اۋدارما- تىلدىك جانە مادەنيەتارالىق قۇرال

564

گ.س گابدكاريموۆا،

ال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى,

الماتى، قازاقستان

 

         تىلدەر قالاي دۇنيەگە كەلدى دەگەن سۇبەلى سۇراق قويىلسا، "ۆاۆيلونداعى اڭىز" بىردەن ساناعا ساپ ەتە قالاتىنى بەلگىلى. اڭىز بويىنشا ءتاڭىر ادامزات ءبىر-بىرىمەن جانجالداسىپ، داۋلاسىپ قالماسىن دەگەن ماقساتپەن، ءبارىن ءتۇرلى تىلگە اۋىستىرىپ تاستاعان ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە الەمدە سوڭعى ستاتيستيكا بويىنشا 5651 ءتىل جانە "اۋدارما ءىسى" دەگەن اۋقىمدى سالا دۇنيەگە كەلدى.

         ءيا، اۋدارما-تىلدىك جانە مادەنيەت ارالىق قۇرال. الايدا اۋدارمانى وسى سويلەمنىڭ اياسىندا عانا شەكتەپ قويۋ الەم مادەنيەتىنە ءھام اۋدارما سالاسىنا جاسالعان ۇلكەن قاستىق بولار ەدى. ونىڭ تارالۋ اۋقىمى، ءورىسى قۇلاشىن كەڭگە جايعان ەرتەگىلەردەگى اق بۋرا سەكىلدى. بۇل تۋرالى قازاق لينگۆيستى، شەت تىلدەر ينستيتۋتىنىڭ وقىتۋشىسى ەسىل ايداربەكۇلى: "اۋدارما - بىرنەشە تىلدەردىڭ كوممۋنيكاتسيالىق بايلانىسى ارقىلى دۇنيەگە كەلگەن كۇردەلى قۇبىلىس" دەسە، ورىس زەرتتەۋشىسى گريگوري تسەمەنتين: "اقپارات جىبەرۋشى رەتسيەپيەنتكە لەكسيگوگرافيا مەن سەمانتيكالىق زەرتتەۋلەرى تولىق جاسالعان ءسوزدى ياكي سويلەمدى بايانداۋى"[1] دەپ تۇسىندىرگەن. ال بريتاندىقتار "اۋدارما-اقپارات الماسۋدىڭ قاراپايىم عانا ءتۇرى. بۇل سالانى كۇردەلەندىرۋدىڭ ەش قاجەتى جوق" دەيدى.

سونىمەن، اۋدارما-زاماناۋي، ەشقاشان ولمەيتىن، ماڭگى جاسايتىن، ۋاقىت وتكەن سايىن تۇرلەنىپ تۇراتىن، ۇلكەن ىزدەنىس، عىلىم مەن ءبىلىمدى قاجەتسىنەتىن، وزىق وي مەن سانا ترانسفورماتسياسىنىڭ ۇستەمدىك قۇرعان سالاسى.

ال ماقالا ماڭدايشاسىندا بەرىلگەن "مادەنيەت" ءسوزى اۋدارماعا تىكەلەي دە، جاناما تۇردە دە ءرول وينايدى. نەگە دەيسىز بە، دەمەسەڭىز دە ايتايىن. بىرىنشىدەن، اۋدارما سالاسىنىڭ ءوزى ساياسات، ادەبيەت، قوعام، الەۋمەت ەمەس تىكەلەي مادەنيەتكە جاتادى. دەمەك مادەنيەتتىڭ تورىندە سامساپ تۇرعان كينو، تەاتر، مۇراجاي، كىتاپحانالار تەپە-تەڭ دارەجەدە اۋدارمادا قولدانىلادى.

ەكىنشىدەن، اۋدارماعا ءھام اۋدارماشىعا ادالدىق-مادەنيەتتىڭ بەلگىسى. "جىبەكتى تۇتە الماعان ءجۇن ەتەدى" ءتامسىلى وسى ورايدا دالمە-ءدال ايتىلعان. بەرىلگەن ءماتىننىڭ 1-2 ءسوزىن تاستاپ، ەندى بىرەۋىن بۇرمالاپ، ەكىنشى تاراپقا جەتكىزەتىن بولساق اۋدارما مادەنيەتى بۇزىلادى.

ۇشىنشىدەن، اۋدارما-جەكە جانر عانا ەمەس، بار جانردىڭ بەل بالاسى، مادەنيەتتىڭ قاينار كوزى، قوعامنىڭ ەليتاسى. ال ەليتا-مادەنيەت بار جەردە عانا قالىپتاسادى. الايدا ەليتانى ەليتا ەتەتىن دۇنيە-بىرنەشە ءتىل بىلۋشىلىك.

بۇل تۋرالى اۋدارما تەورياسىن زەرتتەۋشى ۆ. اليموۆ "مەن اۋدارمانى-مادەنيەتتىڭ تال بەسىگى دەپ تۇسىنەمىن. سوندىقتان دا اۋدارمانى كوركەمدىك، قوعامدىق-ساياسي، سالالىق اۋدارما دەپ ءىرى-ءىرى توپتارعا ءبولدىم. اركىم ءوز كوڭىلىنە جاققانىن تاڭداسىن" دەيدى. قازاقتىڭ كوڭىلىنە "كوركەم" دەگەن ءسوز ءاۋ باستان جاقىن ەمەس پە؟! كوركەم اۋدارماعا توقتالايىق.

كوركەم اۋدارما-كورىكتى، سۇلۋ، ساپالى ءارى قيالعا باعىنىپ، ءتۇرلى اسەم سوزدەرمەن كەستەلەنىپ، ورنەكتەلەتىن اۋدارما. ياعني بەرىلگەن شىعارمانى سوزبە-ءسوز اۋدارماساندا، باستىسى ماعىناسى ءباز قالپىندا ساقتالسا جەتىپ جاتىر. بۇل ايتقانعا وڭاي بولعانىمەن، كوركەم شىعارما اۋدارۋشىعا جەڭىل تىرلىك بولايىن دەپ تۇرعان جوق. شىن مانىسىندە كوركەم شىعارمانى اۋداراتىن ادامنىڭ تەك ءتىل ءبىلۋى جەتپەيدى. ونىڭ بويىندا شىعارماشىلىق قابىلەت، ونەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك، ادەبيەتكە دەگەن ماحاببات بولۋى ءتيىس. بۇل تۇرعىدا مادەنيەت ادەبيەتكە اقىرىن ويىسادى. سەبەبى مادەنيەت پەن ادەبيەت-ەگىز ۇعىم. ءبىرىن-ءبىرى تۋدىرادى. وسىلايشا كوركەم اۋدارما بىرنەشە تۇرگە بولىنەدى. ول پوەزيا، پروزا، ساتيرا، پەسسا سەكىلدى جانرلاردان تۇرادى.

اتالمىش جانرداعى وزگە تىلدە بەرىلگەن ماتىندەردى قازاق تىلىنە اۋدارۋدىڭ ارعى بەرگى وتكەن جولىن، ىزدەنىستەرىن سارالاۋ – ۇلتتىڭ كوركەمدىك ويدىڭ بۇگىنگى بيىگىن باعامداۋدىڭ، الدا الار اسۋلارىن بەلگىلەۋدىڭ ءبىر جولى[1].

بۇل جولعا تالداۋ جاساۋ ارقىلى ءتəرجىمانىڭ حالقىمىز تاريحىندا قانداي ورىن العانىن عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە كەلەشەكتە اتقارار ءرولىنىڭ دە بولەكشە بولاتىنىن كورسەتە الامىز. بۇگىنگى تاڭدا اۋدارما قازاق تىلىنە əلەم əدەبيەتىنىڭ كورنەكى شىعارمالارىن اۋدارۋ ارقىلى مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ مəرتەبەسىن اسىرۋعا ىقپال جاساي الادى. قازاق پوەزيا اۋدارماسىنىڭ مۇنداي كەمەلدىككە كەلۋ كەزەڭىن تەوريالىق تۇرعىدان تۇجىرىمداي تالداۋ ونىڭ كەلەشەكتەگى كوركەمدىك كوكجيەگىن كەڭەيتۋ جولدارىن قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كوركەم اۋدارما، əسىرەسە پوەزيا اۋدارماسى بارىسىندا مازمۇندى، كوركەم بەينەنى، ايقىن سۋرەتتى جەتكىزۋدە قانشالىقتى دəلمە-دəل سəيكەستىلىككە قول جەتكىزۋگە بولاتىندىعى قاراستىرىلادى. ۇلتتىق əدەبيەتىمىزدەگى كوركەم اۋدارماعا بايلانىستى وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالعان ماقالاسىندا م.Əۋەزوۆتىڭ: «اۋدارما تەورياسىنىڭ باستى كەمشىلىكتەرىنىڭ ءبىرى ... جاقسى، ۇلگىلى اۋدارما تəجىريبەلەرىن جەتكىلىكسىز، ءۇستىرت زەر سالۋ، شەتەڭدەپ قانا زەرتتەۋ بولىپ وتىر. ال اسىلىندا، ونداي اۋدارمالاردى بۇكىل ەگجەي-تەگجەيىنە جەتە، جان-جاقتى تالداۋ اسا ءمəندى شارت، تالدانعاندا شىعارمانىڭ يدەيالىق-كوركەمدىك قاسيەتتەرىن اۋدارمانىڭ بويىنا قالاي سىڭىرگەندىگىن، وبرازدىلىعىن، تۇپنۇسقانىڭ ىرعاقتىق، ۇندەستىك، شۋماقتىق، ۇيقاستىق نəزىك ۇتىمدى تەتىكتەرىن، اۆتورىنىڭ ءسوز ونەرىندەگى وزىنە تəن ەرەكشەلىگىن، تاريحي نىشاندارىن بەرۋدە اۋدارما ونەرىنىڭ، بۇرىنعى-سوڭعى اۋدارما ىستەرىنەن مۇلدە باسقاشا ەكەندىگىن دəلەلدەۋ əبدەن كەرەكتى مىندەت»[3]، — دەگەن تالابىن قالامگەر اۋدارماشىلىعىن ءسوز ەتكەن تۇستاردىڭ بارلىعىندا دا قاتاڭ ەسكەرۋ ورىندى بولارى انىق. ادەبي تارجىمەدە، اسىرەسە پوەزيالىق تارجىمەدە اۋدارمانىڭ كوركەمدىك تۇرعىدان بيىك دەڭگەيدە ورىندالۋى ءتۇرلى فاكتورلاردى ەسەپكە الۋدى قاجەت ەتەدى. تۇپنۇسقاداعى ۇلتتىق بوياۋدى ساقتاي وتىرىپ، ءتىلى جاتىق ءارى كوركەم اۋدارما جاساۋ دەگەننىڭ ءوزى كەرەعارلىقتان تۋىنداعان قاتاڭ تالاپ ەكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن ەسكەرۋ قاجەت. كەي جاعدايدا اۋدارماشىلاردىڭ سوزبە-ءسوز تارجىمەگە بوي ۇراتىن كەزدەرى دە بولادى. تولىققاندى كوركەم اۋدارما جاساۋدا مۇنداي ءتاسىلدىڭ ءتيىمدى بولا بەرمەسى انىق. سەبەبى پوەزيالىق اۋدارمادا ەڭ نەگىزگى نازاردا ۇستايتىن ماسەلە – ليريكالىق قاھارمانعا ءتان وي-سەزىم اۋانىنىڭ تۇپنۇسقادان اۋىتقىماي، مەيلىنشە جۋىق بەدەر تابۋى.

كوركەم اۋدارما-تىلدىك جانە مادەنياتارلىق قۇرالدىڭ ناق ءوزى. بالامالى ءھام اقپاراتتىق، سالالىق اۋدارمالار مادەنيەت ۇعىمىنان الشاقتاۋ. كوركەم اۋدارمانى وزگە جانرلاردان بولەكتەپ قاراستىرعان باستى سەبەبىمىز دە سول.

ال اۋدارمانىڭ نەگىزگى قىج-قىج قايناعان ورتاسى - ول تىلدەر الەمى. ءتىل كوپ بولعان سايىن اۋدارما دا جاڭا تۋعان ايداي تولىسىپ، ارلەنە بەرەدى. ال اۋدارماشى - تەك تىلگە عانا ەمەس ءماتىننىڭ ءوڭ بويىنا تولىقتاي كوز جۇگىرتەدى، ءوز جانىنان ءسوز شىعارادى. بىراق يدەياسى وزگەنىكى بولادى.

ءسىز بەن ءبىز بىلەتىن قاراپايىم عانا "اۋدارما" دەگەن سوزبەن شەكتەلىپ تۇراتىن سالانىڭ اۋقىمى ءبىز ويلاعاننان دا كەڭ ەكەن.

سەبەبى ەشبىر سالا الەم حالىقتارىنىڭ مادەني-رۋحاني قوزعاۋشى كۇشى، جان-جاقتى دامىتۋشى سالاسى، كوممۋنيكاتسيالىق قۇرالى بولا المايدى.

 

پايدالانىلعان ادەبيەتتەر:

  1. زاماناۋي الەمدەگى عىلىم مەن ءبىلىم. حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى
  2. اۋدارماتانۋداعى بالامالىق ماسەلەلەر تۋرالى / http://akikatkaz.kz/.
  3. كوركەم اۋدارما/ https://stud.kz/referat/show/30227

 

پىكىرلەر