قالبان ىنتىحانۇلى. ەرحۋدىڭ تەگى قوبىز

1219

قازاقتا قورقىتتىڭ قوبىزى تۋرالى ايتىلاتىن كەرەمەت اڭىز بار. ال قورقىت اتا بولسا ەجەلگى وعىز تايپاسىنان شىققان، سىرداريا بويىندا جاساعان (ىحعاسىر), ارتىندا وشپەس ادەبي-مۋزىكا مۇراسى قالعان تاريحي تۇلعا. قوبىز قازاقتىڭ ءداستۇرلى ۇلتتىق مۋزكا اسپابتارى ىشىندە ىسپالى اسپاپتار تۇرىنە جاتاتىن ساز اسپابى. وسى ءبىر كۇي اسپابى ۇلى تۇران دالاسىندا بارلىققا كەلدى جانە ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ، بۇگىنگە جەتىپ وتىر. سونداي-اق بۇل اسپاپتىڭ ۇلى جىبەك جولى ارقىلى ۇزاق ساپار تارتىپ، سان قىردان اسىپ شىعىستاعى قىتاي ەلىنە جەتكەنىن  ۇمىتىلعان تاريح رەتىندە ايتىپ وتكىمىز كەلەدى.

اڭىزدا قورقىت اتا ءوزىنىڭ جۇيرىك جەلماياسىنا ءمىنىپ، ماڭگىلىك ءومىر سىرىن ىزدەپ دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن كەزىپ كەتەدى. سودان ماڭگى ءومىر تەك ونەردە دەگەن ويعا كەلىپ، قوبىز اسپابىن ويلاپ شىعارىپتى. سونداعى ويلاپ تاپقان قوبىزىنا شىعىرعان قورقىت اتانىڭ ولەڭى مىناداي بولىپتى:

قاراعايدىڭ تۇبىنەن

قايىرىپ العان، قوبىزىم.

ۇيەڭكىنىڭ تۇبىنەن

ءۇيىرىپ العان قوبىزىم.

جەلمايانىڭ تەرىسىن

شاناق قىلعان، قوبىزىم.

ورتەكەنىڭ ءمۇيىزىن

تيەك قىلعان، قوبىزىم.

بەستى ايعىردىڭ قۇيرىعىن

ىشەك قىلعان، قوبىزىم.

ولەڭدە قوبىزدىڭ نەدەن، قالاي جاسالعانى ايتىلادى. بۇل اسپاپپەن ءار قانداي دىبىستى كەلتىرۋگە جانە ادامنىڭ ىشكى كوڭىل كۇيىن ادەمى جەتكىزۋگە بولادى. اسپاپ ­– ناعىز قۇلاقتان كىرىپ بويدى الار كەرەمەت سازدى اۋەن شىعارا الاتىن .

ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز بولىپ كەلەتىن ەجەلگى وعىزدىڭ وتىز تايپاسى پايدالانعان قاسيەتتى قارا قوبىزدىڭ ءبىر كەزدەردەۇلى جىبەك جولى ارقىلى ۇزاق جول ءجۇرىپ شىعىستاعى قىتاي ەلىنە جەتىپتى.

ولايى قىتايدا ەرحۋ دەيتىن ساز اسپابى بار، قوبىزعا وتە ۇقساادى. بۇل اسپاپتىڭ قىتايعا تارالعانىنا دا ءبىر 10-15 عاسىردىڭ ءجۇزى بولعان. ماماندار جانە تاريحشىلار بۇل اسپاپ كەزىندەگى قىتايدىڭ تاڭ ديناستياسى زامانىندا قىتايدىڭ باتىس-تەرىستىگىندەگى كوشپەدىلەردەن ورتا جازىققا جەتكەن سوڭ ەل ىشىندە كەڭ تارالىپ، كەيىنگى جاڭعىرۋ ۇدەرىستەرىنەن ءوتىپ حان ۇلتىنىڭ ۇلتتىق ساز اسپابى بولىپ قالىپتاستى دەيدى.

سوزىمىزگە دالەل كەلتىرۋ ءۇشىن قىتاي تىلىندەگى ەرحۋ ءسوزىن تالداپ كورەيىك. اۋەلى قىتايدىڭ ەرحۋ سوزىنەقاراپ-اق بۇل اسپاپتىڭ ەجەلدەن قىتايدىڭ ءتول اسپابى ەمەستىگىن بايقايمىز. ەندى قاراڭىز، ەرحۋ ءسوزى قىتايشا 二胡 ەروگليفىمەن تاڭبالانادى، وسىنداعى «二 ەر» ەكى دەگەندى بىلدىرسە، ال «胡حۋ» ەجەلگى قىتايلاردىڭ باتىس ايماقتاعى كورشى ەلدەر مەن ۇلىستارعا جانە كوشپەندىلەرگە قويعان جالپىلاما اتاۋى. ەندەشە بۇل اسپاتىڭ اتىنا قاراپ ونى «ەكى حۋ» دەۋگە كەلەمە؟ ارينە، جوق. ولاي بولسا二胡 ەرحۋدىڭ تولىق اتاۋى二弦胡琴ماعىناسى «ەكى ىشەكتى حۋلاردىڭ كۇي اسپابى» دەگەندى بىلدىرەدى. قىتاي تىلىندە سوزدەردى قىسقارتىپ، ازايتىپ جاساۋ ەرەكشەلىكتەرىنە ساي二弦胡琴 بۇگىنگى二胡 ەرحۋ بولىپ شىعا كەلگەن. سوندىقتان ونىڭ قىتايلارعا كوشپەندىلەردەن ونىڭ ىشىندە وعىزداردان بارعاندىعى ءسوزسىز جانە دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اقيقات.

قارت تاريحتىڭ ءىزى قالعان، سار تاپ بولىپ سارعايعان قاعازداردا حاتتالعان جازباشا دەرەك كوزدەرىنە ۇڭىللەر بولساق، ودان دا قوبىزدىڭ قىتايعا باتىستان بارىپ تارالعانىن، كەيىن ۋاقىت وتە كەلە ەرحۋ اتانعانى تۋرالى دەرەكتەردى دە وڭاي تاۋىپ الۋعا بولادى. وسى ەڭبەگىمىزدىڭ الدىڭعى تاراۋلارىندا قىتايدىڭ تاڭ پاتشالىعى تۇسىندا تاڭ ەلى مەن باتىس ايماق اراسىندا قارىم-قاتىناس ورناپ، ۇلى جىبەك جولى بۇرىن سوڭدى بولماعان دەڭگەيدە دامىتىلىپ، شىعىس پەن باتىس اراسىندا مادەني بايلانىستاردىڭ ورناعانىن ايتىپ وتكەنبىز.

سول تۇستاردا قاڭلى، كۇسان، فەرعانا(داۋان) ەلدەرىنەن بي جانە مۋزىكا ونەرىنىڭ دە تاڭ استاناسى چاڭ-ان قالاسىنا جەتكەندىگى، پاتشا سارايىندا باتىس ايماق ەلدەرىنىڭ ءبيى مەن مۋزكاسى سىندى ونەر كورسەتىلىمدەرى بولىپ تۇراتىن، وردالىقتار ۇناتىپ قالسا دەرەۋ قابىلداپ،شەتتەن كەلگەن ونەردى ۇيرەنەتىن جاڭاشا سالت قالىپتاسقان. وعان مىسال رەتىندە الدى دا تانىستىرىلعان قاڭلى ءبيىن اتاۋعا بولادى. قوبىز دا سونداي بي ونەرى سياقتىقىتايعا كەلگەن بولاتىن. قىتاي جىلناماسى جوۋنامادا:«جۋ ۋدي تۇرىك قىزىن كىشىلىككە حانىشايىم ەتىپ الدى. قىز ۇزاتىلىپ كەلگەندە باتىس ايماقتاعى كۇسان، شالىك، قاڭلى ەلدەرى پاتشانىڭ تويلىعىنا ارناپ ءوز ەلدەرىنىڭ كۇي اسپاپتارىن تارتۋ ەتتى» (周书.卷五.武帝纪) دەپ حاتتالعان. تاڭ ءداۋىرىنىڭ ايگىلى اقىنى تسەنسان ءبىر ولەڭىندە:

قولباسشى شاترىندا جايىلىپ مول داستارقان،

ۇلىقتىاتتاندىرماققاشاراپ قۇيىپ شاتتانعان.

تارتىلدى پيپامەنەن قيان سىبىزعىسى،

حۋچين قۇيقىلجىتتى اسەم اۋەن تامىلجىعان،

《全唐诗》,三秦出版社,2008年.-دەپ جىرلايدى.

 

وسىندا ايتىلىپ وتىرعان حۋچين (حۋلاردىڭ كۇي اسپابى دەگەن ماعىنادا) كەزىندەگى ەرحۋ. تاعى دا ولەڭنەن بايقاعاندارىىزداي پيپا، قيان سىبىزعىسى دا سول تۇستا قىتايعا باتىس ايماقتان بارعان كۇي اسپاپتارى بولاتىن. قىتاي عالىمدارى ەرحۋدىڭ تاڭ زامانىندا حۋچين دەپ اتالعانىن سانداعان دەرەكتەردى كورسەتە وتىرىپ دالەلدەيدى. كەزىندەگى حۋچيننىڭ قانداي بولعاندىعى تۋرالى مىنايداي ءبىر مالىمەتتى كەلتىرە كەتۋدى ءجون سانادىق. قىتايدىڭ سۇڭ داۋىرىندەگى ايگىلى عالىمى شەنكو (1031-1095) ءوزىنىڭ «مىڭشيۋان جازبالارى» اتتى ەڭبەگىندە ءحۋچيندى بىلايشا تۇسندىرەدى: «جىلقىنىڭ قۇيرىعىڭ ىشەكقىپ تاعاتىن حۋلاردىڭ كۇي اسپابى قىتايدىڭ شىعىسىنا دەيىن تارالدى، داۋىسى اۋەزدى، قۇلاققا جاعىمدى ەستىلىدى، ءتىپتى اۋەنىنىڭ اسەمدىگىنە اسپاندا ۇشقان قازدىڭ ءوزى اينالىپ قالادى» (沈括《梦溪笔谈》,宋代) دەپ جازعان، سونىمەن بىرگە ونىڭ سول زامانداعى سۋرەتىن سالىپ كورسەتكەن. بۇدان تىس قىتاي جىلناماسى «يۋانناما. جوسىن جانە كۇي بايانىندا»: «حۋچين(胡琴 ) قوبىز(火不思 حۋو-بۋ-ءسى) دەپ اتالادى، سابىنىڭ باسى يمەكتەلىپ قوس ىشەك تاعىلادى، جىلقىنىڭ قۇيرىعىنان ادىرنا سياقتالىپ ىسقىسى جاسالادى» دەپ حاتتالعان. مىنە وسىنداي تاريحي دەرەكتەردەن ەرحۋدىڭ قوبىز ەكەنىن ايقىن اڭعارامىز.

قىتايدىڭ سۇڭ داۋىرىندە سىزىلعان ءحۋچيننىڭ سۋرەتى

قىتايدىڭ سۇڭ داۋىرىندە سىزىلعان ءحۋچيننىڭ سۋرەتى

عالىمدار ەرحۋ قىتايعا تاڭ داۋىرىندە كەلدى دەپ ەسەپتەيدى، ۇيتكەنى تاڭ ءداۋىرى قىتاي تاريحىنداعى ۇلى ءداۋىر، سول تۇستا ۇلى جىبەك جولى ارقىلى باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى مادەني بايلانىستاردىڭ ورناۋىنا ەشقانداي شەكتەمە قويىلماعان. قىتاي ەلى كوپ مادەنيەتتى سول زامانداردا باتىس ايماقتان ياعىني حۋلاردان قابىلداعىنىن تاريحقا حاتتاپ تا قويعان. سونىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە 1959 جىلى قىتايدىڭ شي-ان قالاسى (كەزىندە تاڭ پاتشالىعىنىڭ استاناسى چاڭ-ان) ماڭىنداعى جوڭباۋتسۋن قىستاعى جەرىندەگى قورعاننان تابىلعان تاڭسانتساي (تاڭسانتساي 唐三彩 (Tang Tri-Color Glazed Ceramics) ءۇش ءتۇستى تاڭ كەراميكاسى. تاڭ داۋىرىندە كەراميكالى ونىمدەرگە كوبىندە سارى،اق، جاسىل تۇستەردى پايدالانعانى سەبەپتى كەينگىلەر ولاردى تاڭسانتساي دەپ اتاستى) ستيلىندەگى قىش مۇسىندەردى اتاۋعا بولادى. ول قىش ءمۇسىن «تۇيە ۇستىندەگى كۇيشىلەر» دەپ اتالادى، ءمۇسىننىڭ بيىكتىگى 58سم، ۇزىندىعى 41سم قازىرگى كۇنى شانشي تاريح مۋزەيىندە ساقتاۋلى. مۇسىندە تۇيەگە كەبەجە تەڭدەلىپ كىلەم جابىلعان، ونىڭ ۇستىنە كۇي اسپاتارىن تارتىپ تۇرعان 7 ەر ادام جانە ورتاسىندا بي بيلەپ تۇرعان ءبىر ايەل ادامنىڭ بەينەسى كەسكىندەلگەن. مۇسىندەگى تۇيە، كىلەم، ادامدار، كۇي اسپاپتارى جانە كيىم ۇلگىلەرى تۇگەل باتىس ايماقتاعى ۇلتتاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن كورسەتىپ تۇر. بۇل ءمۇسىن سول تۇستاعى حۋ مادەنيەتىنىڭ قىتاي جەرىنە كەلگەندىگىن ايگىلەيدى، ۇيتكەنى كىلەم جابىلعان تۇيە جىبەك جولىنىڭ سيمۆولى. مادەنيەت، سونىڭ ىشىندە بي مەن كۇي ۇلى جىبەك جولى ارقىلى باتىس ايماقتان قىتايعا كىرگەندىگى تۋرالى مالىمەت وسى ءبىر ءمۇسىن كەسكىدەمەسىندە بەرىلگەن. ەندەشە ۇلى جىبەك جولى ارقىلى قازاقتىڭ قوبىزى دا سول كوپ مادەنيەتتەرمەن بىرگە قىتايعا جەتىپ ال دەگەندە حۋچين ودان كەيىن ەرحۋ اتانىپ كەتكەن.

جوعارىدا ەرحۋدىڭ ارعى تەگى قوبىز ەكەندىگىن انىقتادىق. ەندى بۇگىنگى قىتاي ەرحۋىنىڭ قازاق قوبىزىمەن ۇقساستىقتارىن سالىستىرىپ كورەيىك.

ەرحۋ ەكى ىشەكتى، جىلقىنىڭ قۇيرىق قىلىنان ىسقىشى بار ىسپالى كۇي اسپابى. شاناعى ءىشى قۋىستالىپ التى بۇرىشتى ەتىلىپ قارا اعاشتان نە قىزىل اعاشتان جاسالادى، شاناق بەتى ابجىلان تەرىسىمەن قاپتالادى. شاناق بەتىنىڭ جىلان تەرىسىمەن قاپتالۋى قىتايلاردىڭ ايداھاردى توتەم ەتۋىمەن بايلانىستى. سابى مەن قۇلاعى قارا اعاشتان نە قىزىل اعاشتان، ىشەگى كۇمىستەن نە اليۋميننەن جاسالسا، تيەگى ۇيەڭكى اعاشىنان تاڭدالىپ جاسالادى. ىسقىسى اق جىلقىنىڭ قۇيرىق قىلىنان تاڭداپ الىنىپ 70-85سم ۇزىندىقتا جاسالادى. ەرحۋدىڭ دىبىس اۋەنى قۇيقىلجىعاندا تەرەڭنەن سىر شەرتكەن شەجىرەشىنى، كەيدە زارىن توگىپ جاتقان مۇڭلىقتى كوز الدىعا اكەلەدى.

ەرحۋ

ەرحۋ

قوبىز

قوبىز

قوبىز قازاقتىڭ ۇلتتىق مۋزكا اسپابى، ونىڭ ىشىندە ىسپالى كۇي اسپابىنا جاتادى. قوبىزدىڭ باسى، ەكى قۇلاعى، يىلگەن موينى، تومەن جاعىندا تەرىمەن قاپتالعان شاناعى، جىلقىنىڭ قۇيرىق قىلىنان جاسالعان قوس ىشەگى، مۇيىزدەن تيەگى جانە قىلدان ىسقىشى بولادى. دىبىس ىشەك پەن ىسقىشتىڭ ۇيكەلىسىنەن شىعادى. قوبىز-  قازاقتىڭ سان مىڭجلدىق تاريحى بار اتامۇراسى.

ۇلى جىبەك جولى تەك ساۋدا جولى عانا ەمەس، تاريحتىڭ اقجال تولقىندارى اراسىنان مادەنيەتتەردىڭ الماسۋىنا دانەكەر بولعان التىن كوپىر ءارى مادەنيەتتەردىڭ كۋاگەرى. سول ءۇشىن دە ول ءبىزىدىڭ مادەنيەتىمىزدىڭ، ازىرگى ايتىپ وتىرعان قوبىزدىڭ مىڭداعان جىل بۇرىن سان قىردان اسىپ قىتايعا بارعانىنا كۋا بولىپ وتىر.

اۆتورى: قالبان ىنتىحان

 

 

 

پىكىرلەر
رەداكتسيا تاڭداۋى