«كومىردىڭ پايداسىن وزگە ەلدەر كورىپ جاتىر»

441

«كەشە كومىرگە كەتكەن جولداسىمنىڭ جاعاسى جىرتىلىپ كەلدى» ،-دەيدى بىزگە حابارلاسقان كوپ بالالى انا. بىزدە جىلدا وسى جاعداي. قىستىڭ كوزى قىراۋدا وتىن-سۋىن تابا الماي جاتقان حالىق. كومىر تاپشىلىعىن تاتقان بۇقارا. ال وزگەلەردە قالاي؟ وزگە ەلدەر كومىردەن بەنزين الۋ، ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 80 پايىزىن كومىردەن الۋ، ءتىپتى كومىردەن ءتۇرلى ءيىسسۋلار الۋ ءادىسىن دە جاپ-جاقسى مەڭگەرىپ العان.

بۇعان قاتىستى حيميا عىلىمىنىڭ دوكتورى قورلان اپسالىقوۆا:

«بىزدە كومىردىڭ قورى مول. بىراق ونىڭ پايداسىن وزگە ەلدەر كورىپ جاتىر. مىسالى، بىزدەن كومىر الاتىن جاپونيا وسى ءادىستى ابدەن مەڭگەرىپ العان. فينليانديادا كومىردەن ءيىسسۋ وندىرەتىن كومپانيالار بار.  شۆەيتساريا كومىردەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 80 پايىزىن ءوندىرۋدى جاقسى مەڭگەرگەن. ال ءبىز ازىرگە كومىردەن دايىن ءونىم الۋ جاعىن ساۋاتتى مەڭگەرمەدىك. سەبەبى تەحنولوگيالىق بازامىز جەتكىلىكسىز. كومىر مەن اعاشتان سينتەتيكالىق مۇناي الۋعا بولاتىنىن قازاقستاننىڭ  «حيميالىق ماتەريالداردى تالداۋ جانە سينتەزدەۋ» ورتالىعىنىڭ عالىمدارى دالەلدەدى. بىراق وندىرىسكە ەنگىزە المادى. بىزدە عالىمداردىڭ جاڭالىعىن وندىرىسكە ەنگىزۋ جاعى كەمشىن. نەگىزى اڭعارعانعا، كومىردىڭ بولاشاعى مۇنايدان دا جوعارى. بىراق اتقارۋشى بيلىك بۇعان اسا ءمان بەرمەي وتىر»،-دەيدى.

كۇلكىلىسى سول، ءبىزدىڭ اتقارۋشى بيلىك كومىر وندىرەتىن ناق وسىنداي بازانى جەتىلدىرمەك تۇگىلى، جىل سايىن كومىردىڭ باعاسىن تومەندەتە الماي الەككە ءتۇسىپ وتىر ەمەس پە؟

نەگىزىندە، قازاقستاندا 400-دەن استام تاس جانە كومىر كەن ورىندارى بار. ەلىمىزدەگى كومىردىڭ قورى  160 ملرد توننانى قۇرايدى. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا، وسى كومىر قورىن ساۋاتتى پايدالانا بىلسەك، 250 جىلعا جەتۋى ابدەن مۇمكىن. وكىنىشتىسى سول،  ءبىز كومىر وندىرۋدەگى ەڭ وزىق 10 ەلدىڭ قاتارىنا ەنە تۇرا كومىر قورىن دۇرىس پايدالانۋدى ءالى مەڭگەرە الماي وتىرمىز. بىزدە كومىر وندىرىسىنە قاتىستى جابايى كاسىپكەرلىك قالىپتاسىپ العان.

ماسەلەن، مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ەلدەگى كومىر رەزەرۆىندەگى نەگىزگى باعا 5500 تەڭگە. ول باعا وزگەرمەي وسى كۇيىنشە قالادى. كومىردى تەمىرجول ارقىلى تاسىمالداۋ شىعىنى 1715 تەڭگەنى قۇرايدى. ستانسادان ەستاكاداعا دەيىن اپارۋ 1242 تەڭگە، ال كومىر قويمالارىنداعى ساتۋشىلاردىڭ ۇستەمەسى 2000 تەڭگە. سوندا وسى سومانىڭ بارلىعىن قوسقاندا دەلدالدارعا دەيىنگى كومىردىڭ باعاسى 10457 تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ەندى بۇعان دەلداردار ءوز ۇستەمە باعاسىن قوسادى.  ۇيگە جەتكىزىپ بەرۋ باعاسىن قوسادى. سوندا ءبىر توننا قاتتى وتىننىڭ باعاسى 15-20 مىڭ تەڭگە بولىپ شىعا كەلەدى.

«بارومەتر» زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ەكونوميست-ساراپشىسى ارمان ءمۋسيننىڭ ايتۋىنشا،  ءبىز ءۇشىن قازىر الدىمەن وسى دەلدالدار ماسەلەسىن شەشىپ الۋ وتە ىڭعايلى.

«باعامداساق، ەلدە جىل سايىن كومىردىڭ قۇنى ارتىپ بارادى. ەلدەگى كومىر قورى 150-160 ملرد توننانى قۇرايدى. مۇنىڭ 25 پايىزى شەتكە ەكسپورتتالادى، قالعان 75 پايىزى ىشكى نارىقتى قامتۋ ءۇشىن قالادى. وسى 75 پايىز ىشكى نارىقتى تولىققاندى قامتۋعا جەتەدى. بىراق بىزدە قىس كەلسە ءبىتتى كومىر تاپشى بولادى. دەلدالدار باعانى قولدان وسىرە قويادى. دەلدالدار مەن كومىر قويمالارىنداعى ساتۋشىلاردىڭ وسىنداي بىرىگىپ الىپ استىرتىن ارەكەتكە بارۋى ءتۇرلى كەلەڭسىز جايتتار تۋدىرۋدا. سوندىقتان ۇكىمەت ءبىرىنشى كەزەكتە وسى ماسەلەنى شەشۋ كەرەك. كومىر قويمالارىنداعى ساتۋشىلارعا، دەلدالدارعا باقىلاۋ ورناتۋ كەرەك. باعانى قولدان وسىرەتىن دەلدالدارعا، قاجەت بولسا، اكىمشىلىك جازا قاراستىرۋ كەرەك. قاراعاندى كومىر باسسەيىنى، ەكىباستۇز كومىرى، قاراجىرا، شۇباركۇل كومىرى، مايكۇبى قوڭىر كومىر الابى، اقسۋ گرەس كومىر الابى وسىلاردىڭ بارلىعىنا ناقتى قاداعالاۋ باقىلاۋ كەرەك. ۇكىمەتتىك تۇرعىدا قاداعالاۋ بولماسا بولمايدى. جەكەمەنشىكتىڭ قولىندا ەكەن دەپ ەركىنە جىبەرە بەرسەك، بۇلار كومىردىڭ قۇنىن، ونى جەتكىزۋ قىزمەتىن شارىقتاتىپ وسىرە بەرەدى»،-دەيدى ەكونوميست-ساراپشى ارمان مۋسين. دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، راسىمەن دە قازاقستان تمد ەلدەرىنەن بولەك جاپونيا، شۆەيتساريا، كيپر، فينليانديا ءتارىزدى ەلدەرگە كومىر ەكسپورتتايدى. ماماندار بولاشاقتا قازاقستان كومىرىنىڭ ەكسپورتتاعى الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن دە ودان ءونىم الۋدى بارىنشا  مەڭگەرگەنىمىز ءجون ەكەنىن العا تارتتى.

بۇل رەتتە مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا، كومىر قورىن ساۋاتتى پايدالانساق، ناق بۇگىنگىدەي ىشكى نارىقتا كومىر تاپشىلىعىنا، قىمباتشىلىعىنا جول بەرىلمەس ەدى. «سوندىقتان بولاشاقتا تەحنولوگيالىق بازامىزدى جەتىلدىرۋ   جاعىن ويلاستىرعان ءجون. بۇل رەتتە عالىمداردىڭ وي-پىكىرىنە دە قۇلاق اسىپ، ولاردىڭ جاڭالىقتارىن وندىرىسكە ەنگىزۋ جاعىنا ءمان بەرىلۋى ءتيىس»،-دەيدى عالىم قورلان اپسالىقوۆا.

قارلىعاش زارىقحانقىزى،

"ادىرنا" ۇلتتىق پورتالى

پىكىرلەر