اكىم مەن ءمينيستردى جازالاۋ ارقىلى قىمباتشىلىقتان قۇتىلمايمىز

228

بۇگىن ەلىمىزدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى اسقار مامين الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلاردىڭ باعاسىن كوتەرگەنى ءۇشىن ۆيتسە-مينيسترلەر مەن بىرنەشە وبلىس اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارىن جازالاۋدى تاپسىردى.

«مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ىشىنەن جۇمىس توبىن قۇرىپ، ءبىر اپتا ىشىندە الەۋمەتتىك ماڭىزدى تاۋارلاردىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ بويىنشا قىسقا مەرزىمدى جانە ورتا مەرزىمدى شارالار جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. ءۇش كۇننىڭ ىشىندە پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنە  ازىق-تۇلىك باعاسىنىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ ماسەلەسىمەن شۇعىلدانۋى ءتيىس اۋىل شارۋاشىلىعى، ۇلتتىق ەكونوميكا، ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-مينيسترلەرىن تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ بويىنشا ۇسىنىس حات جولدانسىن»، - دەدى مامين ۇكىمەت وتىرىسىندا.

بۇعان قوسا ۇكىمەت باسشىسى اقتوبە، پەتروپاۆل، كوكشەتاۋ، تاراز جانە جامبىل وبلىسى اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارىن جاۋاپقا تارتۋدى تاپسىردى.

بىلەمىز، ءبىزدىڭ ۇكىمەت ين­فلياتسيامەن كۇرەستى باستاعالى ءبىراز ۋاقىت بول­عان. ءتىپتى  جىل باسىنان بەرى قىم­باتشىلىقپەن كۇرەسۋگە تەك قانا ۇكىمەت ءمۇ­شە­­لەرى ەمەس، جەرگىلىكتى اكىمدەر دە بەلسەنە كىرىسكەن بولاتىن. ول تۇستارى «ينفلياتسيانى كۇشپەن تەجەپ، بايلاپ-ماتاپ تاستايمىز» دەگەندەر دە تابىلعان. بۇعان قاتىستى ەلىمىزدە حالىققا بولىنەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەر قۇنى ءوستى دەگەنمەن، ارينە، ونى قىمباتشىلىق جەڭىپ كەتىپ وتىردى.  بىزدە وسى كەزگە دەيىن  جىل سايىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىنا  ۇستەمە قوسىلىپ وتىردى. ۇكىمەتتىڭ ەسەبىنشە، وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرگە، اسىرەسە ازىق-تۇلىك ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرگە قازىردە ەلدە بارىنشا جاعداي جاسالۋدا. وسى ارقىلى وتاندىق ونىمدەرگە سالىناتىن سالىق كولەمى ازاي­تىلىپ، وتاندىق ءونىم وندىرەتىن كاسىپكەر­لەردى ورىنسىز تەكسەرۋگە موراتوري دا جاريا­لاندى. بىراق قالاي دەسەك تە قىمباتشىلىقتىڭ قامىتى بيىلعى جىلى بۇقاراعا ءتىپتى قاتتى سەزىلىپ وتىر. نە ىستەۋ كەرەك؟ «ادىرنا» ۇلتتىق پورتالىنىڭ اتىنان ماماندارمەن پىكىرلەسىپ كوردىك.

بۇل رەتتە ەكونوميست-عالىم بەيسەنبەك زيابەكوۆ

«قازىر شەنەۋنىكتەردىڭ باسىم بولىگى «ەلدەگى قىمباتشىلىقتى ودان ءارى شارىقتاتپاۋ ءۇشىن وتاندىق تاۋار باعاسىن تەجەپ ۇستاۋىمىز كەرەك» دەيدى. بۇل – نارىقتىڭ زاڭدىلىعىنا قايشى كەلەتىن دۇنيە. نارىقتا تاۋار باعاسىن شەكتەپ ۇستاۋ كەرەك دەگەن قاعيدا جوق. بۇل ادىستەن وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەر وندىرگەن تاۋا­رىنىڭ ۇستىنەن پايدا كورە الماي ۇتىلىپ وتىر. ۇكىمەتتىڭ وتاندىق تاۋار باعاسىن وسىرۋگە شەكتەۋ قويعانى دۇرىس ەمەس. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن، ينفلياتسيا كەزىندە ەلدەگى جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىس تاباتىنداردىڭ ۇتقانى دا شامالى. قازىر قازاقستاندىقتاردىڭ 60 پايىزى ايلىعىن شاي-پۇلىنا جەتكىزە الماۋدا. دەمەك، حالىققا مەملەكەت تاراپىنان بولىنەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەردى ءوسىرۋدى، ينفلياتسيا ەسەبىنەن 9-10 پايىز ەمەس، 30 پايىزعا دەيىن ۇستەمە تولەم قوسۋدى ويلاستىرعانى ءجون. بۇعان قوسا، ەلدەگى ورتاشا جالاقى كولەمىن دە ءوسىرۋ قاجەت. ال، ءۇشىن­شىدەن، قازاقستانعا كەلەتىن تاۋارلاردىڭ 60 پايىزى سىرتتان تاسىمالدانادى. بولا­شاقتا يمپورتتى قىمباتتاتپاۋ ءۇشىن يم­پورتقا سالى­ناتىن سالىق مولشەرىن قايتا قاراستىرۋ كە­رەك. وسى جايتتاردىڭ استارىنا ءمان بەرىل­گەندە عانا ءبىز ينفلياتسيامەن كۇرەستە ۇتىپ شىعاتىن ەدىك. ازىرگە ينفلياتسيامەن كۇرەستە ۇتقان تۇسىمىز شامالىلاۋ بولىپ تۇر. اسىرەسە قاراپايىم حالىققا اۋىرلاۋ ءتيىپ تۇر»،-دەدى.

جالپى، ەكونوميست-ماماندار ينفليا­تسيا­مەن كۇرەس جولىندا كەشەندى، جۇيەلى باع­دار­لامالار جاسالىنۋى قاجەتتىگىن العا تارتادى. ءبىر ەسكەرەتىنى، «ول باعدارلا­مالاردا عىلىمي نەگىز بولۋى كەرەك» دەيدى وتاندىق عالىمدار. باعامداساق، ىرگەمىزدەگى رەسەيدە، كورشىلەس قىتايدا ەلدەگى بولىپ جاتقان نارىقتىق قۇ­بىلىستاردى باقىلاپ وتىراتىن عىلىمي كەڭەستەر ورتالىعى بار كورىنەدى. ال ءبىزدىڭ بۇل رەتتە «ۇستانىپ وتىرعان قاعيدامىز تىم ەسكى» دەسەدى عالىمدار.

بۇل رەتتەن قارجىگەر ءىلياس يساەۆ:

«ءبىزدىڭ نارىقتىق قاعيدانى ەلىمىزگە ەندىرەر تۇستا اعىلشىن عالىمى فريدمەن ميلتوننىڭ تەورياسىن قالاپ العانىمىز ەرىكسىز ويعا ورالادى. سول ميلتوننىڭ قاعيداسى «ەلدە قىمباتشىلىق ورناماۋى ءۇشىن اقشا ماسساسىن قىسىپ، وندىرىستىك سالاعا ەمەس، قارجى سالاسىنا بەيىل اۋدارۋ كەرەك» دەگەنگە سايادى. زامانىندا بۇل قاعيدانى تەك قازاقستان ەمەس، ءبىراز مەم­لەكەتتەر تاڭداپ العان-دى. بىراق ەكونو­ميكالىق جاعدايىنا سايكەس كەلمەگەندىكتەن، ءبىراز ەلدەر ميلتون­نىڭ وندىرىستىك سالانى قولدامايتىن مونەتارلىق تەورياسىنان الدەقاشان باس تارتقان. ال قازاقستان بۇل تەوريانى ءالى دە بولسا ۇستانىپ كەلەدى. ەلدە ءوندىرىس ورىن­دارىن دامىتۋ، وتاندىق ءونىمدى قولداۋ جاعى وتە كەمشىن. ءبىز ءوندىرىستى ەمەس، بانكتەردى قولداۋدى، بانتەرگە دەمەۋ قارجى بەرۋدى ۇستانىپ كەلدىك.  بىزدىڭ قۇزىرلى تاراپتار بانك سەكتورلارى مەن قۇرىلىس سالاسىن ايرىقشا قولداۋدى ءالى جالعاستىرىپ كەلەدى. ال بۇل ەكى سالا بۇكىل مەملەكەتتىڭ جوق-جىتىگىن تۇگەندەي المايدى. ءبىزدىڭ اتموسفەرامىزعا بەيىم دەگەن ميلتون تەورياسى الدەقاشان كونەردى. سوندىقتان بىزگە ۇستانعان قاعيدانى وزگەرتىپ، ءوندىرىس ورىندارىن كوبەيتۋدى، ونەركاسىپ سالاسىن دامىتۋدى كەمىندە 15 جىل بۇرىن باستاپ كەتۋ كەرەك ەدى»،-دەيدى.

نەگىزىندە، قىمباتشىلىق توڭىرەگىندە ءسوز قاۋزاعاندا ماسەلە ءبىر مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. ءىلياس يساەۆتىڭ پايىمداۋىنشا، ماسەلەنى شەشۋدىڭ تەتىگى ءبىر عانا كوميسسيا قۇرۋدا نەمەسە انتيمونو­پوليالىق كوميتەتتەرگە شۇيلىگۋدە، بانكتەرگە تالاپتى كۇشەيتۋدە، باعانى شەكتەۋدە نەمەسە حالىققا ۇستەمەاقى قوسۋدا عانا جاتقان جوق. ەگەر توركىنىنە ۇڭىلسەك، ينفلياتسيانى بۇعاۋ­لايتىن، ءبىزدىڭ باعىمىزدى اشاتىن مىناداي ءۇش عىلىمي تەتىك بار كورىنەدى:

ا) ول ءۇشىن، بىرىنشىدەن، ەلدە اۋىر ونەركاسىپ سالاسىن دامىتۋعا كۇش سالۋمىز كەرەك. ءبىز ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋعا پايدالاناتىن قاجەتتى تەحنولوگيالاردى، ينجەنەرلىك مامان­داردى سىرتتان اكەلۋدى توقتاتۋىمىز كەرەك. بۇل وتاندىق ونەركاسىپ سالاسىنىڭ جاندانۋىنا كەرى ىقپالىن تيگىزۋدە.

ءا) ال، ەكىنشىدەن، قايتا وڭدەۋ سالاسىنا جان ءبىتىرۋىمىز كەرەك. ءبىز كەزىندە ءوندىرىستى جانە قايتا وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋدى دۇرىس جولعا قويۋدى ويلاستىرمادىق. كەرىسىنشە، بانكتەرگە ينۆەس­تيتسيا ءبولۋدى، مۇناي سالاسىنا ايرىقشا كوڭىل اۋدارۋدى دۇرىس سانادىق. مۇنايدان تۇسكەن ءتۇسىم ارقىلى مەملەكەتكە قاجەتتى تۇتىنۋ تا­ۋارلارىن سىرتتان ساتىپ العاندى ءتيىمدى دەپ ەسەپتەدىك. بۇل ءۇردىستىڭ قاتە ەكەندىگىن قازىر ۋاقىت دالەلدەپ بەردى. سوندىقتان وسى قاتەلىكتى جوندەۋگە ءتيىسپىز. قىمباتشىلىققا ودان ءارى ۇرىنا بەرمەۋ ءۇشىن ەلدەگى قايتا وڭدەۋ سالاسىنا دەم بەرۋىمىز قاجەت.

ب) ۇشىنشىدەن، ساۋدا-ساتتىق سالاسىنىڭ 50 پايىزىن مەملەكەت ءوز قاراماعىنا الۋى كەرەك. كەزىندەگىدەي حالىقتى ازىق-تۇلىك ونىمدەرىمەن جانە تۇتىنۋ تاۋارلارىمەن قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك دۇكەندەر بولۋى ءتيىس.

مىنە، ينفلياتسيامەن كۇرەستە وسى باستى ءۇش تەتىكتى ۇستانساق، «مەملەكەتتەن بولىنەر ۇستەمە­اقىنى دا، جاردەماقىنى دا، ورتاشا جالاقىنى دا ينفلياتسيا جەپ قويمايدى» دەسەدى ماماندار.

 

قارلىعاش زارىقحانقىزى،

"ادىرنا" ۇلتتىق پورتالى

 

 

 

پىكىرلەر