بەلگىلى اقىن امانحان ءالىمۇلى ومىردەن وزدى

465

بەلگىلى اقىن، قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى، جۋرناليست امانحان ءالىمۇلى 68 جاسىندا قايتىس بولدى.

امانحان ءالىمۇلى 1952 جىلى تۇركىستان وبلىسى، وتىرار اۋدانى، قوجاتوعاي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن (1980), م.گوركي اتىنداعى بۇكىلوداقتىق ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ جوعارعى كۋرسىن (1993) بىتىرگەن. "قازاق ادەبيەتى", "تۇركىستان", "زاڭ" گازەتتەرىندە قىزمەت ىستەگەن. 2012-2020 جىلدار ارالىعىندا "اقيقات" جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىن اتقارعان. 2020 جىلدىڭ قاڭتارىنان بەرى "اقيقات" جۋرنالىنىڭ شولۋشىسى.

"ادىرنا" ۇلتتىق پورتالىنىڭ ۇجىمى اقىننىڭ جاقىندارىنا، بار قازاققا قابىرعاسى قايىسىپ كوڭىل ايتادى. باقۇل بولىڭىز، جانى جايساڭ جاقسى اعا...

ەسەي جەڭىسۇلى:

2016 جىلى ۇلى ساپاردا بىرگە بولىپ ەدىك. تاڭدى تاڭعا ۇرىپ اڭگىمە ايتىپ، تالاي قىزىق ەستەلىكتەردى ساپىرىپ، ءبىزدىڭ ساپارىمىز ءماندى وتۋىنە ءسىز سەبەپشى بولىپ ەدىڭىز-اۋ... ءبىر اڭگىمەنى ايتقانىڭىزدى ۇمىتىپ، قايتا تەرمەلەي باستاعانىڭىزدا: "كوكە-اۋ، مۇنداي ساپاردا قاسىڭداعى ادام دا سىناق بولادى دەۋشى ەدى..." - دەپ ازىلدەسەك، مۇرتىڭىزدان جىميىپ، ەش كوڭىلىڭىزگە الماي، ارتىمىزدان تومپاڭداپ ەرىپ جۇرە بەرەتىنسىز. قاسىمىزداعى مەشىتتىڭ يمامى زياحان دەگەن مولدا ءسىزدى ەرەكشە جاقىن تارتىپ، قاسىنا وتىرعىزىپ، قۇرمەت بىلدىرگەندە: "كوكە، ءسىزدىڭ مەستنىي جىگىت ەكەنىڭىزدى ءبىلىپ وتىر", - دەپ تاعى قالجىڭداعانبىز.
جايساڭ اعام-اي، سول ساپاردان كەيىن اتىمىزدى تۋرا اتاماي، كەزدەسكەن، قوڭىراۋلاسقان جەردە "قاجىەكە" دەپ تۇراتىن ەدىڭىز. كەتىپ قالعانىڭىز قالاي؟ ومىرگە قۇشتارلىق دەگەن سىزدە وراسان ەدى عوي...
مىناۋ - پايعامبارىمىزعا العاش ۋاقي تۇسكەن نۇر تاۋىنا ورلەپ بارا جاتقان ءساتىمىز. كۇن 52 گرادۋس شىجىپ تۇرسا دا زاڭعار تاۋدىڭ باسىنا كوتەرىلىپ، ءتىپتى ءبىزدى دە جىگەرلەندىرىپ ەدىڭىز.
يماندى بولىڭىز! ەل تاعدىرىنا ەلەڭدەگەن، قالامىمەن قايرات كورسەتكەن قاجىرلى ەر ەدىڭىز. پايعامبار شاپاعاتىنا بولەنىڭىز، يمانىڭىز سالامات بولسىن، قاجىەكە!..

قۋاندىق شاماحايۇلى:

-قاقا، "اقيقاتتىڭ" كەلەسى سانىنا ءبىر سۇيەكتى ماقالا كەرەك بوپ تۇر. وزىڭىزدەن كۇتەمىن! - دەپ داۋسى ساڭقىلداپ تۇراتىن امانحان اعا باقيلىق بولدى دەگەن سۋىق حاباردى ەستىپ، سەنەرىمدى دە، سەنبەسىمدى دە بىلمەي وتىرمىن. ءبىر ولەڭىندە "كۇزدە ولەمىن" دەپ جازعانى بار ەدى. ونشاقتى جاس ۇلكەندىگى بولسا دا سان رەت سويلەسكەندە ماعان ء"سىز" دەپ قانا سىزىلىپ تۇرۋشى ەدى. ومىردە بەتپە بەت جۇزدەسپەگەن ەكەنبىز. ونى ءتاڭىر بىزگە جازباعان ەكەن. ۇنەمى تەلەفون ارقىلى تىلدەستىك. ونىڭ وزىندە جاسىم كىشى بولىپ مەن ءوزىم تەلەفون سوعۋدى دا بىلمەپپىن عوي. ىلعي اعام ءوزى حابارلاسادى. جارىق كورگەن اڭگىمەلەرىمدى، ماقالالارىمدى وقىعانىن ايتىپ، ءاردايىم جىلى لەبىزىن ءبىلدىرىپ تۇرۋشى ەدى. ءبىلىمى تەلەگەي تەڭىز، ادەبي تالعامى قانداي بيىك ەدى دەسەيشى. ۇزاق ۋاقىت سويلەسىپ رۋحاني بايىپ، ءبىر سەرپىلىپ قالۋشى ەدىم، امال نەشىك، ەندى، امانحان اعا ءسىز شىنىمەن جوقسىز دەگەندە ويلاۋدىڭ ءوزى قانداي وكىنىشتى. اللانىڭ ولشەپ بەرگەن عۇمىر جاسى وسى-اق بولعان ەكەن، وعان شارا بار ما. نەشە جەردەن ءبىلىمدى، دارىندى جۇرتقا تانىمال، سىيلى بولساڭىز دا بازبىرەۋلەر سەكىلدى مەرەيتوي تويلاپ، شىعارماشىلىق كەزدەسۋ وتكىزىپ بوس ىردۋ-دىردۋعا اۋەستەنبەگەن جانسىز. ارتىڭىزدا ءسوزىڭىز قالدى، ويلى تەرەڭ جازبالارىڭىز كوڭىلگە مەدەۋ. باقۇل بولىڭىز، اعا!

 

رۋسلان ەربوتا:

امانحان ءالىمۇلى دەگەندە...

2000 جىلداردىڭ باسىندا ساياسي الدە، الەۋمەتتىك تاقىرىپتاعى ءبىر ماقالاما «ءجۇز جىلدىق جالعىزدىق» رومانى تۋرالى ءوز پىكىرىمدى ءبىر-ەكى سوزبەن كىرىكتىرىپ جىبەرگەم.
ەرتەسى كۇنى اقىن امانحان ءالىمۇلى تەلەفون سوعىپ، جارتى ساعاتتاي سويلەستى. سىرتتاي عانا تانيتىن، بۇرىن جۇزدەسىپ كورمەگەن امانحان ءالىمۇلى سول كۇننەن اعامداي بوپ، ادەبيەتكە، پوەزياعا، پروزاعا تۇك قاتىسى جوق مىنا مەنى قايدا جۇرسەم دە سىرتتاي قاداعالاپ ءجۇردى.

«جاس الاشتا» جۇرگەنىمدە «رۋسلان، قاراشى قارقارالىدان مىقتى اقىن شىعىپتى». نەمەسە «اتىراۋدان مىقتى اقىن كەلە جاتىر، ولەڭىن قاراشى» دەپ تەلەفون سوعىپ تۇردى.
-اعا، ودان دا دوسىڭىز ەسەنعاليدىڭ ولەڭىن الدىرىپ بەرسەڭىزشى،¬- دەيمىن مەن.
-ءاي، ونى قايتەسىڭ، ءتورت دۇنيەسى تۇگەل ونىڭ، مىنا جاستاردى قاراشى، قانداي مىقتى!- دەپ ءوزى تانىمايتىن جاستاردىڭ جازعانىنا ءسۇيسىنىپ وتىرۋشى ەدى.
ءبىر كۇنى زامانداستارىنىڭ پوەزياسى تۋرالى سىني ماقالاسىن جىبەردى.
-رەداكتور رەتىندە ايتسام، ءوزىڭىز دە ءبىلىپ وتىرسىز، بۇ ماقالاڭىز اسا كەرەك. بىراق، ەرتەڭ قۇرداستارىڭىز قارىمتاسىن قايتارسا قالاي؟-دەدىم.
-قاراما، ونى دا باس.
-باسۋىم باسا بەرەم عوي، بىراق، ماعان رەنجيسىز عوي؟
- كوڭىلىمە قاراما، مەن سەنى بىلەمىن،- دەدى كۇلىپ.

گازەتكە ماقالاسى شىعىپ، ول ءبىراز تالقىلاندى. استانا جاقتان الگى ماقالانىڭ كەيىپكەرىنە اينالعان اقىن اعامىز كوپكە سوزباي، قارسى ماقالا جازدى. ءۇتىر-نۇكتەسىن وزگەرتپەي ونى دا جاريالادىق.
ەرتەسى كۇنى امانحان اعام تەلەفون شالدى. اقتالدىم:
-اعا، مەنى «كىشى شەرحانداي كورەمىن» دەپ ايتتى. ادەتتە ماقتانباۋشى ەدىم، سوعان ماقتانىپ، مىنا ماقالانى قالاي باسىپ جىبەرگەنىمدى بىلمەي قاپتىم،-دەدىم قۋلىققا سالىپ.

امانحان اعا اعىنان جارىلىپ ۇزاق كۇلدى.
«گازەتتەگى ەڭ سۇيكىمسىز جۇمىس –رەداكتوردىڭ جۇمىسى. بىلەمىن. كوڭىلىمدى كوتەردىڭ» دەپ تەلەفونىن قويدى.

كەيىنىرەك قاتەلەسپەسەم، «الدىمداعى اعالارىم» اتتى ماقالاسىن جىبەردى.
-رەنجىمەڭىز، باسا المايمىن. رەداكتسيانىڭ ىشكى تالابى بويىنشا، الەۋمەتتىك جەلىگە، سايتتارعا جاريالانعان دۇنيەنى كوشىرىپ باسپايمىز. فەيسبۋكتەگى ءار پوستى، سايتتاعى كەزەكتى ماقالانى كوشىرىپ باسىپ وتىرساق، نەسىنە گازەت بولعانىمىز؟ وقىرماندى الداعىمىز كەلمەيدى. رەنجىمەڭىز. وسى شارت ءۇشىن ءوزىڭىز دە كورىپ ءجۇرسىز، ءبىراز اقىن، ءبىراز جازۋشى ءبىزدى جاۋ كورىپ ءجۇر. دارداي اقىن، دارىندى جازۋشى سايتقا نەمەسە الەمجەلىگە جازعانىن گازەتكە الا جۇگىرۋگە نەگە ۇيالمايدى، وسى؟ - دەپ باستىرمالاي باسىمدى الا قاشتىم.
-مۇنىڭ دۇرىس ۇستانىم. قولدايمىن. كىشى شەرحانداي بول. ەش رەنىشىم جوق، - دەپ امانحان اعام اڭقىلداپ قالدى. ونىسىنا مەن كۇلدىم.
كوپ كەشىكپەي، ىشكى شارتتى بۇزىپ، ءوز سوزىمىزگە ءوزىمىز سانالى تۇردە قارسى شىعىپ، امانحان اعانىڭ اعالارىنا قاتىستى ماقالاسىن جاريالادىق.
تەلەفون سوقتى.
-كوردىڭ بە، مەنىڭ اعالارىم قانداي بولعان! - دەپ، ءبىراز اڭگىمەسىن ايتتى.
-ءبىزدىڭ اعامىز - ءوزىڭىزسىز. بىزدە جاعاسىز ەمەسپىز،-دەپ قوشتاسقان ەدىم.

ەندى مىنە، بىزدە جاعاسىز قالدىق...

تولەمىرزا تەمىربەكۇلى:

سەنى دە ەسكە الاتىن از دا بولسا جاقسى بار...

قايران، امانحان كوكەم-اي!.. ءبىر-اق ساتتە ساعىنىشقا اينالىپ كەتەرىڭدى كىم بىلگەن. قايعىرا جۇرەگىم اۋىرىپ ايتپاعىم: «وتكەنى-اي، ءبارى وتكەنى-اي، ءومىردىڭ جاز بەن كوكتەمى-اي... سارى الا قازدار ساڭقىلداپ، سارى الا كۇزدىڭ جەتكەنى-اي... بىرەۋگە ءوزىم ىنتىزار، بىرەۋلەر ماعان وكپەلى-اي. وتكىنشى مىناۋ ومىردە، وتپەلى، ءبارى وتپەلى-اي...» عا سايادى امانحان كوكە. بۇل فانيدە پەندەنىڭ ءالسىز جەرى دە، وسى ءومىردىڭ وتەرىن بىلمەۋىندە.

مارقۇم ءوزىڭنىڭ زامانداسىڭ ەسەنقۇل اقىن:
«...مىنا بىزدەي ءبارى ءبىر
قالمايدى جەردە اششى بال.
ويتكەنى مىنا دۇنيەدە-
ءسىزدى دە ەسكە الاتىن،
ءبىزدى دە ەسكە الاتىن،
ازدا بولسا جاقسى بار.»- دەيدى.

ءسىزدى ەسكە الاتىن جاقسىلار كوووووپ كوكە!

قالامداسىڭ، زامانداسىڭ قازىبەك يسانىڭ:
«ءجۇردىم-ءجۇردىم جۇردىمدە،
كەتىپ قالدىم ءبىر كۇندە.
نەمكەتتىلەۋ اعايىن،
نەگە كەتتىم ءبىلدىڭ بە؟!» دەگەنىندەي كەتتىڭ دە قالدىڭ عوي...

مىنە ەندى سوڭىڭدا ساعىنىش قالدى، ارمان قالدى، قاتارىڭ قالدى، جان جارىڭ، ۇلدارىڭ مەن قىزدارىڭ قالدى. اق جارما ءادىل ءسوزدى، كەڭ ماڭداي ءجۇزدى، بالتاڭداي جىرلى، باتىر مىنەزدى امانحان كوكە-اۋ نەگە اسىقتىڭ... الدىڭدا الىنباعان، اسۋلارىڭ كوپ ەمەس پە ەدى...

ءيا، اعايىن كوكەيدە ءبىر-اق سۇراق: «...نەمكەتتىلەۋ اعايىن نەگە كەتتىم ءبىلدىڭ بە»، - دەپ اقىن امانحاننىڭ كەتىپ قالعانى...

مەنىڭ تىنىشىمدى العان وسى جالعىز-اق سۇراق، ارامىزدان نەگە كەتتى ەكەن...

كەتكەندەردىڭ قايتپايتىنىن ويلاپ مەنىڭ دە وزىڭە تىلەرىم، اللا يمانىڭدى بەرىپ، الدىڭ جارىق بولىپ، جاراتقان يەم وتباسىڭا، ۇرپاقتارىڭا ۇزاق، باقىتتى عۇمىر بەرسىن! ءاۋمين!

ءنازيا جويامەرگەن:

مىنا كوكتەم

ۇزىلگەن تامشى بولىپ ەرتە كوكتەم، جاقتاۋىن تەرەزەمنىڭ شەرتەدى ەپپەن. بارادى سىلق-سىلق كۇلىپ بالا بۇلاق، جىپ-جىلى التىنكۇرەك ەركەلەتكەن.

قىستى اقجەم دەگەندەي ءبىر اھ ۇر تۇزدە، ءتۇسىرىپ جىبەردى اللا اقىرعى ىزگە. 
قازدار تومەن، تىرنالار بيىك ۇشىپ، لەك-لەگىمەن ورالىپ جاتىر بىزگە.

ءبىز دەگەنىم جىلى جاق – قازاقستان،
قۇستار كوكتە قاناتىن جازا ۇشقان.
كۇن دوڭگەلەپ قۇلادى ۇياسىنا،
اۋماي قىزعان ءبۇيىرى تازا مىستان.

اۋىر-اۋىر ويلارعا باتتىم دا ەسكى،
ءوتىپ قىستان امان-ساۋ قاتقىل دەستى، جاڭبىر مەنەن ءسۇت ءيسى اڭقىپ تۇرعان،
كوك شالعىنعا كومىلىپ جاتتىم كەشكى.

تاستاي ءبىر ءبۇر بەتىنە قىنا تەپكەن، قاعىلمايدى اراعا سىنا تەكتەن. قۇلاقتانىپ الىستا اي دا تۋدى،
جايلى ءتيدى-اۋ، سەزەمىن، مىنا كوكتەم.

Amankhan Alimuly

باقۇل بولىڭىز، ابزال اعام... ماڭگىلىك مەكەندەگى ماڭگىلىك كوكتەمدى ءجانناتتان جازعاي اللام. اۋىر كۇن. اۋىر قازا...

 

ورازبەك ساپارحان:

بىرەۋگە ەرتە، بىرەۋگە كەش ء(بىز ءۇشىن) ادىلەت ساعاتى امانحان اعامىزعا دا كەلگەن ەكەن... الدى جارىق بولعاي...

"التىن قالام (2014)" تاۋەلسىز ادەبي بايقاۋىنا جىبەرىلىپ، ادەبيەت پورتالىندا جابىق جاعدايدا جاريالانعان "العاشقى قار" ولەڭىمە "اينالاسى جۇپ-جۇمىر جاقسى ولەڭ. ليريكالىق كوڭىل-كۇيدىڭ ءادىمى كورىنىسى. اياقتالۋى قانداي تاماشا. ەڭ باستىسى ليريكالىق كەيىپكەردىڭ شىنشىلدىعى، شىنايىلىعى، ءوزى تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان اق قارداي تازالىعى. ولەڭدە اۆتوردىڭ شىعارماشىلىق مەنى بار، بۇل – ستيل دەگەن ءسوز. ياعني، اقىننىڭ وزىندىك ليريكالىق مىنەزى قالىپتاسقان" دەپ اقجارما لەبىزىن ارناپ ەدى.

كەيىننەن الماتىدا جولىقتىق. ءوزىمدى ونشا تانىماسا دا ولەڭىم ەسىندە ەكەن. ءبىراز پىكىرلەسىپ، كەڭەسىن تىڭدادىم. ءۇش بىردەي كىتابىن سىيلاپ، اقجارما تىلەگىن ءبىلدىرىپ، جاماننىڭ ءوتىپ كەتكەن ومىرىندەي ءبىر ساتتەر بولىپ ەدى... اڭقىلداق، ءبىرىنشى ء(ارى سوڭعى) كەزدەسىپ وتىرساق تا ءوزىنىڭ ىنىسىندەي، بالاسىنداي باۋىرمالدىق تانىتىپ ەدى...

فب الەمىندە جاستاردىڭ ادەبيەتتەگى اياقالىسى تۋرالى ءجيى جازىپ، جاناشىرلىعىن، اعالىق قاسيەتىن ساقتاپ وتىراتىنى ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە قالدى...

"جاقسىدا جاتتىق جوق" دەگەن وسى بولار

قۇربانالى امانگەلدىۇلى:

Amankhan Alimuly اعا جايلى
امانحان ءالىمۇلىنىڭ دۇنيەدەن قايتقانى جايلى سۋىق حابار قابىرعامدى قايىستىردى. ول كىسىمەن تەك الەۋمەتتىك جەلىدە عانا تانىس ەدىك. بىردە مەنىڭ ءبىر-ەكى شيمايىمدى وسى فب بەتىنەن كورىپ، ۇناتقان بولۋى كەرەك ماعان "جازعان- سىزعاندارىڭدى جىبەر" دەدى. ءوزى ىشىنەن ىرىكتەپ ءبىر-ەكەۋىن ءوز پاراقشاسىنا جاريالادى. كەيىن 3-4 "ولەڭىمدى" "ۇركەر" جۋرنالىنا جارىققا شىعارتىپ بەردى. ول ۋاقىت مەنىڭ جۇمىس ىزدەپ جۇرگەن كەزىم ەدى. سونى ەستىگەن ول جامبىلداعى بىرقاتار جەرگە قوڭىراۋ شالىپ، مەنى جۇمىسقا الۋىمدى سۇراعان ەكەن. امانحان اعامەن ومىرىمدە كەزدەسپەگەنمىن. سويتە تۇرا ماعان جاناشىر بولىپ، كومەك قولىن سوزدى. وعان ۋميت بيتەنوۆا اپكەم كۋا. سول كەزدە: "اپىر-اۋ، ومىرىندە ءبىر رەت بەتپە-بەت كورمەگەن ادامعا وسىنشا مەيىرىمدىلىك تانىتۋعا بولادى ەكەن عوي" دەپ تاڭعالعانمىن. كەيىن مەسسەندجەر ارقىلى حات جازىسىپ تۇردىق. بىردە: "قايدا دا، قاشان دا امان بول! ەندى، ءبىزدىڭ "اقيقات", "انا ءتىلى" گازەتتەرىنە ماقالا جاز. تىنباي ەڭبەكتەن. جۋرناليستيكا، جۋرناليستىك تىنىمسىز ىزدەنىس، جازۋمەن كەلەدى" دەپ اعالىق اقىل-كەڭەسىن ايتقانى بار ەدى. الماتىعا جولىم تۇسسە ەڭ الدىمەن وزىڭىزگە سالەم بەرۋگە بارارمىن دەپ ءجۇر ەدىم. ول كۇنگە جەتكىزبەپتى جاراتقان. بۇل جالعاننان ءسىز دە كوشىپسىز عوي. جانىڭىز جانناتتىڭ تورىندە بولسىن، اعا! ءوزىڭىز جايلى وتكەن شاقتا ەستەلىك ايتۋ (ەستەلىك دەۋگە دە كەلمەس) تىم اۋىر ەكەن. سىزدەي كەڭ جۇرەكتى ادامدار جۇماقتىڭ كەڭ تورىنە عانا لايىقتى. باقۇل بولىڭىز اعا!

دايىنداعان: جاسۇلان ءناۋرىزالى،

"ادىرنا" ۇلتتىق پورتالى

پىكىرلەر
رەداكتسيا تاڭداۋى