تۋعان جەر

163

 

تۋعان جەر... بۇل ءسوزدى ەستىگەن ءاربىر ادام ىستىق سەزىمگە بولەنەدى. كەڭ دالالى كەيپىمەن تۋعان جەردىڭ ءوزى سەنى قۇشاعىنا الىپ، جىلى لەبىزىنە بولەپ تۇرعانداي سەزىم...

مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۋماسىمىن. قازىر اتى اۋدانعا اينالعان جەتىساي اتتى شاعىن عانا قالاشىقتا دۇنيەگە كەلدىم. ءبىز قالاشىقتاعى كىشكەنتاي عانا قاراپايىم وتباسى بولىپ ءومىر سۇردىك. اتا-انام وتباسىمىزدا بەس قىز بالانى تاربيەلەپ ءوسىردى. اكەم – ەلەكتريك، قۇرىلىسشى سىندى قىزمەتتەردە جۇمىس جاسايدى، انام بولسا ۇيدە وتىرىپ ءار ءتۇرلى شارۋامەن اينالىسادى.

مەكتەپتە 5-سىنىپ وقىپ جۇرگەن كەزىم. ادەبيەت ءپانىنىڭ مۇعالىمى «جەتىساي» قالاسى اتاۋىنىڭ شىعۋ تاريحى تۋرالى اڭىزداردى جيناقتاپ كەلۋ تاپسىرماسىن بەردى. ول كەزدە ينتەرنەتتەن اقپارات ىزدەۋدى، وبلىستىق كىتاپحاناعا بارىپ كىتاپتار اقتارۋدى بىلمەيمىن.  ۇيگە كەلىپ، اكەمنەن:

–  بىزدىڭ قالانىڭ اتى نە ءۇشىن جەتىساي؟ –  دەپ سۇرادىم. سوندا اكەم:

–  قالانىڭ شەتىندە دوستىق دەگەن كانال بار. سول كانال سالىنىپ جاتقان كەزدە جەتى ساي قازىلعان ەكەن. كانال سالىنىپ، ماقتا ەگۋ شارۋاشىلىعى  العا جىلجي باستاعاننان كەيىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا كوبەيىپ، قالا پايدا بولعان. سول جەردە جۇرگەن حالىق قازىلعان جەتى سايعا قاراپ، قالانىڭ اتىن «جەتىساي» دەپ اتايىق دەپ كەلىسكەن، سودان جەتىساي دەپ اتالىپ كەتكەن، – دەدى.

–  شىنىمەن دە سولاي ما؟ – دەپ سۇرايمىن اكەمنەن.

– حالىقتىڭ ايتۋى بويىنشا سولاي. مەن انىعىن بىلمەيمىن. اڭىزعا اينالعان اڭگىمە عوي، –  دەدى اكەم.

  • سوندا ول قاي جىلى بولعان وقيعا؟ – دەپ سۇرادىم.
  • ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان بۇرىن بولعان. ناقتى ەسىمدە ەمەس، 1939-1940 جىلدار بولۋى كەرەك، – دەپ جاۋاپ بەردى.

ول كەزدە اكەمنىڭ بۇل اڭگىمەسىن كىتاپتاعى ناقتى دەرەك بولماعاندىقتان، شىندىق رەتىندە قابىلداي المادىم. ستۋدەنت اتانىپ، ءوز تۋعان ولكەمنىڭ تاريحىن بىلۋگە تالپىنعانىمدا اكەمنىڭ ايتقانى شىندىققا جاناساتىن سوزدەر ەكەنىنە كوز جەتكىزدىم.

ءبىزدىڭ جەتىساي دوستىق كانالى قۇرلىسىنىڭ جۇرگىزىلۋىنە جانە ماقتا شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا بايلانىستى 1939 جىلى ىرگەسى قالانىپ، 1951 جىلى كەنت، 1969 جىلى قالاعا اينالادى. جەتىساي – دوستىق كانالىنىڭ سول جاعالاۋىندا، سىرداريا الابىندا، ەلىمىزدىڭ وزبەكستان رەسپۋبليكاسىمەن شەكاراسى اراسىندا ورنالاسقان قالا.

ەس بىلە باستاعان ۋاقىتىمدا ءبىز وتباسىمىزبەن وزبەكستاننىڭ گاگارين قالاسىندا تۇراتىن ەدىك. سول كەزدەگى ەلىمىزدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايى قانداي بولعانىن ناقتى بىلمەيمىن. دەگەنمەن، ءبىز تۇراتىن گاگارين قالاسىندا قازاقستاننان كوشىپ كەلگەن قازاق وتباسىلارى وتە كوپ بولدى. بارلىعىمىز ءبىر تۋعان باۋىرلارداي ءبىر-بىرىمىزگە وتە جاقىن بولدىق . قازىر دە وزبەكستان ەلىندە بىرگە تۇرعان سول كەزدەگى قازاق كورشىلەرىمىزبەن اعايىن-تۋىستارداي ارالاسىپ، ءبىر-ءبىرىمىزدى ىزدەپ تۇرامىز. سەبەبى، ولارمەن كورشى بولعان شاقتارىمىزدا وتە باۋىرمال، ءبىرى-بىرىنە جاناشىر، ءبىر وتباسىنداعى جوقشىلىقتى ەكىنشى وتباسى تۇگەندەپ جۇرەتىن قانداس قازاقتار ەدىك.

بالا كەزدە انامنان «ءبىز تۋىلعاننان وسى گاگاريندە تۇرىپ جاتىرمىز عوي. سوندا ءبىزدىڭ تۋعان جەرىمىز وزبەكستان بولىپ سانالادى ما؟» دەپ بىرنەشە رەت سۇراعانىم ەسىمدە. سول كەزدەردە انام تۋعان ەل، تۋعان جەر تۋرالى، «قازاق ۇلتىنان» ەكەندىگىمىز تۋرالى ەرەكشە سەزىممەن اڭگىمەلەيتىن ەدى. ول كەزدە بالا بولعاندىقتان، انامنىڭ سوزدەرىن تەرەڭ تۇسىنە الماعان شىعارمىن. بىراق، قازىر ويلانىپ قاراسام، انامنىڭ «قازاق ۇلتىنا»، «ءوز ەلىنە» دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ەرەكشە بولعان ەكەن. سوندىقتان دا، ول ءوزىنىڭ بەس قىزىن قازاق جەرىنىڭ توپىراعىندا دۇنيەگە اكەلدى. مۇنى مەن بوي جەتىپ، ەسەيگەننەن كەيىن ءتۇسىندىم. انام مەزگىلى جاقىنداعان ۋاقىتتاردا شەكارادان ءوتىپ، جەتىساي قالاسىنداعى تۋىستارىنىڭ ۇيىنە كەلىپ، بەس قىزىن دا ءوز ەلىندە بوسانىپتى.

مەن 3-سىنىپتى اياقتاعاننان كەيىن جەتىساي قالاسىنا كوشىپ كەلدىك. جەتىسايعا كەلگەن كەزىمىزدە ءوز مەكەنىمىزدى تاپقانداي جايلى، جاسامپاز سەزىمدە بولدىم. سەبەبى، بۇل مەكەن انام ەرەكشە تولعانىسپەن باياندايتىن «تۋعان جەرىمىز» ەدى. قازىر مەن «مەنىڭ تۋعان جەرىم – جەتىساي قالاسى»، «مەن تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن ازاماتشامىن» دەگەن سەزىمىمنىڭ بارىنا ماقتانامىن.  سوندىقتان دا، وسىنداي پاتريوتتىق سەزىمى مەن ازاماتشالىق ەرلىگى ءۇشىن اناما ىشتەي  العىسىمدى ايتامىن.

جەتىساي قالاسىندا 10-سىنىپقا دەيىن تۇردىم. ويداعى ۇلكەن ارماندارىم مەنى ۇلكەن قالالارعا جەتەلەدى. 2014جىلى استاناداعى  ليتسەيدە وقيمىن دەگەن شەشىم قابىلداپ، شاعىن عانا قالادان ۇلكەن قالاعا قونىس اۋداردىم. ەلىمىزدىڭ استاناسىندا ءجۇرىپ، ونىڭ تاريحى مەن دامۋ جولىنا ءمان بەردىم. استاناداعى قۇربى-قۇرداستارىمنىڭ ورتاسىندا جۇرگەندە «دامىعان ەلدەر» قاتارىنا ەنەتىن مەملەكەت ەكەنىمىزگە ەشقانداي كۇمانىم بولمادى. سەبەبى، قالاداعى قازاق جاستارىنىڭ ءبارى تالانتتى، تالابى بيىك جاستار ەدى. استانا قالاسىنداعى قۇرداستارىمدى جەتىساي قالاسىنداعى قۇرداستارىممەن سالىستىردىم. شاعىن قالاداعى جاستاردىڭ دامۋ مۇمكىندىگى ۇلكەن قالانىڭ جاستارىمەن سالىستىرعاندا از بولادى ەكەن. ال، مەنىڭ تۋعان جەرىمدە تىرشىلىك ەتىپ جۇرگەن تۇرعىنداردىڭ ۇلكەن قالا تۇرعىندارى سياقتى جاقسى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساپ، ولاردىڭ تۇلعالىق دامۋىنا بارلىق جاڭا مۇمكىندىكتەردى سىيلاعىم كەلەدى. استاناداعى مەكتەپتە وقىپ جۇرگەنىمدە سولاي ەتۋ مەنىڭ قولىمنان كەلەدى دەپ سەندىم. سوندىقتان، تۋعان جەرىمنىڭ جەتىستىكتەرى مەن جەتىسپەۋشىلىكتەرىن قاداعالاپ ءجۇرۋدى ادەتكە اينالدىردىم.

...«بولاشاقتا جەتىسايدىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىمدى قوسامىن» دەگەن ماقساتتى كوكەيگە تۇيگەنىمدە مەكتەپتەگى وقۋشى قىز ەدىم. استانا قالاسىندا مەكتەپتى ءبىتىرىپ، قوستاناي قالاسىنا گرانتقا وقۋعا ءتۇسىپ، ستۋدەنت اتاندىم. ستۋدەنت كەزدەگى قىسقى دەمالىستاردىڭ بىرىندە، ارادا 3 جىلدى وتكىزىپ، جەتىسايعا كەلدىم. مەن استاناعا وقۋعا كەتكەندە جەتىساي تىم قاراپايىم  قالاشىق ەدى.

جەتىساي قالاسى 3 جىلدىڭ ىشىندە جاقسى دامىعان ەكەن. استانادا فيتنەس زالعا بارىپ جۇرگەنمىن. «ال جەتىسايدا فيتنەس زالدار بار ما ەكەن؟ جوق بولسا، ۇيات قوي. بولاشاقتا اشۋ كەرەك» دەپ ويلاعانىم سول ەدى، ەرتەڭىندە قالامىزدا اشىلعان جاڭا فيتنەس زال تۋرالى اقپاراتتى ەستىدىم. ول اقپاراتتى ءانشى قايرات نۇرتاس ءوزىنىڭ ينستاگرام پاراقشاسىندا «مۇنداي فيتنەس زال قازاقستاننىڭ باسقا قالالارىندا جوق» دەپ جاريالادى. بۇل «نۇراي» فيتنەس زالى ەدى. شىنىندا دا، وتە ەرەكشە جانە ساپالى دەڭگەيدە سالىنعان ورتالىق ەكەن. ءوزىمدى «كەرەمەت قالانىڭ تۋماسى» سياقتى سەزىنىپ، قۋاندىم. جالپى، ءبىزدىڭ جەتىساي قالاسىندا «نۇراي» اتتى ورتالىقتار كوپ. بۇل ورتالىقتاردىڭ باسقارۋشىسى – جەتىساي قالاسىنىڭ تۋماسى. ونىڭ جۇمىستارىنان جەكە كاسىپكەر رەتىندە قالامىزدى دامىتۋعا، قالا تىرشىلىگىن گۇلدەندىرۋگە تىرىسىپ، بار كۇش-جىگەرىمەن ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقانىن كورۋگە بولادى.

بۇرىن جەتىسايدا تەك جۋگۋلي، اۋدي سياقتى اۆتوكولىكتەردى كورەتىنمىن. ال بۇل جولى دەمالىسقا كەلگەنىمدە دجيپ سياقتى ءىرى-ءىرى كولىكتەر ءبىرى-بىرىمەن جارىسىپ جۇرگەنى، قالادا مۇنداي كولىكتەردىڭ كوبەيگەنى مەنى تاڭ قالدىردى. قالامىزدا ساۋلەتتى مەيرامحانالار، جاڭا ءدامحانالار، ساۋدا ورتالىقتارى بوي كوتەرگەن. جاستارى دا ىزدەنىمپاز، ەڭبەكقور بولىپ وزگەرگەن سياقتى كورىندى. ءبىزدىڭ قالا تۇرعىندارى اكىمشىلىككە قول جايىپ وتىرعانىن ءالى كورگەن جوقپىن. حالىق ءوز ىشىندە ءبىرى-بىرىنە دەمەۋ بولىپ، ءبىرى-ءبىرىنىڭ وسۋىنە كومەكتەسۋ ارقىلى دامىپ كەلەدى دەپ ايتا الامىن. ءبىزدىڭ قالادا «تۋعان جەرىمدى كوركەيتەمىن» دەپ ۇلكەن ارماندارىنىڭ جەتەگىنەن ۇستاپ، ۇلكەن قالالارعا ەڭبەك ەتۋگە كەتەتىن ازاماتتار كوپ ەكەنىنە وسى كەزدە انىق كوز جەتكىزدىم.

مەنىڭ اكەم جەتىساي قالاسىنا 50 مىڭ حالىق سيادى دەپ ايتاتىن ەدى. سوڭعى حالىق ساناعىنىڭ ەسەبى بويىنشا تۇرعىندار سانى 40 مىڭنان اسقانعا ۇقسايدى. جەتىسايدا نەگىزىنەن ماقتا تازالاۋ، سىرا، نان زاۋىتتتارى، ماي ءوندىرۋ تسەحتارى، ت.ب. كاسىپورىندار جۇمىس ىستەيدى. قازىر ويلانىپ قاراسام، قالامىزدا كاسىپكەرلەر كوبەيىپ، ءبىزدىڭ ەلدىمەكەنىمىزدەگى كاسىپتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن دامىتىپ جاتىر.

دەگەنمەن، جەتىساي قالاسىندا مادەنيەت، وقۋ-اعارتۋ ىستەرى العا جىلجىپ جاتىر دەپ ايتا المايسىڭ. جەتىساي قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن قوعام جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرى بار دەپ تە تىلگە تيەك ەتە المايسىڭ. وڭىرىمىزدە مادەنيەت سالاسىنىڭ دامىماعاندىعى مەن سياقتى ءوسىپ كەلە جاتقان جاستارىنىڭ بويىنان كورىنىپ قالاتىنى بار. سوندىقتان دا، قالامىزداعى وزبەك مادەنيەتىمەن ارالاسقان ۇلتتىق ءتىل مادەنيەتىن، ادەبيەت پەن ونەر سالالارىن اعارتۋشىلىق باعىتتا دامىتۋ جولىندا ءبىراز جۇمىستار جاسالۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتا كەتۋ ارتىق بولماسا كەرەك دەپ ويلايمىن.

«تۋعان جەر» تۋرالى ايتىلۋى ءتيىس بۇل ماقالادا تۋعان جەردىڭ تابيعاتى، تاريحى مەن تۇرعىندارى جايىندا ادەبي ماقالا جازۋعا بولاتىن ەدى. بىراق، مەنىڭ ءوز تۋعان جەرىمە دەگەن ماحابباتىمدى «ادەبي ادەمى سوزدەرمەن» ورنەكتەي المادىم. مەنىڭ ءوز تۋعان جەرىمە دەگەن ماحابباتىم وسىنداي «ازاماتتىق ارەكەتتەردى» بايانداۋمەن عانا سيپاتتالدى...

ءاربىر قازاق بالاسىنىڭ بويىندا ءوز تۋعان جەرىنە دەگەن ماحابباتى ساقتالۋعا ءتيىستى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن ءاربىر ازامات سول توپىراقتىڭ قاسيەتىن قادىرلەي الاتىنىنا كۇمان كەلتىرمەيمىن. بۇعان دالەل رەتىندە وزگە ۇلت وكىلىنەن بولسا دا، ءوز تۋعان ەلىن شەكسىز سۇيەتىندىگىمەن ماقتاناتىن گەننادي گولوۆكين، دەنيس تەن سىندى ازاماتتارىمىزدى اتاپ وتكىم كەلەدى.

اعارتۋشى تۇلعامىز شاكارىم قۇدايبەردىۇلى:  «ادامدىق بورىشىڭ – حالقىڭا ەڭبەك قىل» دەيدى. ال، حالقىڭا ەڭبەك ەتۋ نيەتى، ەڭ الدىمەن، ءوز تۋعان جەرىڭە دەگەن ماحابباتتان تۋىندايدى. ءار ادامنىڭ كۇرەتامىرىنداعى قانىمەن بىرگە اينالىپ جاتقان بۇل ىستىق سەزىم – ماڭگى. سوندىقتان، ونىڭ قاسيەتى دە، قادىرى دە ماڭگىلىك بولماق...

 

                                                                     جۇلدىز قادىروۆا

پىكىرلەر