گي دە موپاسسان جانە ايەلدەر

1149

ايەل تاقىرىبى الميساقتان ادەمى، نازىك ءھام قيىن، تالقىسى مول تاقىرىپ. جۇمىرباستى پەندەدە ايەل زاتىمەن اۋەيى بولماعانى نەكەن ساياق. باسقاسىن ايتپاعاندا سۋىق اقىلدىڭ يەسى، دانىشپان سوكراتتىڭ ءوزى كوڭىل كوتەرۋگە كەتارى بولماعان ەكەن. ۇيدەگى كوكدولىسىنان زارەزەپ بولعان فيلوسوف وعان دا ۋاقىت تاپقان كورىنەدى. كوڭىلدەسى بولعان دەسەدى. بىلگىشتەر جازىپ كەتىپتى.

راسىندا ايەلزاتىنا دەگەن كوزقاراس پەن ۇستانىم قاي قوعامدا دا تومەندەمەگەن. مىنا ءبىر ماسەلەنىڭ باسى اشىق ءبىرىنشىسى - ايەلگە دەگەن قاتىناستى اشىق قوعامعا قاراي بەيىمدەسە، ەكىنشىسى ايەلدى كوپتىڭ كوزىنەن تىعىپ ۇستاۋدى، ءوز ءلاززاتىنىڭ قاجەتتىلىگى رەتىندە قارايتىن وزىمشىلدىك، قاتاڭ تالاپ. تەگىنەن ايەلدى كوڭىل كوتەرۋدىڭ، ساۋىق- سايراننىڭ قۇرالى دەگەن تۇسىنىك اناۋ زاماننان، بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. وعان سالتاناتتى سارايلارداعى گارەمدەر، گەتالار، گەيشالار جانە باتىستاعى جەزوكشەلەر ءۇيى دالەل.


قوش، سونىمەن ايەلدىڭ سيقىرىنا اربالماعان، ماحابباتىنا تۇتقىن بولماعان ەركەك جوق دەدىك. سولاردىڭ ءزاۋ باسىندا اقىندار، جازۋشىلار، كومپوزيتورلار مەن سۋرەتشىلەر تۇر. بۇل - زاڭدى دا سياقتى. شىعارماشىلىق تۇلعانىڭ تابىناتىنى - سۇلۋلىق. سۇلۋلىق ەڭ اۋەلى ايەل بولمىسىندا. ايەلسىز ءبىر ءسات ءومىر سۇرە الماعان، سوعان بار سەزىم شابىتىن ارناعانداردىڭ قاتارى ۇشىقيىرسىز. ءبىز بىلەتىندەردىڭ ءبىرازى مىنالار: رافاەل، ميكەلاندجەلو، لەوناردو دا ۆينچي، پەتراركا، بوككاچچو، مولەر، بايرون، شەللي، راسين، ۆولتەر، بالزاك، گەتە، گايدن، شوپەن ت.ب
مىنە وسى ءتىزىمىنىڭ بەلورتاسىنان ورىن الاتىن ءبىر ۇلى سۋرەتكەر بار، ول- گي دە موپاسسان دەگەن ەسىممەن الەمگە تانىمال بولعان فرانتسۋز جازۋشىسى. موپپاسان نە ءبارى 43 جىل عانا ءومىر سۇرگەن. ول ءوزى تۋرالى" مەن ادەبيەتكە مەتەور بولىپ كەلىپ، نايزاعاي بولىپ كەتەمىن"- دەگەن ەكەن. قۇداي قۇلاعىنا سىبىرلاعان ساۋەگەيلىك دەيسىز بە؟! راسىندا سولاي بولدى.
ول " تومپىشىمەن"( پىشكا) مويىنداتىپ، " ومىرىمەن"( جيزن) الەمگە تانىتتى. ءوزىن. شىعارماشىلىق زەرتحاناسىنداعى باستى تاقىرىپ - ايەلدەر بولدى. ونى " ايەلدى ايەلدەن ارتىق ءبىلۋشى"- دەپ دارىپتەدى. ءومىرى زاڭدى نەكەگە تۇرماي، ياكي ۇيلەنبەي كەتكەن جازۋشىنىڭ ءومىرى، ونىڭ ءجۇرىس- تۇرىسى، ۇستانىمى، قارىم- قاتىناسى تۋرالى نەشە الۋان اڭگىمە كۇللى ەۋروپانى تولاسسىز شارلاپ كەتكەن بولاتىن. جۇمباقتاي كورگەن. موپاسساننىڭ " زاڭدى نەكەدەگى ءسۇيىس دەگەن نە ءتايىرى، ول ۇرلانعان اشىنالىق ءسۇيىستىڭ قاسىندا تۇككە دە تۇرمايدى"- دەۋى جازۋشىنىڭ جۇبايلىق نەكەدە بولماعاندىعىنان شىعار دەيسىڭ. گاپ سوندا عانا ما؟ كۇنى كەشەگە دەيىن موپاسسانعا قاتىستى 217650 دەگەن تسيفردىڭ قۇپياسى بەيمالىم بولىپ كەلگەن. فرانسۋا دەگەن بىلگىشتىڭ ايتۋىنشا، بۇل تسيفر جازۋشىنىڭ قىسقا عۇمىرىندا اۋەيى بولعان بيكەشتەرىنىڭ سانى ەكەن. سۇمدىق! ساناعا سىيمايتىن رەكوردتىق كورسەتكىش. مۇمكىن بۇل وتىرىك تە شىعار. موپاسساننىڭ "دجون جۋاندىعى" فرانتسۋزدىڭ كەيبىر مادمۋازەلدەرىن شوشىتقان. وشپەندىلىك تۋعىزعان. ايتپەگەندە پاريجدەگى ەسكەرتكىشىندە موپاسسانننىڭ اياقاستىنا ايەل بەينەسىن قاشار ما ەدى. تۇسىنىكسىز. رۋحاني ۇستازى فلوبەر سەكىلدى ول دا ىرىگەن، شىرىگەن بۋرجۋازيالىق قوعامدى ولەردەي جەك كورگەن. ونىڭ افوريزمدەرىن الەم جۇرتشىلىعى جاتقا بىلەدى دەسە دە بولادى.

ء"ومىر بيىك تاۋ سەكىلدى، ونىڭ شىڭىنا شىققانشا باقىتتىسىڭ. اسىقپاي جۇرەسىڭ. ال، شىڭىنا شىققاسىن ساعان قۇلديلاۋ كەرەك. ول جول وتە تەز. الدىڭدا ءولىم عانا تۇر"- دەپتى ايگىلى جازۋشى.
" ءار ادام كىتاپ سەكىلدى، ارىپتەرى بىردەي، بىراق مازمۇنى ءار قالاي" - دەگەن سوزىنە قالاي يلانباسسىڭ.
" ماحاببات تا ءولىم سەكىلدى كۇشتى، الايدا ول شىنىداي شىتىناعىش". بۇل دا موپاسساننىڭ ءسوزى.
ماحاببات تۋرالى تاعى بىلاي دەگەن ەكەن، " راسىندا ماحاببات ەڭ ۇلى سەزىم، بىراق تا ءبىز ودان كوپ نارسەنى تالاپ ەتىپ، كۇلپارشاسىن شىعارامىز".
الدە كىمدەر " ماحابباتتا تۇراقسىز", " وپاسىز", " قاتىنقۇمار نايساپ" دەگەن تىلدەگىسى كەلىپ تۇراتىنى سياقتى، ۇلى جازۋشىنىڭ ءومىر، ماحاببات تۋرالى نازىك، ويلى تىركەستەرىن، " تومپىش" پوۆەسى مەن " ءومىر" رومانىن وقىعان ادام ول ويىنان وزگەرىپ، اقتاپ العىسى كەلىپ تۇراتىنى قالاي؟ وزگەرىپ سالا بەرەسىڭ. " ءومىر" رومانىنداعى كوكتەمگى كوبەلەكتەي ۇشىپ جۇرەتىن، جانى دا، تۇرقى دا نازىك، اق پەرىشتە كوڭىلىمەن كۇللى الەمدى قۇشاقتاعىسى كەلىپ، ادالدىق، ماحاببات دەگەن قاسيەتتى، ۇلى سەزىمدەرگە قىلاۋداي كىر جۇقتىرعىسى كەلمەگەن، اقىرى سۇم، ايار، الدامشى ومىردەن تۇتتاي بولىپ تونالعان جاننانىڭ بەينەسى - اق، ادال، ءالسىز، قامقور ايەلزاتىنا قويىلعان ەڭ تاڭعاجايىپ ەسكەرتكىش بولىپ قالدى. ال، جازۋشىنىڭ ءوزى ۇناتقان، قىزىعىن بولىسكەن جەزوكشەلەر ۇيىنەن شىققان تومپىش شە؟ ول - ازعان، شىرىگەن قوعامنىڭ قۇربانى بولعان سورلى ءھام وجەت، قامقورسىز ءھام مەيىرىمدى تومپىش ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ءبىر كۇيمەدە وتىرعان توقمەيىل، توعىشار، توڭمويىن، تاكاببار، بوقشىلىقتىڭ قيىنا بەلشەسىنەن باتقان اناۋ پاسىق برەۆيل مەن كورنيۋدەنىڭ وزىنەن اسىپ تۇسەدى. نەسىمەن؟ نەندەي جاعدايدى باسىنان وتكەرىپ جۇرسە دە بويىنداعى مەيىرىم مەن ماحابباتتى جوعالتپاعانىمەن ارتىق ەدى - ول. ۇلى جازۋشى "جەزوكشە" دەپ تانىلعان تومپىشىن الەم وقىرماندارىنىڭ الدىندا ماڭگىلىككە وسىلاي اقتاپ الدى. براۆو، موپاسسان!
اڭگىمە تومپىشتان شىعىپ وتىر عوي، بىلگىشتەردىڭ جازۋىنا قاراعاندا موپاسسان تولىقشا كەلگەن بادەندى بيكەشتەردى ۇناتقان ەكەن. ول ءۇشىن 90/60/ 90 دەگەن سىمباتتىلىق ولشەمى نولگە تەڭ بولعان. ايتپاقشى، قازىرگى فوتومودەلدەردىڭ توپتاماسىندا توپ جارىپ تۇرعان ەيشەل گرەم، موپاسسانىڭ تالعامىنداعى سۇلۋ ەكەنىنە داۋىم جوق. ءاي، موپاسسان- اي! سەن تۋرالى ءالى تالايلار ايتادى. جازادى. ءبارىبىر دە مەن سەنى جاقسى كورەمىن. ماعان جاقىنسىڭ. ويتكەنى سەن ومىرگە دە، ولشەمگە دە سىيماعان ۇلى سۋرەتكەرسىڭ عوي!

ەربولات باياتۇلى

پىكىرلەر
رەداكتسيا تاڭداۋى
باسقا ماتەريالدار