Қазақстанда жер мәселесі әрқашан қоғамның ең сезімтал тақырыптарының бірі болып келеді. Соңғы жылдары Қазақстан Республикасының Жер кодексі бірнеше рет өзгеріске ұшырап, әсіресе ауыл шаруашылығы жерлеріне қатысты нормалар қайта қаралды. Бұл түзетулердің негізгі мақсаты – жер ресурстарын тиімді пайдалану мен ұлттық мүддені қорғау. Алайда жаңа өзгерістер шын мәнінде кімге тиімді: мемлекетке ме, әлде фермерлерге ме?
Шетелдіктерге шектеу: ұлттық қауіпсіздік басым
Соңғы өзгерістердің ең маңыздысы – ауыл шаруашылығы жерлерін шетелдіктерге беруге толық тыйым салу. Енді шетел азаматтары, шетелдік компаниялар және құрамында шетелдік үлесі бар заңды тұлғалар жерді иелене де, жалға да ала алмайды.
Бұл шешім қоғамдағы «жер шетелдіктерге кетеді» деген алаңдаушылықты азайтты. Сарапшылардың пікірінше, бұл – саяси тұрғыдан тиімді қадам. Бірақ экономикалық жағынан бұл шетелдік инвестицияның азаюына әкелуі мүмкін.
Жерді сату емес, жалға беру моделі күшейді
Жер кодексіндегі тағы бір маңызды бағыт – жерді жеке меншікке беруден гөрі жалға беру жүйесін дамыту. Қазіргі таңда ауыл шаруашылығы жерлері қазақстандықтарға ұзақ мерзімге (49 жылға дейін) жалға беріледі.
Сонымен қатар, жерді жекеменшікке беру нормасына мораторий 2026 жылдың соңына дейін ұзартылды.
Бұл модель мемлекетке бақылауды сақтауға мүмкіндік береді. Бірақ фермерлер үшін бұл белгілі бір тәуекелдер тудырады:
- жер толық меншігінде емес
- инвестиция салуға сенім аз
- ұзақ мерзімді жоспарлау қиындайды
Меншік және мұрагерлік: құқықтар кеңейе бастады
Соңғы құқықтық өзгерістердің бірі – жер пайдалану құқығының мұрагерлік мәселесі. Бұрын кейбір жағдайларда жер пайдалану құқығы өсиет арқылы берілмейтін.
Алайда Конституциялық сот бұл норманы конституцияға қайшы деп танып, енді жер пайдалану құқығы мұрагерге берілуі тиіс екенін атап өтті.
Бұл өзгеріс азаматтардың меншік құқығын қорғауға бағытталған.
Ашықтық пен бақылау: цифрландыру күшейіп келеді
Жер қатынастары саласында тағы бір маңызды бағыт – ашықтықты арттыру. Жер учаскелері туралы мәліметтерді мемлекеттік кадастр арқылы онлайн жариялау қарастырылған.
Сонымен қатар:
- жерді мақсатсыз пайдалануға бақылау күшейді
- жайылым жерлерді басқару жүйесі енгізілуде
- әкімдіктердің кейбір функциялары орталық органға қайтарылды
Бұл өзгерістер жемқорлық тәуекелдерін азайтуға бағытталған.
