын өнім ретінде ұсыну міндеті тұр.
Өйткені нағыз индустриялық жаңғыру – жаңа ғимараттың бой көтеруі емес. Ол – зауыттағы жаңа технологиядан, білікті маманнан, отандық өнімнен және сол өнімнің әлемдік нарыққа шығуынан басталады.
Қазақстанның өндірісі де енді осы жолдың қай тұсында тұрғанын емес, сол жолмен қаншалықты алысқа бара алатынын дәлелдеуі керек.
