جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ شىعارمالارىنداعى ۇلتتىق مۇددە

878

 

 

ابدىقالىق كۇنىمجان، پروفەسسور

ەرماحان اقەركە، قازۇقپۋ-دىڭ 1-كۋرس ماگيسترانتى

 

«الاش تۋى استىندا» جينالعان قازاق زيالىلارىنىڭ ۇلت مۇددەسى جولىنداعى تاباندى كۇرەسى 1917 جىلعا دەيىن دە، كەيىن دە  ءوز ناتيجەسىن كورسەتە ءبىلدى.  وسى ۋاقىتتاعى «الاش» پارتياسىنىڭ توڭىرەگىندە توپتاسقان قازاق زيالىلارىنىڭ نەگىزگى باعىتى مەن ارمان-مۇددەلەرى اقىندار شىعارمالارىندا اشىق تۇردە قولداۋ تاۋىپ، «قازاق»، «الاش»، «سارىارقا» گازەتتەرى مەن «اباي» جۋرنالىندا جاريالانىپ وتىردى. سولاردىڭ ءبىرى جۇسىپبەك ايمۋىتوۆ تا الاشوردا ۇكىمەتى كوتەرگەن يدەيانىڭ جاۋىنگەر جاقتاۋشىسى بولدى.

«الاش» گازەتىندە 1917 جىلعى اقپان توڭعەرىسىنە دەيىنگى قازاق ومىرىمەن تانىستىرعان ج.ايماۋىتوۆتىڭ «نە قىپ جاتىر؟» ولەڭى م.جۇماباەۆتىڭ «ايقاپ» جۋرنالىندا (1911, №2) جارىق كورگەن «جاتىر» ولەڭىمەن ۇندەس، ءتىپتى جالعاسى ىسپەتتەس. ماعجان ولەڭىندە وتارشىلدىقتىڭ قىسىمىنا شىداعان ەلىنىڭ جاي-كۇيى تولىق اشىلىپ كورسەتىلسە، جۇسىپبەك تۋىندىسىندا وزگەرە باستاعان جۇرتىنىڭ قالپىن بەينەلەيدى. ەلىنىڭ العا جىلجۋىن ويلاعان ماعجان:

...مىنەكەي، قازاق سولاي ءبىتىپ جاتىر،

كۇن سايىن ارتقا قاراي كەتىپ جاتىر.

سەزىنبەي وزگەنىكىن، وزىنىكىن

اتى وشكىر وقىعاندار نەتىپ جاتىر؟–

دەپ قازاق وقىعان ازاماتتارىنىڭ كۇش بىرىكتىرۋىن قالاسا، سول وقىعانداردىڭ ءبىرى جۇسىپبەك وسى ولەڭى ارقىلى وزىندىك ءۇنىن قوسقانداي ەدى.

تۇرلەنىپ مىناۋ زامان اعىپ جاتىر.
جاي وتپەي ھاركىمگە سىن تاعىپ جاتىر،
جايىنان زامانانىڭ حاباردار ما؟
وسى ءبىزدىڭ قازاقتار نەعىپ جاتىر.

شۇكىر، قازاق ۇيقىدان تۇرىپ جاتىر،
ءوز الىنشە ورمەگىن قۇرىپ جاتىر
جىلىكتىڭ مايلى باسىن بەرى تارتىپ،
يكەمدەپ ءوز الدىنا بۇرىپ جاتىر،–

دەگەن ولەڭ جولدارمەن باستاعان جۇسىپبەك قازاق جاستارىنىڭ بىلىمگە سۋسىنداپ، ونەر، عىلىمعا ۇمتىلىپ جاتقانىن، ۇلت قامىن ويلايتىن تالاپتىلار ءباسپاسوز، مۇعالىمدەر مەدرەسە، مەكتەپتەر اشىپ جاتقانىن، بايلاردىڭ ناشارلارعا قول ۇشىن بەرىپ، «تاس بولات ءۇي، ماگازين، زاۋىت اشىپ»، قازاقتان «ينجەنەر، اگرونوم، ادۋاقاتتار، دارىگەرلەر دە ونەگە شاشىپ» جاتقانىن، وسىلايشا قازاقتىڭ ىلگەرى باسقانىن سيپاتتاي كەلە، «نوسەر سوعىس الەمگە جەتىپ جاتىر، اق پاتشا جۇرتقا پارمەن ەتىپ جاتىر...» دەپ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ دا حالقىنا سوققى بولىپ ءتيىپ جاتقانىنان حاباردار ەتەدى. ءسويتىپ، سوعىس تا اياقتالىپ، قازاقتىڭ دا ءوز الدىنا ەل بولاتىنىنا سەنگەن ۇمىتىمەن ولەڭىن اياقتايدى.

جۇسىپبەكتىڭ «ۇرشىق» ولەڭى دە م.جۇماباەۆتىڭ  «قازاق» گازەتىندە (1917, 16 فەۆرال، №218) جاريالانعان «ورامال» ولەڭىن ەسكە تۇسىرەدى. رەسەي جەرىن قورعاۋعا اتتانعان قازاقتاردىڭ جاعدايىنا الاڭداعان ماعجان ورامالدى، جۇسىپبەك ۇرشىقتى دەتال رەتىندە الا وتىرىپ، سول ءبىر ەل تاريحىنداعى ءىرى وقيعانىڭ زاردابىنان ەل-جۇرتىنىڭ قالاي قايعىرعانىن وسىلايشا سۋرەتتەگەنگە ۇقسايدى.

زىرىلداپ جۇگىر ۇرشىعىم!
شۇيكەنى تالداپ ءىپسىتىپ،
كوزىمنىڭ جاسى قۇر شىعىن
جۇرەكتى ورتەپ ىسىتىپ.

مىنەكي، «ۇرشىق» ولەڭىندەگى ليريكالىق كەيىپكەردىڭ كوز جاسىن بۇلاپ، قايعىدان جۇرەگى ورتەنگەندەگى بار تىلەگى تەك شۇيكەدەگى ءجۇنىن ءبىتىرۋ ەمەس ەدى. ياعني، ولەڭ جولدارىندا جۇسىپبەك:

ءۇستى-باسى سىرداي بوپ
جۇرگەن شىعار قۇلىنىم.
جالعىزىم كەتىپ جۇرداي بوپ
كەسىلدى قولىم، كۇرىعىم...–

دەگەندى ايتسا،  ماعجان دا:

ەلىن ويلاپ قامىعىپ،

جۇرەگى تولىپ دەرت-شەرگە،

ءجۇر ەكەن جانىم جابىعىپ

وسى كۇنى قاي جەردە؟ –

دەگەن ۋايىمىن جەتكىزەدى. بۇل ارادا قارت انانىڭ جالعىز بالاسىنىڭ، جاس كەلىنشەكتىڭ كۇيەۋىنىڭ قايدا جۇرگەنىن بىلگىسى كەلەتىنى ارقىلى ەكى اقىن دا وزدەرىنىڭ كوكەيىندەگى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەنى انىق. ج.ايماۋىتوۆتىڭ وسى ولەڭىندە ەل ىشىندەگى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتەر، ياعني، سول ۋاقىتتاعى مالى بارلاردىڭ امال تاۋىپ، مايدانعا جىبەرىلمەي، قالىپ قويعانى دا ءسوز ەتىلەدى. سونداي-اق

قىرشاڭقى، اقساق، سوقىردىڭ
كوتەرىلدى بازارى.
جىرىق پەن پۇشىق، قوتىردىڭ
بيىل كىردى اجارى،–

دەپ، باس كوتەرەر ازاماتتارى مايدانعا كەتكەن اۋىلداردا وسىنداي ادامداردىڭ دا داۋرەنى جۇرگەنىن جاسىرماي، تاريحي شىندىقتى بۇكپەسىز جايىپ سالادى. ولەڭ سوڭىنداعى قارت انانىڭ جاۋدىڭ جەڭىلىپ، جالعىزىنىڭ امان-ەسەن قايتىپ كەلگەنىن تىلەۋى دە اۆتوردىڭ ءوز تىلەگى، قورىتىندىسى ەدى. جالپى، بۇل تۋىندىسىندا دا ج.ايماۋىتوۆتىڭ جۇرت قامىن ويلايتىن ادال نيەتى اڭعارىلىپ جاتادى.

سول كەزدەگى تاريحي احۋالمەن قوسا، ايەل تەڭدىگى ماسەلەسى دە قازاق اقىندارىنا ۇلكەن قوزعاۋ سالعانىن «الاش» بەتىندە جاريالانعان ج.ايماۋىتوۆتىڭ «جازۋشىلارعا»، «اح-حاح-حا-حاۋ» سياقتى ولەڭدەرىنەن اڭعارامىز. «جازۋشىلارعا» ولەڭىندە پاتشا زامانىنداعى قازاق ايەلدەرىنىڭ تۇرمىس حالىنە «الاش» گازەتىنىڭ دە كوڭىل بولگەنىنە ءوزىنىڭ ريزاشىلدىعىن، قولداۋ كورسەتەتىنىن ءبىلدىرىپ قانا قويماي، «ايەلدى تەڭدىككە الساق تەرەن ويلاپ، جازساق ەكەن ناپسىدەن جىراق تۇرىپ» دەگەنىن دە جازۋشىلارعا ەسكەرتىپ وتەدى. ال  «اح-حاح-حا-حاۋ» ولەڭىندە «كارىگە جاستىڭ پەيىلى قاس» ەكەنىن ەسكەرتە وتىرىپ، «جاس يىسكە قۇمارلاردى» سىنعا العاندا  ولاردى «جاپىراقسىز، ءتۇپسىز... ءىشى قۋىس كارى اعاشقا» تەڭەيدى. ءتىپتى، «ساندۋعاش ىزدەپ ساندالعان، نەعىلعان ءداندى ءدارى اعاش!» دەپ سىقاق ەتەدى. ءسويتىپ، جۇسىپبەك قوعامداعى وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەرگە دە قارسى شىعىپ، بارىنشا مىنەيدى.

جۇسىپبەك ايمۋىتوۆتىڭ «اباي» جۋرنالىندا باسىلعان «ۇران» (1918, №1), «اسكەر مارسەلەزاسى» (1918, №6) سياقتى ولەڭدەرى دە قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق، تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسىنىڭ ۇرانىنا اينالدى. پاتشا قۇلاعاننان كەيىنگى ءۇمىتىن الاشورداعا ارتقانى بايقالادى. «ۇران»  ولەڭى جالىندى  رۋحپەن  جازىلعان.

قازاعىم،  قاقتىقپا، قامالما!

ەل بولار قامىڭدى امالدا!

كەتتى كۇن، اتتى تاڭ، شىعىپ كۇن

سال مالدى، سال جاندى ايانبا!

 

مال باققان، جاي جاتقان ەل ەدىك،

بەينەتتى كوپ تارتقان ەر ەدىك.

قانى جات، ءتىلى جات، ءدىنى جات

جات ەلدەن تاياقتى جەپ ەدىك...–

دەپ وتارشىلدىققا  قارسىلىق بىلدىرە كەلە، جۇسىپبەك ءوز  ەلىنىڭ بوستاندىق  جولىندا  ايانباي كۇرەسۋىن قالايدى.

ۇرانىم، قورعانىم،  سەن الاش!

جولىڭا  قۇرمالدىق مال مەن باس!

ونەر تاپ، ورگە شاپ، قارۋ ال،

اللالاپ العا باس، ال الاش!

ۇلتىنىڭ بولاشاعى  ءۇشىن ەلىن كۇرەسۋگە شاقىرىپ،  ازاتتىق   يدەياسىن  كوتەرەدى. «اسكەر  مارسەلەزاسى» ولەڭى دە بۇكىل  الاش جۇرتىنىڭ  مارشى ىسپەتتەس بولدى. 

ارعى اتام – ەر تۇرىك،

ءبىز – قازاق ەلىمىز...

ەگەسسەك ەل بەرمەس،

ەڭىرەگەن ەرىمىز.

بۇعاۋدان بوسانعان،

ءبىز – دولى ارىستان.

دولدانسا، بولمايتىن

جاڭا ءداۋ – پەرىمىز...–

دەي كەلە،  «الاشتىڭ اق تۋىن قولعا ۇستاپ اقىرىپ، «الاش» دەپ شاپقاندا جاۋعا ويران سالامىز» دەپ ۇلت مۇددەسى جولىندا جانىن قيۋعا دايىن ەر ۇلانداردىڭ قايسار مىنەزىن تانىتا تۇسەدى. ەڭ باستىسى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «جاساسىن، ساقتاسىن الاشتىڭ ورداسىن» دەپ اللادان الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ مىزعىماس بەرىكتىگىن تىلەگەنى قازاق جاستارىنا رۋح بەرىپ، شابىتتاندىرعان ەدى.

ج.ايماۋىتوۆ ءوز ويلارىن ولەڭمەن قوسا ساياسي ماقالالار جازۋ ارقىلى دا جەتكىزىپ، ولاردى ۇلتتىق باسپاسوزدە جاريالاپ وتىردى. ماسەلەن، ونىڭ «تۇر، بۇقارا! جيىل كەدەي! ۇمتىل، جاستار»، «مەملەكەت  قۇرىلىسى»، «قازىرگى ساسي حال»، «ۇلتتى ءسۇيۋ» دەگەن ماقالالارىنان كورۋگە بولادى.

وسى جىلدارى «اق» تا ەمەس، «قىزىل» دا ەمەس، تەك ۇلت مۇددەسىن ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن، ياعني «الاشتىڭ» تىلىنە اينالعان  «سارىارقا» گازەتىندەگى «تۇر، بۇقارا! جيىل كەدەي! ۇمتىل جاستار!» (1917, №2, قاڭتار) ماقالاسىندا: «...باس قوسىپ، قاۋلى قىلىپ، ۇيىم جاساپ، بىرلەسىپ ءىس قىلۋعا بەرىلگەن بوستاندىق... ال، جاستار! جىگەرلەنبەي، سىلكىنبەي قارا بۇقارامىزدىڭ ەسى كىرمەي، اقىل دا، ءبىلىم دە كۇشتىدە دەپ باعىنا بەرسەك ءىس بىتىرە المايمىز. ءىس بىتىرە الماساق تاباندى، ىرگەلى حالىق بولۋىمىز كادىك» دەپ قوعامدا بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە ءوزىنىڭ جۇرەكجاردى ويلارىن ايتادى. ماقالاداعى نەگىزگى ايتىلماق نيەت تە قازاق حالقىنىڭ كوزىن اشۋ، جاستاردى بولاشاققا ۇمتىلدىرىپ، قالىڭ بۇقاراعا قىزمەت جاسايتىن ۇيىم قۇرۋ، حالىق اراسىندا تەڭدىكتى ورناتۋ. جالپى، جازۋشى قازاق ۇلتىنا بوستاندىق الىپ بەرۋ، ورىستاردىڭ سولشىل ساياساتىنىڭ بۇعاۋىنان قۇتقارۋ تەك جيىرماسىنشى عاسىر جاستارىنىڭ قولىندا دەپ بىلەدى. جازۋشىنىڭ «مەملەكەت  قۇرىلىسى» (1917, 25 ماۋسىم) ماقالاسىندا: «ءبىر  مەملەكەتتىڭ  ىشىندە  ءتۇرلى،  الۋان  جۇرت  بار. ولار  وزدەرىنە  قولايلى  تۇرمىستى  ءوزى  ءبىلىپ  جاساماق. ءامىر  پاتشانىڭ  قولىندا  تۇرعاندا  جۇرتقا  بۇل  ەركىندىك  بولمادى;  مەملەكەت  قۇرىلىسى  حالىققا  زياندى  بولسا  دا  شىدادى.   تالاي  قىسىلتاياڭ  جەردە  «جۇرتتىڭ  ەركى»  دەگەن  ءسوز  پاتشانىڭ  اۋزىندا  بولا تۇرسا دا،  حالىقتان  ەرىك  سۇرامادى. ەندى  پاتشانىڭ  پارمەنىنەن  حالىق  قۇتىلدى.  قانداي  قولايلى  تۇرمىس  جاساسا  ءوز  ەركىندە»،– دەيدى. اۆتور  پاتشالىق زاماندا  ەرىك تەك ءسوز  جۇزىندە  عانا  بولعانىن، بارلىق  نارسە  حالىقتى  سۇلىكتەي  سورىپ  كەلگەن  سول پاتشا ۇكىمەتىنىڭ  قالاۋىمەن  ورىندالعانىن، ەندى مەملەكەت  تە  حالىقتىڭ  قالاۋىمەن  قۇرىلاتىنىن ايتا  كەلە،  ەندى  سول  مەملەكەتتى  قالاي  قۇرماق  كەرەك  دەگەن  ماسەلەگە  توقتالادى. مەملەكەت  قۇرۋ جولىنداعى قاجەتتىلىكتەردى رەت-رەتىمەن بايانداپ بەرەدى. باسشىلىق، حالىق سايلاۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتا كەلىپ،  «پرەزيدەنت»،  «رەسپۋبليكا» سياقتى سوزدەردىڭ ۇعىمىنا نازار اۋدارتادى. ءادىل بيلىك، ءسوز بوستاندىعىن ايتقاندا، اسىرەسە، جەكە مەملەكەت  بولۋدىڭ  قاجەتتى  شارتتارىنا ايرىقشا توقتالادى.

جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «اباي» جۋرنالىندا باسىلعان «قازىرگى ساسي حال» (1918, №6), «ۇلتتى ءسۇيۋ» (1918, №11) دەگەن ماقالالارىنان دا  وسى جايتتى اڭعارامىز. «قازىرگى  ساياسي  حال»  ماقالاسىندا  «مەملەكەت  قۇرىلىسىنداعى»  ارمان-ءۇمىتىنىڭ  ءالى  ەرتە  ەكەنىن،  اسىعىستىق  جاساعانىن  ەسكەرتەدى. مۇندا  توڭكەرىسپەن بىرگە بوستاندىقتىڭ  كەلگەنىن، سونداي-اق  قازاققا بولشەۆيكتەر  ۇكىمەتىنىڭ  وزبىرلىق جاساعانىن، ۇلت قامىن ويلاۋشىلاردى قاماپ، ولتىرۋگە دەيىن بارعانىن تۇگەل بايانداپ شىعادى. باسشىلارىمىزدىڭ  سول  كۇيگە  تۇسۋىنە  سەبەپشى  بولعان  كىم  ەدى  دەي  كەلە،  «ولار  پايداسى  باسىنان  اسپايتىن  بىقسىما  كوڭىل،  بوياما  ۇلتشىلدار;  زامانى  قالاي  وزگەرسە،  فىكىرى  سولاي  وزگەرەتىن  قورقاقتار;  الاساپىراندا  اتقا  ءمىنىپ، ارام  جولمەن  اتاق  الۋعا  ارلانبايتىن  ارامزالار;  بوران  بولسا  جۇگەنىن  بەلىنە  بايلانىپ،  سۇرگىن  اڭدىعان  ۇرى-قارىلار;  قىلت  ەتكەن  كۇنى  سىلت  ەتىپ،  الاش  ارۋاعىنا  پىشاق  سالۋعا  شىمىركەنبەيتىن  جۇزىقارالار  ەدى»،– دەپ كۇيىنە جازدى. «الاش  وردانىڭ  قازىرگى  ماقساتى،– دەيدى  ج. ايماۋىتوۆ، – قازاقتى  جۇرت  قىلىپ،  اۆتونوميا  الۋ.  وسى  جولدا  الاش  وردا  ميليتسياسىن  جاساپ،  قازىنانى  تولىقتىرۋعا  كىرىسىپ  جاتىر». جازۋشىنىڭ وسى  سوزدەرىنەن «الاش» پارتياسى باعدارلاماسىمەن  جەتە تانىستىعى ءارى  ءوزى  دە سول  ماقساتتا  قىزمەت  ەتىپ جۇرگەنى بايقالادى.   جازۋشى  ءسوز  سوڭىندا  ءوز  ويىن   «باسى  امان،  مالى  تۇگەل  ەلىمىز  دە  بار،  ەل  قامىن  ويلاپ،  تۋرا  باستارلىق  ەرىمىز  دە  بار، ەندىگى  تىلەۋ – ەلىمىزگە  ەس  كىرىپ،  ەر  ەتەگىن  ءتۇيىپ،  جەر-سۋ،  ءۇرىم-بۇتاقتىڭ  قامىن  ويلاتار  كۇن  بولسىن.  سوندا  الاش  تۋى  جەلكىلدەپ،  تۇرلەنەرسىڭ;  سوندا  سارىارقا  تۇرلەنىپ،  گۇلدەنەرسىڭ.  سوندا  الاش  بالاسى  ىرگەلى  ەل  بولارسىڭ!» دەگەن  جالىندى  رۋحپەن،  بولاشاققا  دەگەن  زور  ۇمىتپەن  اياقتايدى.

ج.ايماۋىتوۆ «ۇلتتى  ءسۇيۋ»  ماقالاسىندا  ۇلتتى  كىم  قانشالىقتى  سۇيە  الادى  دەگەن  ماسەلەگە  توقتالىپ،  «ۇلتىم،  حالقىم»  دەگەندە  ءبارىنىڭ  دە  جۇرەگىندە  وياناتىن  بەلگىلى  دارەجەدە  سەزىم  بولاتىنىن، ونىڭ  ەڭ  جوعارعى  دارەجەسىندە  ۇلتى  ءۇشىن  قۇربان  بولا  الاتىندار  تۇراتىنىن ەسكە سالادى.  «1905-ءشى  جىلعى  تولقىن،  تاعى  ءار  ءتۇرلى  تۇرتكىلەر  قامشى  بولعان  شىعار;  كوبىنەسە  ەس  كىرگىزىپ،  وياتۋعا،  ۇلتتى  تانىتۋعا  سەبەپ  بولعان  «قازاق»  گازەتاسى. ونان بۇرىن  ۇلت  دەگەندى  كىم  بىلگەن:  كوبىمىز  كەشە  وزگەرىس  بولعان  كۇنى  ۇلتىمىزدى  تاۋىپ  الدىق» دەپ  جازۋشى  ەل ماسەلەسىندەگى كۇردەلى جايتتار تۋرالى وي قاتادى.  تاعى  ءبىر  ماڭىزدى  ماسەلە  رەتىندە  قازاق  وقىعاندارى  تۋرالى  «وقىعانداردىڭ  كەيبىرەۋلەرى  جان-تانىمەن  ادال  قىزمەتىن  كورسەتە  الماي،  پايداسىن  نە  دارەجەسىن  ساعالاپ  كەتۋى  عاجاپ  ەمەس، ...«ۇلتشىلدىق»،  «ادالدىق»،  «قىزمەت»  دەگەن  نارسەلەر  سۇيەگىنە  ءسىڭىپ  وسكەن  ەمەس.  سىرتتان  جاپسىرىلعان  جاماۋ» دەپ  جازۋشى  قازاق  وقىعانسىماقتارىن سىناپ  جازا وتىرىپ، «وقىعاندار! جان  تىنىشتىق  ىزدەيتىن،  قىزىق  قۋاتىن  ۋاقىت  ەمەس،  قىزمەت  قىلاتىن،  ەڭبەك  سىڭىرەتىن  ۋاقىت. ويلاڭىزدار: حالىق  ءبىز  ءۇشىن  ەمەس،  ءبىز  حالىق  ءۇشىن  تۋعانبىز،  ولاي  بولسا،  مويىنىمىزدا  حالىقتىڭ  زور  بورىشى،  اۋىر  جۇگى  جاتىر»  دەپ وقىعاندارعا  ۇندەۋ تاستايدى. جازۋشى  قازاق  وقىعاندارىنىڭ  الدىندا  اۋىر  دا  زور  مىندەت  تۇرعانىن،  حالىق  الدىنداعى  بورىشىن  ابىرويمەن وتەۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتىپ،  وزدەرىنە تيەسىلى  جاۋاپكەرشىلىكتى  سەزىنۋگە  شاقىرادى.

ءتۇيىپ ايتقاندا، ۇلتتىق باسپاسوزدە باسىلعان  ولەڭدەرى مەن ساياسي ماقالالارىنداعى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ جوقتاعانى بۇكىل قازاق مۇڭى بولدى. قازاق حالقىنىڭ باسىن قوسۋعا كۇش سالىپ، بىرلىككە شاقىردى.

پىكىرلەر
رەداكتسيا تاڭداۋى