قازاقتاردىڭ ايگىلى ءۇش يمپەرياسى

111

قازاقتار  تۇركىلەردىڭ «قارا شاڭىراعىن» ۇستاپ وتىرعان  ۇلى ۇلىس.
قازاق تاريحىنا كوز جىبەرەر بولساق، قازاقتار جەكە مەملەكەت بولعانعا شەيىن: ساق، عۇن، تۇركى، ۇيعىر، ءۇيسىن-قاڭلى، تۇركەش، قارلۇق، وعىز، حازار (الشىن) قيماق، نايمان، قىپشاق، تاتار ت.ب قاعاناتتار مەن حاندىقتاردى وتكىزگەن.
بارلىق قاعاناتتاردىن باستاۋى مەن گۇلدەنۋى، قۇلدىراۋى مەن قيراۋى سايىن دالادا ورىن الىپ تۇرعان.
وعان ىشكى ءوزارا تايپالىق سوعىستار اسەر ەتكەن.
سىرتتان كەلىپ ەشبىر مەملەكەت ولاردى جاۋلاي الماعان.
قاعاناتتا قاي تايپا مىقتى، سولار ءوز قاعاناتىن قۇرىپ،قاعانات جۇرتى سول تايپانىڭ اتىمەن اتالىپ وتىرعان.

نەمىستە «رەيح»-دەگەن ءسوز بار،ياعني «مەملەكەت»- دەگەندى بىلدىرەدى.
ول ءسوزدى ايتۋعا جۇرت «جۇرەكسىنەدى» قازىر.
گيتلەر ءوزى قۇرعان مەملەكەتتى نەمىستىڭ «ءۇشىنشى مەملەكەتىن»-دەۋى سودان.
ءۇشىنشى رەيح.
تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ايتساق: نەمىس مەملەكەتىنىڭ ءۇشىنشى رەت گۇلدەنۋى.

سول سەكىلدى قازاق تاريحىندا دا سونداي «گۇلدەنۋلەر» بولعان.
سونى قىسقاشا: قازاقتىڭ ءۇش يمپەرياسى-دەپ قاراستىرايىق.
ولار: عۇن يمپەرياسى،تۇرىك (تۇركى) يمپەرياسى جانە ماڭعول يمپەرياسى (نەمەسە التىن وردا)

القيسسا، ءسوزدى ارىدەن باستاساق:

وزدەرىڭىزگە بەلگىلى قازىرگى موڭعوليا (قازاقشا: ماڭعول) مەن التاي جەرىندە ءبىر كەزدەرى تۇركى تايپالارى ۇستەمدىك قۇراعانى بەلگىلى.
ولار ءوزارا تايپالىق بىرلەستىكتەرگە بىرىگىپ، سول ارقىلى مەملەكەتتەرىن دە قۇرىپ وتىردى.
ءبىزدىڭ ەجەلگى تاريحىمىز تۋرالى دەرەكتەردى كوپ جاعدايدا قىتاي جازبالارىنان الامىز.
ولار ءىشىنارا ناقتى دەرەكتەر بەرگەنىمەن، كوپ جاعدايدا قىتايعا قاراي بۇيرەگىن بۇرىپ تۇرادى.
نەمىس جۇمىسشى پارتياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى ا.درەكسلەردىڭ سوزىمەن ايتساق:
«تاريحتى جازاتىن جەڭىمپازدار..»
قىتاي تاريحشىسى سىما تسيان-نىڭ (ب.د.د 145-86 جج) ايتۋىنشا: قىتايدىڭ سولتۇستىك باتىسىندا يۋەچجيلەر تايپالىق بىرلەستىگىت ۇستەمدىك ەتتى.ولار «كوشپەندى شىعىس ساق تايپالارى ەدى»-دەپ كورسەتكەن.
يۋەچجي تايپا بىرلەستىگى عۇندارمەن كورشى تۇردى.عۇندار سولارعا تاۋەلدى بولسا كەرەك.
عۇن كوسەمى توۋمان (تۇمان) ءوزىنىڭ ەكىنشى ۇلى مودە-ءنى (مودە) وسى يۋەچجيلەرگە كەپىلدىككە بەرەدى.
جالىندى، بولاشاق باسەكەلەس بولادى-اۋ دەگەن قاسقىر ۇلى مودە-دەن قۇتىلۋدىڭ امالى وسى دەپ بىلگەن.
تاتۋ-ءتاتتى تۇرۋ ءۇشىن،كوشپەندىلەر ءبىر-بىرىنە كەپىلدىككە ۇلدارىن بەرگەن عوي.
مودە كەپىلدىكتەن قاشىپ شىعىپ،اسكەر جيناپ ب.د.د 209 جىلى «اكە تاعىن» تارتىپ الادى.
وسى مودە حاننان باستاپ عۇن-دار مىقتى مەملەكەت قۇرىپ،جان-جاعىنداعى ەلدەردى باعىندىرا باستادى.
جالپى عۇندار باس قاعانىن «تاڭىرقۇت»- دەپ اتاعان عوي.
ياعني: ءتاڭىردىڭ جىبەرگەن-قۇتتى!
مودە تاڭىرقۇت سوعىس ۇستىندە پسيحولوگيالىق اسەر (سوعىس ايلاسى) ەتۋدى كەرەمەت قولدانعان سەكىلدى.
مودە جاۋىنگەرلەرىنە «تەسىگى بار سۇيەكتەن» جەبە جاساۋدى قاتاڭ تاپسىرعان.
ونداي جەبەلەر اتقان كەزدە «ىسقىراتىن» بولعان.عۇنداردىڭ «ىسقىرعان جەبەسىنەن» جاۋلارى قاتتى قورقاتىن. قىتاي جازبالارىندا دا ول تۋرالى ايتىلادى.
ول ايگىلى جەبەلەردىڭ «ءدامىن» كەيىن ەۆروپالىقتار دا، ريمدىكتەر دە تاتتى.
سونىمەن عۇنداردىڭ العاشقى جاۋلاۋ جورىعىن دۋنحۋ-لاردان (دۋن-شىعىس،حۋ-تاعى ەل) باستادى.
دۋنحۋلار-قازىرگى حالقا ماڭعولداردىڭ ءتۇپ اتاسى.
ودان كەيىن يۋەچيلەردى باعىندىرادى.
كۇشەيىپ كەلە جاتقان عۇنداردى تالقانداۋ ءۇشىن ب.د.د 200 جىلى قىتاي يمپەراتورى گاو تسزۋ ءوزى باستاپ عۇندارعا قارسى جورىققا شىعادى.
قىتاي اسكەرى عۇنداردان ءۇش ەسە كوپ بولعان دەسەدى.
العاشقى ۇرىستان كەيىن-اق مودە ءوز قوسىندارىنا كەيىن «قاشۋدى» بۇيرادى.
«جاۋ قاشتى»- دەپ ويلاعان قىتايلار عۇنداردىڭ ارتىنان ون كۇن ىلەسىپ قۋادى.سولاي اسكەرى ءبولىنىپ، قۋىپ كەلە جاتقان الدىڭعى اۆانگاردتى نەگىزگى كۇشتەن الىستاپ كەتەدى.كەيىن قايرىلا شاپقان عۇن ساربازدارى تورتكە ءبولىنىپ قىتايلاردى ءتورت جاعىنان قورشاپ الىپ، ۇرىس سالادى.
قۋىپ كەلە جاتقان الدىڭعى لەك قىتاي اسكەرىنىڭ اراسىندا يمپەراتور گاو تسزۋ دا بار بولاتىن.
يمپەراتورى مەن قوسا قىتاي اسكەرى تۇگەل قورشاۋعا ءتۇسىپ،جەتى كۇن ۇرىس سالادى.
عۇندار قىتايلاردى ويسىراتا جەڭەدى.
امان قالماسىن بىلگەن يمپەراتور عۇنداردى كەلىسىمگە كەلۋگە شاقىرادى.
كەلىسىم بويىنشا يمپەراتور قىزىن مودەگە ايەلدىككە بەرەدى جانە سالىق تولەپ تۇرۋعا مىندەتتەنەدى.
وسىلاي 40 جىل قىتاي مەن عۇندار اراسىندا بەيبىتشىلىك ورنايدى.
عۇندار دا قازاقتار سەكىلدى مەملەكەتىن ءۇش وردا-دان قۇراعان.
باتىس،شىعىس جانە ورتاڭعى وردا.
«عۇندار 24 رۋدان تۇردى،ءار رۋدىڭ باسىندا اقساقالدار مەن ەلاا (ەل اعا) «بەگ»- دەپ اتالاتىن باسشىسى بولدى»-دەپ جازادى قىتايلار.
تاريحشى سىما تسيان تاعى ءبىر قىزىق دەرەك قالدىرعان.ول عۇنداردا لەۆيرات ءداستۇرى بولعانى تۋرالى ايتا كەلىپ:
«عۇنداردا ءىنىسى نە اعاسى ولسە ولاردىڭ ايەلدەرىن وزدەرى الادى، سول ارقىلى عۇنداردا تۇقىم قۇرۋ دەگەن نارسە اتىمەن جوق»-دەپتى.
قازاقتىڭ «امەنگەرلىك» ءداستۇرىنىڭ باستاۋى اتا-بابامىزدان كەلە جاتقانى،يسلامعا ەش قاتىسى جوق سالت ەكەنىنە وسى ارقىلى كوز جەتكىزەمىز.
«عۇندار قىلمىس جاساعان ادامىنىڭ بەتىن تىلەتىن،بەتىندەگى تىرتىعى ونى ەكىنشى رەت قىلمىس جاساتپايتىن.
ەكىنشى رەت قىلمىس جاساسا وعان ءولىم جازاسى قولدانىلاتىن»-دەپتى جانە.
اجەلەرىمىز بۇرىن: «بەتىڭ تىلىڭگىر!»-دەپ ۇرسىپ وتىرۋشى ەدى.
عۇندار تۋرالى دەرەكتەردە: عۇندار «اتا-باباسىنىڭ ارۋاعىنا سىيىندى،ولاردىڭ قورىمدارىن قاتتى قاستەرلەيدى. تاڭىرگە تابىندى (تەنگير)»-دەيدى.
مولاعا بارۋ (قازىر قۇران وقيدى عوي) ونىڭ باسىنا قورعان تۇرعىزۋ ءبارى-ءبارى اتالارىمىزدان قالعان دۇنيە ەكەن-اۋ.
قاندا بار نارسە

تاك،سونىمەن:
مودە ولگەننەن كەيىن ونىڭ ءىسىن ۇلى لاۋشان تاڭىرقۇتى جالعاستىردى.
لاۋشان قاعان كەزىندە عۇن يمپەرياسى شارىقتاۋ بيىگىنە جەتتى.
ولدا قىتايلارمەن كوپ سوعىستى.قىتاي يمپەرياسىن يىلۋگە، دەگەنىنە ىستەۋگە كوندىردى.
عۇنداردىڭ تاريحتا قالدىرعان ايقىن ءىزىنىڭ ءبىرى قىتايلىقتاردى «قىتاي قورعانىن» تۇرعىزۋعا ءماجبۇر ەتۋى ەدى.
200 جىلعا سوزىلعان قىتاي-عۇن سوعىسىنىڭ اقىرى عۇنداردىڭ ەكىگە بولىنۋىنە الىپ كەلدى.
قىتايلار عۇندارعا قارسى ۇنەمى دۋنحۋلار مەن ۇيسىندەردى ايداپ سالىپ وتىردى.
ىشتەي ءوزارا تاققا تالاسقان عۇندار ب.د.د 55 (47) جىلى اقىرى ەكىگە ءبولىنىپ تىندى.
وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك بوپ ەكىگەن بولىنگەن يمپەريا قاتتى السىرەدى.
سولتۇستىك عۇندار قىتايدىڭ قىسىمىنا شىداماي باتىسقا قاراي اۋدى.
باتىسقا كوشەن عۇندار جولىنداعى ءىرىلى-ۇساقتى تۇركىلەردى وزىنە قوسىپ الا وتىرىپ، ولاردىڭ ەتنيكالىق قۇرامىنا،تىلىنە قاتتى اسەر ەتتى.

قازىرگى كەيبىر قازاقتار يسلامدى دارىپتەگەندە: ەرتەڭ ولگەندە اتا-باباڭ سەكىلدى قاسىڭا ايەلىڭدى بىرگە كومدىرەسىڭ بە؟-دەپ «ءتاڭىرشى» (اتا ءداستۇرىن ۇستانۋشى) قازاقتاردى مازاقتاپ جاتادى.
سول ارقىلى وزدەرىنىڭ تاريحتان، داستۇردەن حابارى جوق «توپاستىعىن» كورسەتەدى.
ول سوزدەر بىلايعى قازاقتاردىڭ ەمەس، ەل الدىندا جۇرگەن ادامداردىڭ اۋزىنان شىعىپ جاتقانىن كورىپ-ەستىگەندە،ناليسىڭ كادىمگى: ءسىز ەل الدىندا ءجۇرسىز عوي، مىنا توپاستىعىڭىزبەن كىمگە تۇلعا بولماقسىز؟- دەپ ايتقىڭ كەلەدى كەيدە.

حوش، ايتپاعىم ول ەمەس نەگىزى.

ەستەرىڭىزدە ءجۇرسىنشى تۇركىلەردە 3 نارسە اتىمەن بولعان جوق!
ولار:
1) كۇيەۋى ولگەندە ايەلىن بىرگە جەرلەۋ-بولمادى.
شاۋشىقۇم،جامانتوعاي،اقتوبە ت.ب جەرلەردە تابىلعان عۇن قورىمدارىنان ايەل ادامنىڭ بۇرىمدارى تابىلعان.ول قورىمعا جەرلەنگەن ەر ادامدار ەكەن.ەرى ولگەندە ايەلدەرى بۇرىمدارىن كەسىپ مولاعا تاستايتىن بولعان.وزدەرىن بىرگە كومبەگەن.
قازاقتا: بۇرىمىڭ كەسىلگىر-دەگەن جامان قارعىس بار.سوسىن ايەل ادامنىڭ شاشىن كەسۋ قازاقتا ابەستىك سانالعان.
بۇرىم ەر ادام ءۇشىن قاستەرلى بولعان.سۇيگەن عاشىعىنىڭ ەرنىنەن ەمەس، بۇرىمىنان سۇيەتىن قازاقتار.
2) قۇل يەلەنۋشىلىك-بولمادى.
تۇركىلەر ەش ۋاقىتتا قۇلدار ۇستامادى. «قۇل»- دەگەن اتاۋ قايدان شىقتى دەۋىڭىز مۇمكىن؟ ول سىرتقا «قۇلدىققا» كەتكەن ادامداردى اتاعان. «قۇلدىققا» ءتۇستى، «قۇل» بولدى دەگەندەي.قۇل ءسوزى بولسا دا وزدەرى قۇل ۇستامادى.تۇتقىنعا تۇسكەندەرگە مالدارىن باقتىردى، تاماعىن بەردى، جاقسى قارادى.ولاردى «مالاي» دەپ اتايتىن، ياعني اقى تولەنەتىن.
اقىسى سول: ولاردى اسكەر قاتارىنا الاتىن، بوستاندىق بەرەتىن.
قىتاي شارۋالارى عۇندار اراسىنا كوپتەپ قاشىپ كەلەتىن.
عۇندار اراسىنا قاشىپ كەلگەن قىتايلاردى كەيىن قايتارۋ كەلىسىمىن لاۋشان تىعىرقۇتى جويعان.
3) قىزتەكەلەر-بولمادى.
سوڭعى كەزدە كەيبىر جازبالاردان تۇركىلەر قوعامىندا «قىزتەكەلەر» بولعانى تۋرالى ءبىر ەسالاڭدار ايتادى.
ول وتىرىك اڭگىمە.كەزىندە اتيللا مەن شىڭعىسحان اسكەرىنىڭ ريم مەن يراندى جاۋلاعاندا سوندايلاردى كورىپ، قاتاڭ جازالاعانى سونىڭ ايعاعى. كوشپەندىلەر ۇعىمىندا «قىزتەكەلىك» ءتىپتى بولماعان. العاش رەت ريم يمپەرياسىن شاپقاندا كورگەن عوي.
كوشپەندىلەر «گەتەرو» تۇسىنىگىندە ءومىر كەشكەن.

سونىمەن:

عۇندار سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك عۇندار بوپ ەكىگە ءبولىندى دەدىك قوي.
سولتۇستىك عۇندار باتىسقا كوشسە، وڭتۇستىك عۇندار قىتايدىڭ دارىگەيىنە قارادى.

ەكى عۇن ورداسى دا تاڭىردەن "التىن ۇل" بەرۋىن سۇراپ، ءوز كەزەگى مەن ۋاقىتىن كۇتۋمەن تاريح دوڭگەلەگىنە ىلەسە اينالىپ سىرعىپ ءجۇرىپ جاتتى.
ۋاقىتتا ولاردى كوپ كۇتتىردى.

اراعا 400 جىل سالىپ ءتاڭىرىم سولتۇستىك عۇندارعا-اتيللا-داي (ەدىل) ۇل سىيلاسا،
اراعا 500 جىل سالىپ ءتاڭىرىم وڭتۇستىك عۇندارعا-بۋمىن-داي ۇل بەردى.

ولاردىڭ اڭگىمەسى ول ەندى باسقا تاريح....

قايسار ەلامان

 

پىكىرلەر