Кәсіпорын қаржысын басқарудағы бюджеттеудің мәні мен рөлі

1174

«Есеп және аудит» мамандығының

1-курс магистранты

Нургалиева Камила

Ғылыми жетекші

э.ғ.к. PhD, «Есеп, талдау және аудит»

ғылыми-білім беру департаментінің профессоры

Нургалиева А.М.

Бюджеттеу – кәсіпорынның мақсатқа жетуінің құралы. Қазіргі жағдайда бюджеттеу басқарудың орталық буынына айналуда. Нарық бюджеттеуден бас тартпайды. Керісінше, бәсекелестік күресте ойластырылған жоспарсыз нарыққа өз өнімдеріңізбен шығу мүмкін емес.

Батыс тәжірибесінде қаржылық жоспарлар туралы әңгіме болған кезде олар әдетте «бюджет» сөзімен жұмыс істейді. Бюджет - бұл болашақта болатын жоспарланған бірқатар іс-шараларды бейнелейтін қаржылық құжат, яғни болашақ қаржылық операциялардың болжамы.

Бюджеттер жүйесі басшыға басқарушылық шешімдердің тиімділігін алдын-ала бағалауға, бөлімдер арасында ресурстарды оңтайлы түрде бөлуге, персоналды дамыту жолдарын көрсетуге және дағдарыстық жағдайды болдырмауға мүмкіндік береді. «Бюджетті құру» ұғымымен қатар көптеген отандық кәсіпорындар «бюджеттеу» терминін қолданады.

Бюджеттеу келесі мақсаттарды көздейді [1, б. 34]:

  • Бизнес-тұжырымдаманы әзірлеу:
  • Белгілі бір кезеңге кәсіпорынның қаржылық-шаруашылық қызметін жоспарлау;
  • Кәсіпорынның шығындары мен пайдасын оңтайландыру;
  • Үйлестіру - кәсіпорынның әр түрлі бөлімшелерінің қызметін үйлестіру;
  • Қарым-қатынас - жоспарларды әр деңгейдегі менеджерлердің назарына жеткізу;
  • Ұйымның мақсаттарына жету үшін жергілікті көшбасшыларды ынталандыру;
  • Нақты шығындарды стандартпен салыстыру арқылы жергілікті менеджерлердің тиімділігін бақылау және бағалау;
  • Ақша ресурстарына қажеттіліктерді анықтау және қаржылық ағымдарды оңтайландыру.

Бюджеттеу - бұл тактикалық жоспарлау процесі, сондықтан басқару функциясының атауы - бюджеттік жоспарлау.

Бюджеттеу - бұл жоспарлау технологиясын құру, ақшаны және қаржылық нәтижелерді есепке алу мен бақылау. Бюджет дегеніміз - белгілі бір кезеңдегі компанияның ақшалай көріністегі қызметінің жоспары. Ол фирмаішілік жоспарлаудың әртүрлі функцияларын орындайды:

  • Бюджет экономикалық болжам ретінде. Жоспарлаудың негізгі шешімдері стратегиялық жоспарлауды әзірлеу кезінде қабылданады, ал бюджетті қалыптастыру процесі бұл болжамдарды қайта қарау болып табылады.
  • Бюджет бақылаудың негізі ретінде. Бюджеттік жоспарлар орындалған кезде компанияның нақты нәтижелері тіркелуі керек. Жоспарланған көрсеткіштермен салыстыра отырып, бюджеттік бақылау да жүзеге асыруға болады.
  • Бюджет үйлестіру құралы ретінде. Бюджет дегеніміз - өндіріс, шикізат немесе тауарларды сатып алу, өнімді сату, инвестициялық қызмет және т.б.
  • Бюджет мәселе қою негізі ретінде. Келесі кезеңге арналған бюджетті әзірлеу кезінде шешімдерді осы кезеңдегі іс-шаралар басталғанға дейін алдын-ала қабылдау қажет.

Ішкі жоспарлау бойынша жұмысты ұйымдастыру әр түрлі болуы мүмкін. Әдетте бюджеттеудің екі схемасы бар [2, б. 75]:

«Жоғарыдан төмен» әдісі бойынша компания менеджменті мақсаттар мен міндеттерді, атап айтқанда пайда табудың мақсатты индикаторларын анықтайды. Содан кейін бұл көрсеткіштер егжей-тегжейлі сипатталып, кафедралардың жоспарларына енгізіледі.

«Төменнен жоғарыға» әдіс бюджеттерді бірлік деңгейінде құруды, оларды басшылыққа ұсынуды, бюджетті қабылдауды білдіреді.

Бюджеттеу компанияға нақты көмек әкелуі үшін жоспарды бюджеттің атқарылу нәтижелерімен салыстырып, сәйкессіздік себептерін анықтап, тиісті шешімдерді әзірлеу қажет.

Бюджет жоспарлау кезеңінде қол жеткізуге тура келетін мақсаттарға негізделуі керек, басқаша айтқанда, тактикалық жоспар - бұл кәсіпорынның түпкі мақсаттарының егжей-тегжейлі жүйесі.

Тактикалық жоспар өзіне жүктелген функцияларды орындау үшін ол келесі талаптарға сай болуы керек:

  • Жоспардың икемділігі (бюджеттер, түзету механизмі).
  • Жоспарлаудың толықтығы (сценарийлер)
  • Жоғары басшылықтың қолдауы
  • Жоспарлаудың күрделілігі (бюджеттерді толтыру)
  • Жоспарларды әзірлеу және іске асыру үшін жауапкершілік
  • Ағымдағы шешімдердің жоспарға қатысты басымдылығы (Жоспар-фактілерді талдау)
  • Жоспарды тұжырымдаудың нақтылығы, анықтығы, қысқалығы
  • Жоспарды құруға орындаушылардың қатысуы (бірнеше пайдаланушылар, құқықтарды саралау). [3, б. 67]:

Кез-келген құбылыс сияқты бюджеттеудің де жағымды және жағымсыз белгілері бар екендігін 1-кестеден көруге болады.

 

Кесте – 1. Бюджеттеудің артықшылықтары мен кемшіліктері.

Бюджеттеу артықшылықтары Бюджеттеу кемшіліктері
Ұжымның ынтасы мен көзқарасына жағымды әсер етеді; Әр түрлі адамдардан бюджеттер туралы әр түрлі түсініктер (мысалы, бюджеттер әрдайым күнделікті, ағымдағы мәселелерді шешуге көмектесе алмайды, оқиғалар мен ауытқулардың себептерін әрдайым көрсете бермейді, әрдайым жағдайдың өзгеруін ескермейді; сонымен қатар барлық менеджерлер қаржылық ақпаратты талдауға жеткілікті дайын емес);
Жалпы кәсіпорын жұмысын үйлестіруге мүмкіндік береді; Бюджет жүйесінің күрделілігі мен жоғары құны;
Бюджеттерді талдау уақытында түзету өзгерістерін енгізуге мүмкіндік береді; Егер бюджеттер әр қызметкерге жеткізілмесе, онда олар мотивация мен нәтижеге әсер етпейді десе де болады, керісінше қызметкерлердің жұмысын бағалау және қателіктерді бақылау құралы ретінде ғана қабылданады;
Бұрынғы бюджеттеу тәжірибесінен білуге ​​мүмкіндік береді; Бюджеттер қызметкерлерден жоғары өнімді болуды талап етеді; өз кезегінде, қызметкерлер бұған қарсы тұрады, олардың жүктемесін минимизациялауға тырысады, бұл қақтығыстарға әкеледі, депрессия, қорқыныш жағдайын тудырады, демек, жұмыс тиімділігін төмендетеді;
Ресурстарды бөлу процесін жақсартуға мүмкіндік береді; Мақсаттарға қол жеткізу және оларды ынталандыру әсері арасындағы қарама-қайшылық: егер қойылған мақсаттарға жету өте оңай болса, онда бюджеттің өнімділікті арттыруға ынталандырушы әсері жоқ; егер мақсатқа жету өте қиын болса, ынталандырушы әсер жоғалады, өйткені мақсатқа жету мүмкіндігіне ешкім сенбейді.
Байланыс процестеріне ықпал етеді;  
Негізгі менеджерлерге ұйымдағы рөлін түсінуге көмектеседі;  
Жаңадан келгендерге кәсіпорынның «қозғалыс бағытын» түсінуге мүмкіндік береді, осылайша олардың жаңа командаға бейімделуіне көмектеседі;  
Қол жеткізілген және қажетті нәтижелерді салыстыру құралы ретінде қызмет етеді.  

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 

  1. Воробьева Е.Е. Процесс формирования реалистичного бюджета муниципалитетов – гарантия их эффективно функционирования. // Экономика. Управление. Культура. Вып. 13. Часть 1: Сборник научных статей / Под ред. Л. Д. Абрамовой; ГУУ. М., 2015. С. 40−43.
  2. Клепцова О. Ю. Бюджетирование в «1С: Предприятие 8». Информационные технологии бюджетного управления. М.: 1С-Паблишинг; СПб.: Питер, 2015. 240 с.
  3. Проблемы финансовой модели бюджетирования и управленческого учета производственного предприятия [Электронный ресурс] / Все для бюджетирования и управленческого учета. 2016. URL: https://goo.gl/QmWlwm (дата обращения: 11.2020).

 

Пікірлер
Редакция таңдауы
Серіктестер/Партнеры
Студия IMA - создание сайтов Доставка цветов Астана - Lova Buket