ساۋ ادامدى مۇگەدەك ەتەتىن قىتايلار: ايەلدەر ءجۇرۋدى اڭساپ، زار ەڭىرەگەن

2835

بۇل - قىتايدا ح عاسىردان حح عاسىر باستالعانعا دەيىن 1000 جىل كولەمىندە قولدانىلعان ۆارۆارلىق ءداستۇر. عالىمداردىڭ ويى ءداستۇردىڭ شىعۋ تاريحىن زەرتتەگەندە سان ساققا بولىنەدى. ويتكەنى ءارتۇرلى نۇسقالار بار. ەڭ اتاقتىسى - لي يۋە پاتشا تۋرالىسى. ول ايەلى ياو نياننان اياعىن اق شۇلىقپەن بينتتەۋدى سۇراعان. لي يۋە پاتشا قىزداردىڭ اياعىنىڭ ايدىڭ جارتىسىنا ۇقساپ تۇرۋىن قالاپتى-مىس. سونداي-اق ياو نيان سول كۇيىندە اياعىنىڭ ۇشىمەن قوزعالىپ، بيلەگەن دە ەكەن. بۇل ءداستۇر ۋاقىت وتە كەلە قولدانىسقا ەندى. مۇنداي اياقتاردى «التىن لوتوس» دەپ اتاپ كەتتى.

ءبىرشاما ۋاقىتتان سوڭ اياقتى تاڭۋ ءداستۇرى ايەلدىڭ قوعامداعى ورنىن كورسەتەتىن دارەجەگە جەتتى. قىزدىڭ اياعى قانشالىقتى كىشكەنتاي بولسا، ونىڭ يەسى سونشالىقتى مەيىرىمدى دەگەن ءسوز. مۇنداي ايەلدەردىڭ كۇيەۋلەرى وتە اتاقتى بولدى. ونىڭ جاعدايى وتباسىن اسىراۋ ءۇشىن جەتىپ-ارتىلاتىن.

ءداستۇر بويىنشا بۇل پروتسەدۋرانى قىزدىڭ كىشكەنتاي كەزىندە جاسايدى. ويتكەنى ول كەزدە جاس بالانىڭ تابانى تولىق قالىپتاسپايدى. بۇل پروتسەسس 4 كەزەڭنەن تۇراتىن، 4-5 جىلدان كەيىن عانا ناتيجە بەرەتىن ەدى.

ءبىرىنشى اياقتى ءشوپ قايناتىندىسىمەن جۋادى. سوندا تەرى جۇمساق بولادى. سودان كەيىن اياقتاعى سۇيەكتەر سىنۋ ءۇشىن باشپايلاردى تابانعا اپارادى. بۇدان كەيىن اياقتى بينتپەن تاڭىپ قويادى. قىزدار ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن وسىلاي جۇرگەنگە ۇيرەنە المايدى. الايدا اياق اۋىرسا دا، شىداۋ كەرەك دەگەن تۇسىنىك بار. العاشقى كەزەڭنىڭ ماقساتى - سىنعان باشپايلار ارقىلى اياقتىڭ كولەمىن كىشىرەيتۋ. ەكىنشى كەزەڭدە ارتىق ماتالار الىنىپ تاستالادى. ياعني ءبينتتى قاتتىراق وراپ وتىرادى. ناتيجەسىندە قىزدىڭ اياعى يلليۋستراتسيا سەكىلدى كورىنەتىن بولدى. بۇل پروتسەسكە انالار قاتىستىرىلمادى. ويتكەنى ولار مۇنداي قاتىگەزدىك تانىتا الماس ەدى.

بينتپەن تاڭىلعان العاشقى ءتۇنى ۇيىقتاۋ تۇگىلى قيمىلداۋ دا مۇمكىن بولمايدى. سول كۇنى قىزدارعا اياق كيىمدەرىن شەشۋگە رۇقسات تا بەرىلمەگەن. ولاردىڭ اياقتارى جانىپ جاتقانداي سەزىم بولادى ەكەن. سونىمەن قاتار قىزداردىڭ انالارىنىڭ كوبى ولارعا اياقتارىنداعى ماتالاردى اۋىستىرىپ، قانداردى جۋعا رۇقسات بەرمەپتى. ولار ءار ەكى اپتا سايىن اياق كيىمدەرىن اۋىستىرعان. قىزىعى اپتا وتكەن سايىن قىزدار 3-4 مم-گە كىشى اياق كيىم كيۋگە ءماجبۇر بولعان. جازدا ول اياقتاردان ءيىس شىعاتىن بولسا، قىستا قان دۇرىس اينالماعاندىقتان قاتىپ قالاتىن بولعان. اياقتىڭ ءتورت باشپايى جانسىز بولعان. ارينە، ەڭ قاۋىپتىسى – اياققا ينفەكتسيانىڭ ءتۇسۋى بولدى.

كەيدە اياقتاردى جۋىپ، تىرناقتاردى كەسىپ تاستاپ وتىردى. اۋقاتتى وتباسىنىڭ قىزدارىنا كۇندەلىكتى كوڭىل ءبولىندى. سول سەبەپتى ولاردىڭ تاباندارى يدەال دەڭگەيىنە جەتتى. الايدا ولاردىڭ جۇرۋگە مۇرشاسى بولماي قالدى. ولار جۇرە الماعاندىقتان، ءومىرىن ءبىر ورىندا وتىرۋمەن وتكىزدى. قاراپايىم وتباسىدان شىققان قىزدار قينالمادى ەمەس. دەسە دە ولاردىڭ اياقتارى كادىمگى اياقتىڭ فورماسىنان كىشىرەك بولدى دەي الامىز.

سونىمەن قاتار قىتايدا وسى ماسەلە بويىنشا اياقتارىنىڭ كولەمىنە بايلانىستى قىزداردى بىرنەشە توپقا ءبولىپ قاراستىرعان. اياعىنىڭ ۇزىندىعى 10 سم-دەن ارتىق قىزدار ۇسقىنسىز دەپ سانالدى. ال 10 سم-گە دەيىنگى كولەم ورتاشا دەپ تابىلدى. الايدا يدەال دەگەنىمىز 7 سم-دەن از بولدى. وسى سوڭعى دارەجەگە جەتكەن «اياعى ادەمى» قىز تۇرمىسقا دا وڭاي شىعا الدى.

كەيبىر وتباسىلار وسى بينتپەن تاڭۋ ارقىلى قىزدارىنىڭ وتباسى قۇرۋ تۋرالى قيىندىقتارىن الدىن العىسى كەلگەن. «اياعى ادەمى» قىز اتانۋ ءسىز ويلاعانداي وڭاي بولعان جوق. كوبىنە بۇل دەڭگەيگە كەدەي وتباسىلار قىزىعا قاراپ، سوعان تالپىنىپ وتىردى.

1915 جىلى قىتايلىق وسى ءداستۇردى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا ساتيرالىق ەسسە جازىپتى. سوندا ول:

«اياقتاردى تاڭۋ - بۇل ءومىردىڭ شارتى. بۇل ارقىلى ەر ادامنىڭ بىرقاتار ارتىقشىلىقتارى كورىنەدى. ال ايەل بۇنىڭ بارىنە ريزا. اشىق ايتاتىن بولساق، مەن قىتايمىن، وسى ۇلتتىڭ وكىلىمىن. مەنىڭ كوزىم ءالسىز، كەۋدەم جالپاق، بەلىم قيسايعان. ەستە ساقتاۋ قابىلەتىم دە جوق جانە الدىڭعى وركەنيەتتەر جايىندا ءالى دە كوپ نارسەنى بىلمەيمىن. مويىنداۋىم كەرەك، مەن عالىمداردىڭ اراسىندا نادانمىن، جاسقانشاقپىن جانە باسقا ەر ادامدارمەن سويلەسكەندە داۋىسىم دىرىلدەيدى. بىراق اياعىنا تاڭعىش تاعىپ، ۇيگە بايلانعان ايەلدىڭ جانىندا ءوزىمدى باتىر سەزىنەمىن، داۋىسىم دا گۇرىلدەيدى، دانىشپان سەكىلدى بولامىن. مەن ول ءۇشىن بۇكىل الەممىن»، - دەگەن ەكەن.

حح عاسىردىڭ باسىندا بۇل ءداستۇر قولدانىستان شىعا باستادى. بۇل پروتسەسس ارتتا قالعاندىق بولىپ ەسەپتەلدى. سونداي-اق جەرگىلىكتى عالىمدار اتالمىش داستۇرگە قاتىستى كوپتەگەن سىن ايتتى. ال وسى عاسىردىڭ ورتاسىندا بينتپەن تاڭۋ مۇلدەم زاڭسىز دەپ تانىلدى. الايدا مۇنداي قىزدارعا ارنالعان اياق كيىم شىعارۋ زاۋىتتارى 1999 جىلعا دەيىن جۇمىسىن جاسادى. ويتكەنى وسى قيىندىققا تاپ بولعان قىزدار سول جىلدارعا دەيىن ءومىر سۇرگەن بولاتىن. قازىرگى تاڭدا بۇل ءداستۇر وتكەننىڭ ەنشىسىندە قالىپ، قىتايلىقتاردىڭ ساناسىندا اۋىر ەستەلىك رەتىندە ساقتالدى.

دايىنداعان: اقمارال بەرەكەت،

"ادىرنا" ۇلتتىق پورتالى

پىكىرلەر
رەداكتسيا تاڭداۋى