Соңғы жеті жылда Қазақстандағы кәсіпкерліктің экономикадағы рөлі айтарлықтай артты. Бүгінде шағын және орта бизнес елдегі жұмыспен қамтудың жартысына жуығын қамтамасыз етіп, ЖІӨ-дегі үлесін ұлғайтып, жаңа жұмыс орындарын құрудың негізгі көздерінің біріне айналып отыр. Сонымен қатар бизнесті қолдау құралдары да өзгеруде: дәстүрлі субсидиялау мен кепілдендіру тетіктерімен қатар өндірісті, өңірлерді және жеке бастаманы дамытуға бағытталған жаңа қаржыландыру бағдарламалары іске қосылуда.
Қазіргі уақытта шағын және орта кәсіпкерлік секторында 4,527 млн адам жұмыспен қамтылған. Бұл Қазақстандағы барлық жұмыспен қамтылған халықтың 48,6%-ын құрайды. Жеті жыл ішінде ШОБ секторындағы жұмыс орындарының саны 2018 жылғы 3,3 млн көрсеткішпен салыстырғанда 36,7%-ға өсті.
Сонымен қатар жұмыс істеп тұрған кәсіпкерлік субъектілерінің саны айтарлықтай артты. Олардың саны 63,5%-ға өсіп, 2,2 млн-ға жетті. 2025 жылдың қорытындысы бойынша ШОБ субъектілері өндірген өнім көлемі 104,8 трлн теңгені құрап, қарастырылып отырған кезеңде 3,2 есе өсті. Шағын және орта бизнестің елдің ЖІӨ-дегі үлесі 9,2 пайыздық тармаққа артып, 40,9%-ға жетті.
Бұл көрсеткіштер кәсіпкерліктің экономикадағы рөлінің біртіндеп өзгеріп келе жатқанын көрсетеді. Егер шағын бизнес дәстүрлі түрде негізінен өзін-өзі жұмыспен қамту мен жергілікті қызмет көрсету көзі ретінде қарастырылса, бүгінде бұл сектор миллиондаған адамды жұмыспен қамтып, өндірістің елеулі көлемін қалыптастырып отыр.
Сектордың негізін жеке кәсіпкерлер құрайды. Олардың үлесіне барлық ШОБ субъектілерінің 69%-ы тиесілі және олар 2 млн-нан астам адамды жұмыспен қамтамасыз етеді. Ал орта кәсіпорындардың үлесі нарықтың небәрі 0,1%-ын құрағанымен, дәл осы кәсіпорындар толық әлеуметтік пакет қарастырылған 428,2 мың жұмыс орнын қамтамасыз етеді.
Бұл кәсіпкерлік ортаны одан әрі дамытудың маңызды бағыттарының бірін көрсетеді: бизнестің санын арттырумен қатар олардың ауқымын кеңейту, тұрақты жұмыс орындарын құру және өндірістің неғұрлым күрделі модельдеріне көшу қабілеті де маңызды.
Қазіргі уақытта кәсіпорындар саны бойынша сауда саласы көш бастап тұр, оның үлесіне субъектілердің 35%-ы тиесілі. Сонымен қатар бизнесті кеңейту кезінде жаңа жұмыс орындарын құрудың ең жоғары әлеуетін өңдеу өнеркәсібі, құрылыс және агроөңдеу салалары көрсетіп отыр.
Осылайша, келесі өсу нүктесі кәсіпкерлікті дәстүрлі сауда секторынан тыс дамытуға байланысты.
Кәсіпкерлік белсенділікте әйелдердің де рөлі елеулі. Олар барлық ШОБ субъектілерінің 48,1%-ын басқарады. Жеке кәсіпкерлер арасында олардың үлесі 52,6%-ды, заңды тұлғалар арасында 28,1%-ды құрайды.
Сектордың кеңеюімен қатар оны қаржыландыру жүйесі де өзгеруде.
2019–2026 жылдары «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қорының жеңілдетілген кредиттеу, субсидиялау және кепілдендіру құралдары жалпы сомасы 10,2 трлн теңге болатын 176 716 бизнес-жобаны қамтыды.
2019–2025 жылдары мемлекеттік қолдау бағдарламаларына қатысушылар шамамен 695 мың жұмыс орнын сақтап, қосымша 60,5 мың жаңа жұмыс орнын құрды. Олар өндірген өнім көлемі 128 трлн теңгені, бюджетке төленген салық көлемі 8,5 трлн теңгені құрады.
Сонымен бірге қолдау моделінің өзі де біртіндеп трансформациялануда.
2025 жылғы маусымда жеңілдетілген қаржыландыруға арналған «Өрлеу» бағдарламасы іске қосылды. Онда банк капиталының үлесі қаржыландырудың жалпы көлемінің жартысынан асады. Сол жылдың сәуірінен бастап «Даму» қорының базасында шағын және орта бизнес пен ірі инвестициялық жобаларға арналған екі жаңа кепілдік қоры жұмыс істей бастады.
2025 жылғы желтоқсанда ауылдар мен шағын қалалардағы микро және шағын бизнесті олардың өңірлік ерекшеліктерін ескере отырып дамытуға бағытталған «Іскер аймақ» бағдарламасы іске қосылды.
Өңірлік бағыт жаңа кәсіпкерлік саясаттың жеке құрамдас бөлігіне айналып келеді.
2029 жылға дейін «Іскер аймақ» бағдарламасы аясында жалпы сомасы 1,2 трлн теңге болатын шамамен 15 мың бизнес-жобаны қолдау жоспарланған. Басым бағыттар ретінде ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу, азық-түлік, жиһаз және құрылыс материалдарын өндіру, сондай-ақ қолөнер белгіленген.
Мұндай тәсіл кәсіпкерлік белсенділікті тек ірі қалаларда ғана емес, шағын елді мекендерде де кеңейтуге мүмкіндік береді. Мұнда жергілікті бизнес жұмыспен қамту, жергілікті шикізатты өңдеу және ішкі нарықты дамыту мәселелерімен тікелей байланысты.
Республикалық деңгейде бизнес үшін мүмкіндіктер «таза парақтан» реттеу тетіктері және «Өрлеу» бағдарламасы арқылы кеңейтілуде. Өңдеу өнеркәсібі, IT, туризм, креативті индустрия және логистика сияқты басым секторлардағы жобалар үшін жылдық мөлшерлемесі 12,6%-дан аспайтын, 7 млрд теңгеге дейінгі қаржыландыру қарастырылған.
Жалпы алғанда, бұл өзгерістер кәсіпкерлік ортаның жаңа конфигурациясын қалыптастырып отыр.
Бір жағынан, жеті жыл ішінде сектор сандық тұрғыдан едәуір өсті: кәсіпорындар саны, жұмыспен қамтылғандар және өндірілетін өнім көлемі артты. Шағын және орта бизнес бүгінде жұмыспен қамтудың жартысына жуығын қамтамасыз етіп, елдің ЖІӨ-нің 40%-дан астамын қалыптастырады.
Екінші жағынан, одан әрі даму сапалық өзгерістермен байланысты. Негізгі бағыттардың қатарында бизнесті масштабтау, орта кәсіпкерлікті кеңейту, өндіріс пен өңдеуді дамыту, тұрақты жұмыс орындарын құру және шағын қалалар мен ауылдарды кәсіпкерлік қызметке белсенді тарту бар.
Дәл осы тұста келесі кезеңнің жаңа мүмкіндіктері мен негізгі сын-қатерлері қатар көрінеді. Кәсіпкерлік орта ауқымды әрі әртараптандырылған сипатқа ие болуда, алайда одан әрі өсу бизнестің шағын жергілікті жобалардан неғұрлым тұрақты өндірістік модельдерге қаншалықты табысты көшетініне, жаңа салаларды игеруіне және қолжетімді қаржыландыру тетіктерін тиімді пайдалануына байланысты болады.
Жеті жыл ішінде кәсіпкерлік Қазақстандағы жұмыспен қамту мен экономикалық белсенділіктің маңызды факторларының біріне айналды. Келесі кезең осы сандық өсімді бизнестің сапалы кеңеюіне айналдырумен байланысты – саудадан өндіріске, микрокәсіпорындардан тұрақты компанияларға, ірі қалалардан өңірлердегі жаңа іскерлік белсенділік нүктелеріне қарай.
