زايىرلى بولۋ- ءزابىر كور دەگەن ءسوز ەمەس...

1262

اسقىنىپ جارا اقپاندا،

 قىزىل قان جۇقتى-اۋ اق قارعا.

 ۇلت قانا ەمەس ەزىلگەن،

 ادامزات ارى تاپتالعان...

 (س) اۆتور

 

 

«جامان ۇلت بولمايدى، جامان ادام عانا بولادى» دەگەن ءسوز، بۇگىندە، جەلدى كۇنگى ورتتەي قاۋلاپ كەتتى. بۇل ءسوزدىڭ قوعام اراسىندا قايتا جاڭعىرۋىنا سەبەپ تە جوق ەمەس. ءبىر ۇلتقا تيەسىلى تاريحي اتامەكەن - ءجۇز وتىزدان استام ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ تۇراعى بولعاندىقتان ءوزارا تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن بۇلاي دەمەسكە امال دا جوق. الايدا، ارىدەن قوزعاماي-اق، كوز جەتەر تاريحتىڭ كوكجيەگىنە قاراساق تا قازاق وزگە ۇلتتى وزەككە تەپكەن حالىق ەمەس. XX عاسىردىڭ وتىزىنشى-قىرقىنشى جىلدارى ورىن العان كسرو-داعى جاپپاي قۋعىن-سۇرگىننەن  3 ميلليوننان استام ادام جەر اۋدارىلعانى ءمالىم. «سەنىمسىز حالىقتار» قونىستانعان ارنايى اۋداندار - سولتۇستىك وبلىستار، ءسىبىر، ورال، ورتا ازيا جانە قازاق جەرى بولدى. بۇل حالىقتاردىڭ ەڭ كوپ بولىگى قازاق جەرى مەن سىبىرگە قونىستاندىرىلدى.  ن.ءا. نازارباەۆ قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسىنىڭ IV سەسسياسىندا جاساعان بايانداماسىندا جەر اۋدارىلعانداردىڭ سانىنىڭ 1 ميلليون 200 مىڭ ەكەندىگى تۋرالى دەرەك كەلتىردى. قازاق جەرىنە كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ تەريتورياسىنداعى نەمىستەردىڭ 38%-ى، شەشەن جانە ينگۋشتاردىڭ 83%-ى، كارىستوردىڭ 59%-ى، بالقارلاردىڭ 55%-ى، قاراشايلاردىڭ 58%-ى، گرەكتەردىڭ 76%-ى، كۋردتاردىڭ 62%-ى كۇشپەن قونىس اۋدارىلعانى دا راستالىپ وتىر.  سەگىز مىڭعا جۋىق ايەلدى قورلىقتا ۇستاعان «الجير» لاگەرىنە ايدالعان گرۋزين كەلىنشەكتەرىنە تاس لاقتىردىق دەپ، قۇرت لاقتىرعان دا قارعاق تامىرلى قازاق ەدى. سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا،  نەمىس بالاسىنا زيگفريدا احمەتۇلى دەپ ات قويىپ باۋىرىنا باسقان ازامات تۋرالى مۇحتار ماعاۋيننىڭ ء"بىر اتانىڭ بالالارى" شىعارماسىنداعى شىندىقتىڭ شىرايىن قالاي ەلەمەسسىڭ؟! ت. احتانوۆتىڭ "شىراعىڭ سونبەسىن" رومانىنداعى ۋساچاەۆتىڭ بالاسى پروشانى قامقورلىعىنا العان ءنازيرانىڭ بەينەسى-تالاي قازاق ايەلدەرىنىڭ كەڭپەيىل كەلبەتىن اشىپ بەردى. كومەسكى تارتقان تاريحقا دا، كوركەم ادەبيەتكە دە ارقاۋ بولعان بۇنداي وقيعالار-قازاقىلىقتىڭ عانا ەمەس، اداميلىقتىڭ الىپبەسى.

ادامزاتتى باسقا تۇسكەن اۋىرتپالىق جاقىنداستىراتىنى سياقتى، تالاي بوسقىن حالىقتى باۋىرىنا باسقان بابالاردىڭ دالاداي دارحاندىعىن ەشكىم دە جوققا شىعارماق ەمەس. سويتكەن قازاق تويىنعاندا توعىشار بولىپتى، وزگە ۇلتتى جەرىنە سىيدىرماي، ساباداعى سابىرى سارقىلىپتى دەگەنگە سەنگىڭ دە كەلمەيدى. جامان ۇلت بولمايتىنىنا داۋ جوق. دەگەنمەن، سول ۇلتتى ازعىراتىن جامان ناسيحات بولاتىنىن نازارعا العان دۇرىس. بۇل كەشەگى كيكىلجىڭنىڭ سەبەپكەرى بولىپ وتىرعان «ماسانشى» اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى سانالاتىن دۇنگەندەرگە  دە قاتىستى. اۋىلدىڭ سول ۇلتتان شىققان بۇلىكشىنىڭ ەسىمىمەن اتالۋى بۇلىنشىلىككە باستاپ تۇرعانداي. سەكەمشىل سەنىمدى سەتىنەتەتەنى بۇل جايت قانا ەمەس. جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن دۇنگەندەر اراسىنداعى ىرىتكىنىڭ ىلىگى ادىلەتسىزدىككە اكەپ سوعادى. وزدەرى تۇرىپ جاتقان مەكەننىڭ سالت ءداستۇرىن، زاڭدىلىقتارىن، مادەنيەتىن ءھام الەۋمەتىن سىيلامايتىن ۇلىستىڭ ۇستانىمى مەن ۇرانى دا كومەسكى. دۇنگەن ازاماتتارى تاراپىنان بولىپ جاتقان باسسىزدىقتاردى سانامالاپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. رۋىن جاتتاتۋدى بىلگەن ۇلت، تۋىن تاپتاتۋدى نامىس كورمەگەنى مە؟ ءبارى دە «قازاننان قاقپاق كەتسە، يتتەن ۇيات كەتەدىنىڭ» كەرى. ءتارتىبى جوق قوعامنان توبىر ارتىق. زايىرلى بولۋ- ءزابىر كور دەگەن ءسوز ەمەس. تىنىسىڭدى تارىلتا بەرسە،  تولەرانتىلىقتان دا قايىر جوق.  وسىنشاما جىلدار بويى بەلەڭ العان تەڭسىزدىك ءتۇبى قاقتىعىسپەن اياتالدى. وتتىڭ جوق بولعانىن قالاساڭ، شوقتىڭ وت بولعانىن كۇتپە. «قولىن مەزگىلىنەن كەش سەرمەيتىن» بيلىك وكىلدەرى دە بۇل ءىستى بۇزاقىلىق بابى بويىنشا قاراستىرۋدى ءجون دەپ تاۋىپتى. بۇل-ساياسي بۋنت. تەك ءماجىلىس دەپۋتاتى  باقىتبەك سماۇلدىڭ: «دۇنگەندەردە تاربيەنىڭ باسىم بولىگى مەشىتتە بەرىلەدى ەكەن. ال ونىڭ باستى ۋاعىزشىسىن قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسى سايلامايدى.

"دۇنگەن تىلىندە ۋاعىز ايتىلىپ جاتادى. ول نە ايتىپ جاتىر؟ بالكىم، بىزگە قارسى ۇگىت جۇرگىزىپ جاتقان بولار؟! دۇنگەندەر تەك قۇراندى عانا ەمەس، قوعامدى سىيلاي ءبىلۋى شارت. سوندىقتان مەن ەلىمىزدىڭ باس ءمۇفتيى، قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى ناۋرىزباي قاجى تاعانۇلىمەن سويلەستىم. ول وبلىستىق يمامدى قورداي اۋدانىنا جىبەردى. ءدىني باعىتتاعى سالا باقىلاۋدا بولادى» دەگەن مالىمدەمەسى عانا قيسىندى حاباردىڭ نوبايىنا ۇقسادى. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاعدايعا قاتىستى: "جامبىل وبلىسى قورداي اۋدانىندا بۇزاقىلىق سيپاتتاعى جاپپاي توبەلەس بولدى. ونى ارانداتۋشىلار ءوز پايداسىنا قولدانباق بولعان. پوليتسيا جاعدايدى رەتتەپ، ءوز باقىلاۋىنا الدى. قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزعاندار جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى", دەپ پىكىر ءبىلدىردى. قوردايداعى قاقتىعىسقا دەيىن دە جامبىل وبلىسىنا قاراستى ايماقتارداعى ۇلتتار تاراپىنان قوعامدىق ءتارتىپ بۇزىلىپ كەلگەنىن ەسكەرسەك، شەشىمنىڭ شيكىلىگىن جانە ماسەلەنىڭ ۇلتتىق دەڭگەيگە كوتەرىلمەگەنىن بايقايمىز. ادىلەتتىلىك ورناۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى باسشىلاردى قىزمەتىنەن بوساتۋ جەتكىلىكسىز ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. جامبىل وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى جاعدايدىڭ باقىلاۋعا الىنعانىن، توبەلەستىڭ توقتاتىلعانىن دەر كەزىندە حابارلاپ، تولقۋلاردىڭ الدىن الىپ ۇلگەردى. نازارعا الاتىن كەلەسى ماسەلە، وسى وقيعانى جەلەۋ ەتىپ جازىعى جوق باسقا ۇلت وكىلدەرىنە قىسىم كورسەتىپ، سىنىققا سىلتاۋ ىزدەپ، ايعايعا اتتان قوسۋدان اۋلاق بولۋ.  كەيبىر ۇلتتاردىڭ تاريحي تاعدىرى- جەر تاڭداپ جاتۋعا مۇمكىندىك بەرگەن جوق. قازاقستانعا ءتۇرلى ۇلتتاردىڭ قىساستىقپەن قونىستىرىلعانى سياقتى، جات ەلدىڭ بوساعاسىن جاعالاپ جۇرگەن ءوز وتانداستارىمىزدىڭ دا بارىن ۇمىتپاعان ءجون. ءوز اۋماعىمىزداعى قاقتىعىسقا قاقپان قويا الماساق، شەكارا اسىپ كەتكەندەردىڭ قۇقىعى تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. ماسەلەنى، "ۇلتتىق دەڭگەيدە" قاراۋ دەگەن ءسوز ، كۇللى حالىقتىڭ ىشكى-سىرتقى جاعدايىنا ءمان بەرە قاراسا دەگەن نيەتتەن تۋىپ وتىر.

ارازدىق- تەك ءتىلى مەن تاريحى باسقا حالىق تۇگىلى، تۋىستاس اعايىننىڭ اراسىندا دا بولاتىن الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق قۇبىلىس. ونى جەڭۋدىڭ جالعىز جولى- بىتىمگەرلىك. بۇدان كەيىن ءتيىستى ورگاندار زاڭدى كۇشەيتىپ، قاتاڭ جازالاردىڭ قاتارىن كوبەيتەر. دەيتۇرعانمەن، قاعازعا باسىلماعان دالا زاڭدارى، ادامگەرشىلىك قاعيداتتارىن قايدا ىسىرىپ قويامىز؟ قانداي دا ءبىر قۇقىقبۇزۋشىلىق ورىن الا قالعان جاعدايدا اركىم ءوز تانىسىن، اۋىلداسى مەن قاۋىمداسىن جاقتايتىن بولسا، باسقا ۇلتتان قانداي ءتارتىپ تالاپ ەتەمىز؟ اسپان مەن جەردىڭ ورتاق بولعانى سەكىلدى، زاڭنىڭ دا ورتاق بولۋى كەرەك. وتكەن عاسىرداعى رۋحىمىزدىڭ كوشباسشىسى بولعان مۇستافا شوقاي: "اعالار، قىپشاق دەگەن ۇلت بولمايدى، قازاق دەگەن ۇلت بار. ەگەر ارقايسىمىز ءبولiنiپ، قىپشاقتىڭ كوسەمi, ارعىننىڭ كوسەمi, ءۇيسiننiڭ كوسەمi بولىپ جاتساق، بiزدiڭ حالىق ازادى" دەپ، ۇلتجاندىلىقتىڭ انىقتاماسىن ءدوپ باسقان.

«جۋرناليستە ۇلت بولمايدى» دەگەن ۇتقىر ۇستامنىڭ جالاۋىن جىقپاسام، مەنىڭ ەكى تاراپتىڭ ءبىرىن جاقتاۋعا قۇقىعىم جوق. الايدا، اقتى-اق، قارانى-قارا دەپ ايتۋعا اركىم دە مۇددەلى. بۇنداي دۇربەلەىڭدە دابىراعا سالىنىپ كەتەتىن قىزۋقاندىلىق ءبىزدىڭ حالىقتىڭ دا بويىندا بار. انىعىن بىلمەي، «اتتانداپ» كەتەتىن اعايىن ادۋىن مىنەزىنە توقتاۋ سالماسا-ۇرپاعىنا سور. «جەر بىزدىكى!» دەپ جەلپىنگەنشە، «مەن جەرىمە نە ەكتىم، قانشا تامشى تەر توكتىم؟» دەپ سۇراي الاتىنداي تەرەڭ تۇيسىك كەرەك. ۇلتشىلدىق تەك ۇرىستا كوپىرەتىن كوبىك اۋىز، توبەلەستە تۋلايتىن جۇمىر جۇدىرىق ەمەس. ول- بەيبىت كۇندە دە بيىگىنەن تۇسپەيتىن جۇرەكتىڭ، اردىڭ ءىسى  ەكەنىن ۇمىتپاساق يگى.

 

 

ايىم التايقىزى،

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ

3-كۋرس ستۋدەنتى

پىكىرلەر
رەداكتسيا تاڭداۋى