ۇلتتىق قۇندىلىقتار – ۇلت قازىناسى

9820

ۇلتتىق قۇندىلىقتار جايلى ايتا بەرەتىن بولساك شەگى جوق. قازاق ويۋلارى، قازاق ءتىلى، قازاق حالقى، قازاقتىڭ قۇندىلىقتارى دەسە ەڭ العاش ويىمىزعا ءوز ەلىمىزدىڭ وزىنە ءتان بەلگىسى، نىشانى كەلەدى. الەم قازاق ەلىن وسى ويۋىمەن، ويۋلى دومبىراسىمەن جانە ويۋلى كوك تۋىمەن تانيدى. ارينە، ەڭ تانىمالدارىنان باستاۋدى ءجون كوردىم. وسىلاردىڭ ءوزى-اق قازاقتى الەمگە تانىتىپ ۇلگەردى. مىسالى، سپورتشىلارىمىز كوك تۋىمىزبەن الەمدىك ارەنادا شارىقتاماعاندا، ءبىزدىڭ سول كوك تۋىمىزدى بالكىم ەشكىم تانىماستا ما ەدى؟ جاستارىمىز شەتەلدە ءجۇرىپ، دومبىرانى قولعا الىپ شەرتپەگەندە، قارا دومبىرانى بالكىم ەشكىم تانىماستا ما ەدى؟ ۇلتىق مەرەكەمىز ناۋرىزىمىز الەمدىك دەڭگەيدە تويلانباعاندا، ويۋلى كويلەكتەرىمىز بەن تاقيالارىمىز كيىلىپ، كوشە بويىن قازاقتىڭ بۇلبۇل اندەرىمەن ارالاپ، سايراماعاندا شەتەل جۇرتى ويۋ بىلاي تۇرسىن، قازاق دەگەن ۇلت بارىن بىلمەس تە مە ەدى؟ سول سەبەپتى، وسى ەلىمىزدىڭ كوك تۋىن كوككە جەلبىرەتىپ، اسقاقتاتىپ جۇرگەن ۇلت قورگاندارىن ۇللتىق قۇندىلىققا كىرگىزۋ مەنىڭ مىندەتىم بولىپ تۇر.
ۇلت قورعانى ول-وتانشىلدىقپەن جانى قۇمار ازاماتتار. « وتان-وتباسىدان باستالادى» دەمەكشى، وتانشىلدىقتى بالا كەزىنەن بويعا ءسىڭىرۋ اسا ماڭىزدى ىستەردىڭ ءبىرى. جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋدە اتا-بابالارىمىزدان كەلە جاتقان ۇلتتىق تاربيە ۇلگىسىن ۇعىندىرىپ، مادەنيەتتى، ادامگەرشىلىگى مول، شىعارماشىلىق تۇلعا ەتىپ تاربيەلەۋ- بۇل قازىرگى تاڭدا ءومىر تالابى جانە قوعام قاجەتتىلىگى. بالا تاربيەسى بارشاعا ورتاق ءىس. ول كوپ ەڭبەك پەن ۇلگىلىكتى قاجەت ەتەتىن، كوپشىلىكتىڭ قوعام بولىپ، جۇمىلىپ، پاراساتتىلىق پەن بايسالدىلىقتى قاجەت ەتەتىن وڭاي ەمەس ءىس.
سونىمەن قاتار بالا تاربيەسىنە ەلىمىزدىڭ سالت-داستۇرلەرى دە وراسان زور اسەرىن تيگىزەدى. سالت- ءداستۇر ء–ار ۇلتتىڭ، حالىقتىڭ ءدىنى مەن سەنىمىنە، تۇرمىس تىرشىلىگىنە، ۇلتتىق قۇرىلىم ەرەكشەلىگىنە سايكەس، ءومىردىڭ ءوزى تۋعىزعان عۇرىپتاردىڭ جيىنتىعى. سالت- ءداستۇر ۇلت ءۇشىن ءومىر، قوعام زاڭى بولىپ نەگىزدەلىپ، سانا، تاعىلىم، تاربيە، تىرشىلىك ەرەجەسى رەتىندە ەل زەردەسىنە رۋحاني بايلىك، ونەگە تاجىربيەسىن قۇراعان. سالت-ءداستۇردىڭ ەل اراسىنداعى تالىمدىك، تاربيەلىق ءمانى زور. حالىقتىڭ اتادان بالاعا كوشىپ، دامىپ وتىراتىن تاريحي الەۋمەتتىك، مادەني-تۇرمىستىق، كاسىپتىك، سالت-سانا، مىنەز-قۇلىق، ءتالىم-تاربيە جانە رۋحاني ءىس-ارەكەتىنىڭ كورىنىسى ءداستۇر ارقىلى تانىلادى. سالت-ءداستۇر بايلىعى-مادەنيەتتىڭ بايلىعى. مىسالى اتا-انانى، ۇلكەندى قۇرمەتتەۋ، بايعازى، كورىمدىك، ءسۇيىنشى، كادە سۇراۋ، سالەم بەرۋ، ات تەرگەۋ، قۇرداستىق قالجىڭ، ت.ب. سالت-داستۇرگە جاتادى. قازاق حالقى سالت-داستۇرگە باي . ادەت، عۇرىپ، يشارا، ىرىم، تىيىم، داعدى ءبارى وسى سالت-ءداستۇر كورىنىسى.
بالا شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەن كەزدەن باستاپ-اق ونى تاربيەلى ازامات بولسىن دەگەن ماقساتپەن ونىڭ ەسىمىنە ۇلكەن ءمان بەرەدى. جاڭا تۋعان سابيگە ات قويۋ- ەرەكشە سالتاناتتى عۇرىپتاردىڭ ءبىرى. ۇل بالالارعا باتىر جاۋجۇرەك، جۇرەك جۇتكان ازامات بولسىن دەگەن نيەتپەن كوبىنەسە باتىرلاردىڭ اتتارىن كويادى. مىسالى: باۋىرجان، ناۋرىزباي، بەيبارىس، قابانباي.
قىز بالالارعا كەلەتىن بولساق ولاردى «بولاشاق انا» «شاڭىراقتىڭ باستى تۇتقاسى» دەپ قۇرمەتپەن قاراۋ- اتا ءداستۇرىنىڭ كورنەكتى تۇسى. حالقىمىزدىڭ ايەلدى قۇرمەت تۇتاتىن ادەت-عۇرپى تولىپ جاتىر. قازاق قىزدارىنا ەڭ اسىل، ەڭ قىمبات زاتتاردىڭ اتىن قويادى، ماسەلەن: گاۋھار، مارجان، اقتوتى، راۋشان، الماگۇل ت.ب.. مۇندا ايەل ادامدى سۇلۋلىقتىڭ، اسەمدىكتىڭ، كوركەمدىكتىڭ، نازىكتىكتىڭ بەينەسى رەتىندە ايالاعاندىقتىڭ، قاستەرلەگەندىكتىڭ بەلگىسى جاتىر. وسىنىڭ ءبارى ايەل زاتىنا زور قۇرمەت، كورنەكتى وي، ىستىق سەزىمدى بىلدىرەدى.
كىشكەنتاي نارەستەلەرگە ارناپ جاسالاتىن سالتتاردىن ءبىرى-بەسىك جىرى. ءسابي تاربيەسى مەن مىنەز-قۇلقىن قالىپتاستىرۋدا بەسىك جىرىنىڭ ورنى مۇلدە بولەك. ول بالانىڭ كوكىرەك كوزىن اشادى، جان-جۇيەسىن تەربەيدى، سەزىمىن سەرگىتەدى، كوڭىل-كۋيىڭ كوتەرەدى. ەسەيە كەلە ونەرگە، ءسوز ونەرىنە بەيىمدەلەدى. اجە مەن انانىڭ ءالديى ءسابيدىڭ العاشقى ونەر مەكتەبى ەكەنى بارشاعا بەلگىلى. ۇلى ابايدىڭ “تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ” دەۋى تەگىن ەمەس. كەلەسى ءداستۇر: قىرقىنان شىعارۋ. قازاق حالقىنىڭ عۇمىرىندا جەتى، توعىز، وتىز، قىرىق ءبىر، ساندارى قاسيەتتى دەپ ەسەپتەلەدى.مىسالى: “جەتى جارعى”، “جەتى قازىنا”، ء“بىر توعىز”، ء“ۇش توعىز”، “قىرىقتىڭ ءبىرى-قىدىر” دەگەن قاعيدالار وسى ساندىق ۇعىمنان پايدا بولعان. سونىڭ ءبىرى-بالانى “قىرقىنان شىعارۋ” ءداستۇرى. ادەتتە بالانىڭ تۋعانىنا قىرىق كۇن تولعان سوڭ ونى ىدىسقا قىرىق ءبىر قاسىق سۋ قۇيىپ شومىلداندىرادى. بۇر رەسمي-ءداستۇر. وعان ۇلكەن اجەلەر، ايەلەدەر قاتىسادى، كادە بەرىلەدى، داستارحان جايىلادى. ءسابيدىڭ قارىن شاشى الىنىپ، ونى ءسابيدىڭ ءوزىنىڭ كيىمىنە، ماتاعا تىگىپ قويادى. مۇنداعى ماقسات ەرتەدە سۋرەت بولماعاندىقتان بالانىڭ، ءسابي كەزىنەن ەسكەرتكىش رەتىندە ساقتاۋدان شىققان.
تۇساۋكەسەر جايلى ايتاتىن بولساق، ءسابيدى قاز تۇرعاننان كەيىن تەز ءجۇرىپ كەتسىن دەگەن تىلەكپەن جاسالاتىن عۇرىپ، ىرىم. ول ءۇشىن ارنايى الا ءجىپ دايىندالادى. سول جىپپەن بالانىڭ اياگىن كادىمگىدەي تۇساپ ونى اياگىن جىلدام باساتىن نەمەسە بەدەلدى ايەلدەرگە قيدىرادى. سۇرىنشەك، جايباسار ادامدارعا كەستىرمەيدى. تۇساۋى كەسىلگەن بالانى قولىنان ۇستاپ تەز جۇگىرتەدى، شاشۋ شاشىلادى. بالانىڭ اتا-اناسى تۇساۋ كەسۋشىنىڭ كادەسىن بەرەدى.
جانە دە بالانىڭ بولاشاعىنا ەڭ ۇلكەن اسەر تيگىزەتىن ىرىمنىڭ ءبىرى اۋىزعا تۇكىرۋ. اتى اڭىزعا اينالعان، ەل تانىعان اقىندار مەن شەشەندەر، دۋالى اۋىز بيلەر مەن اقساقالدارعا ءسابيدىڭ اۋزىنا تۇكىرتىپ الۋ ەجەلگى ءداستۇرلى ىرىمداردىن ءبىرى. بۇل سەنىم ىرىمى بولعاندىقتان ەل ىشىندە ءالى دە جاسالادى جانە ءجيى ايتىلادى. ونىڭ ورىندالۋى، يشارا تۇرىندە اۋىزعا تۇكىرۋ نىشانى عانا جاسالادى. حالقىمىزدىن ىرىمى جانە سەنىمى بويىنشا جوعارىدا اتالعان ادامداردىڭ قاسيەتى مەن ونەرى سابيلەر مەن جاس بالالارعا قونادى دەگەن تۇسىنىك بولعان. بۇل كەيىن بالاعا دا، ونىڭ اتا-اناسىنا دا اسەر ەتكەن جانە ونى ماقتانىش تۇتقان.
وسى سالت-داستۇرلەرىمىزدىڭ نەگىزىندە ءسابي ءوسىپ، جەتىلىپ، بوز بالا شاعىنان باستاپ بالالاردى وتان سۋيگىشتىككە، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بويىنا سىڭىرەدى.
كەلەسى قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ءبىرى ول-مادەني ەسكەرتكىشتەرىمىز، ەسكەرتكىشتەردى نەگىزىندە بەلگىلى ءبىر تۇلعالارعا، ايتۋلى وقيعالار مەن تاريحي وقيعالارعا، مەكەن اتاۋىنا نەمەسە كينوفيلم كەيىپكەرلەرىنە قويىلعان ەرەكشە ەسكەرتكىشتەر جايلى ايتپاقپىن. ءوزىمنىڭ كىندىك قانىم تامعان جەرىم سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كونە داۋىردەن جەتكەن تاريحي بوتاي مادەنيەتى ەcكەرتكىشىنەن باستايىن دەپ وتىرمىن.
يمان-بۇرلىق وزەنىڭ بويىنداعى بۇل ەسكەرتكىشتەر ەنەوليت داۋىرىنە جاتادى. بوتاي مادەنيەتى- ەنەوليت داۋىرىندە سولتۇستىك قازاقستاندى مەكەندەگەن تايپالار مادەنيەتى. بوتاي ەسكەرتكىشىنە 1981-1983 جىلدار ارالىعىندا سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسيا پروفەسسور ۆيكتور زايبەرتتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن.ايىرتاۋ اۋدانىندا ورنالاسقان قاراساي مەن اعىنتاي باتىرلاردىڭ مەموريالدىق كەشەنى، ەنەوليت داۋىرىنە جاتاتىن بوتاي كونىسى، تەمىر عاسىرىنىڭ ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشى –“اق يري” قالاشىعى سىرىمبەت اۋىلى، اتاقتى «ابىلاي حان رەزيدەنتسياسى» مۋزەي كەشەنى، جامبىل اۋدانىنا قاراستى بلاگوۆەششەنكا اۋىلىندا ورنالاسقان قوجابەرگەن جىراۋ كەسەنەسى سىندى ورىنداردىڭ ءوزى ءبىر توبە.
«ابىلاي حان رەزيدەنتسياسى» مۇراجاي كەشەنى. بۇل نىسان 1765 جىلى ابىلاي حاننىڭ ءوز باستاماسىمەن سالىنعان. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، اعاشتان سالىنعان بۇل ۇيدە ءار-ءتۇرلى داۋ-جانجالدار شەشىلىپ وتىرعان. ولكەتانۋشىلاردىڭ ايتۋلارى بويىنشا ابىلايدىڭ رەزيدەنتسياسى تاۋداعى سالىنعان ەڭ العاشقى قۇرىلىس. وكىنىشكە قاراي، بۇل عيمارات ورتەنىپ كەتكەن. ورنىنا تاستان قايتا ءۇي سالىنعان ەكەن. 1821 جىلى ورتا ءجۇزدىڭ حانى ابىلاي حاننىڭ ۇلى ءۋالي حان بولعاننان كەيىن پەتروپاۆلدىڭ جوعارى جاعىندا ەكى قاباتتى تاس ءۇي سالىندى. بۇل ءۇي پەتروپاۆل قالاسىندا ورتا ءجۇز حانىنىڭ قىسقى رەزيدەنتسياسى بولدى. 2008 جىلى «ابىلاي حان رەزيدەنتسياسى» مۇراجاي كەشەنى دەگەن ستاتۋسقا يە بولدى. كەشەن قۇرامىنا ابىلاي حاننىڭ ءۇيى، ابىلاي حاننىڭ كەڭسەسى، كەلۋشىلەرگە ارنالعان ءۇي جانە مونشا كىرەدى.
كەلەسى قۇندىلىقتارعا كىرگىزەتىنىم قازاقستاننىڭ تۋريزم سالاسى. تۋريزم سالاسى قازاق جەرىنىڭ مادەنيەتى مەن كوز تارتار تابيگاتىن شەتەلدىكتەرگە كورسەتىپ-اق قويماي ەلىمىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ ىلگەرى وركەندەۋىنە ۇلكەن سەپتىگىن كىرگىزەدى. بۇگىنگى قازاقستان – كوپتەگەن شەتەلدىكتەرگە تانىمال، سۇرانىسقا يە جانە بەلسەندى دامىپ كەلە جاتقان تۋريزمدىك باعىت.
قازىر قازاقستانداعى مادەني-تاريحي، ساۋىقتىرۋ جانە ەكسترەمالدى تۋريزم قارقىندى دامىپ جاتىر. سونداي-اق، ەلىمىزدەگى تابيعاتتى، تاريحي جانە كورىكتى جەرلەردى تاماشالاۋعا، دەمالىستان ءلاززات الۋعا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جانە قازاقستاننىڭ وڭىرلەرىنەن تۋريستەر كوپتەپ كەلەدى. قازاقستان ءتۋريزمى – ەل اۋماعىنداعى شەكسىز دالالار، جارتاستى تاۋلار، اسەم تابيعات، وزەندەر مەن كولدەر، تاريحي ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى، زاماناۋي عيماراتتار جانە وركەنيەتتى مەگاپوليستەرمەن باعالانادى.
قازاقستانداعى تانىمال تۋريزم ورىندارى:
1. ارىستان باب – تۇركىستان وبلىسى، وتىرار اۋدانىنداعى كونە كەسەنە، ساۋلەت ونەرىنىڭ تاماشا جەتىستىگى. بۇل كەسەنە قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ ۇستازى، "بابتاردىڭ بابى" – ارىستان بابتىڭ بەيىتىنىڭ باسىنا ۇلى قولباسشى ءامىر تەمىر XIV عاسىردىڭ سوڭىندا سالدىرعان. بۇل كەسەنە زيارات ەتىپ كەلۋشىلەردىڭ سانى شەكسىز. ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان تاريحي عيماراتقا جولدان وتكەن جاننىڭ بارلىعى ءبىر توقتاپ كەتەدى.
2.قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسى (تۇركىستان وبلىسى، تۇركىستان قالاسى) – عيمارات وسى كۇنگە دەيىن كەرەمەت ساقتالعان. كەسەنەنى بىرنەشە عاسىر بۇرىن قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ جەرلەنگەن جەرىنە ءامىر تەمىر قولباسشى تۇرعىزعان. سونداي-اق، تۇركىستان قالاسىن «ەكىنشى مەككە» دەپ تا اتايدى.
3. شارىن شاتقالى – اقش-تاعى ۇلكەن شاتقالعا باسەكەلەس بولاتىن قازاقستاننىڭ ادەمى جەرى. مۇندا ميستيكالىق قىزىقتى ورىندار، كارى اعاشتار مەن باس اينالدىراتىن كورىنىستەرگە كۋا بولا الاسىز. سونداي-اق، «قامالدار القابى»، «ۆەدمينو شاتقالى» دەپ اتالاتىن بولىكتەرى بار.

4. قاتون-قاراعاي – تۋريستەر ءبىر كۇن بويى تاماشالاي الاتىن جانە ۇزاق دەمالىسقا كەلۋگە بولاتىن ەرەكشە ورىن. ول جەر رەسەيمەن، موڭعوليامەن جانە قىتايمەن شەكارادا ورنالاسقان تابيعي ساياباق نەمەسە قورىق بولىپ ەسەپتەلەدى. سونداي-اق، مۇندا راحمان قاينارلارى دەپ اتالاتى ىستىق سۋ كوزدەرى بار.

5. قايىڭدى كولى – بۇل كولدىڭ سۋ وتە سالقىن، بىراق ول شومىلۋدى قالاپ تۇرعاندارعا كەدەرگى ەمەس. كۇنگەي الاۋتاۋدا ورنالاسقان كول وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن جەر سىلكىنىسى كەزىندە پايدا بولعان.
6. مەركى – جامبىل وبلىسىنىڭ شەت جاعىندا ورنالاسقان تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن شيپالى جەرلەرگە تولى ورىن. مۇندا تۋريستەر دەمالۋعا عانا ەمەس، اۋرۋدان قۇتىلۋ جانە زيارات ەتۋ ءۇشىن بارادى.
7. بەكەت اتا جەر استى مەشىتتەرى – بەكەت اتا ەسىمىمەن بايلانىستى جەر استى عيماراتتارىنىڭ ورتاق اتاۋى. ولار تۋرالى حالىق جادىندا سان الۋان اڭىزدار ساقتالعان. اۋليە، باتىر، ساۋلەتشى بەكەت اتانىڭ بىلىمدارلىق، باتىرلىق، ادىلدىك، ەڭبەكسۇيگىشتىك، كورىپكەلدىك قاسيەتتەرىمەن داڭقى كەڭ تاراعان. مەشىت – جارتاستى تاۋ استىنداعى جەر استى كەشەنى، مىڭداعان مۇسىلمانداردىڭ زيارات ەتەتىن جەرى بولىپ تۇر. بۇل مەشىتكە كۇن سايىن 1000 ادام كەلەدى ەكەن.
8. بۋراباي – قازاقستاننىڭ شۆەيتسارياسى اتانعان جەر تازا اۋاسى، كوپتەگەن شيپاجايلارى، كول جاعاسىنداعى دەمالىسى جانە سپورتتىق ويىن-ساۋىقتارىمەن ماقتانا الادى. ءبىر ەرەكشەلىگى – بۋرابايعا دەمالۋشىلار قىستا دا، جازدا دا اعىلىپ كەلىپ جاتادى.
9. تۇرگەن سارقىراماسى – تۋريستەر كوپ باراتىن الماتى وبلىسىنداعى دەمالىس ورىندارىنىڭ ءبىرى. ىلە الاتاۋى ۇلتتىق ساياباعىنىڭ ىشىندە ورنالاسقان تۇرگەن شاتقالىندا 7 سارقىراما بار. سولاردىڭ ىشىندە ساياحاتشىلاردىڭ ءجيى باراتىنى: ءبىرىنشىسى – «ايۋلى» جانە ەكىنشىسى – «قايراق».
10. الماتى – قازاقستاننىڭ ەڭ ۇلكەن قالاسى، ول قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى ىلە الاتاۋىنىڭ باۋرايىندا ورنالاسقان. الماتى قالاسىنا جولى تۇسكەن ادامنىڭ دەمالاتىن جەرلەرى وتە كوپ: شىمبۇلاق تاۋ شاڭعىسى كۋرورتى، كوكتوبە، «مەدەۋ» مۇز ايدىنى، 28 پانفيلوۆشىلار پاركى، تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتى، «مارالساي»، «الما-تاۋ» شيپاجايلارى جانە ت.ب.قازاقستانداعى ساياحاتتاۋعا نەمەسە دەمالۋعا بولاتىن كەرەمەت نىساندار تەك بۇلار عانا ەمەس. قازاقستان وسى اسەم دە كوركەم جەرلەرمەن تۋريستەردىڭ جۋرەگىڭ باۋراپ الادى.
جانە دە بۇل اسەم جەرلەردى ەشقاشان ۇمىتپاستاي ەتەتىندەي سەزىم قالدىرادى.
سونىمەن، ءبىزدىڭ ەن باستى قۇندىلىعىمىز ول قازاق ەلىنىڭ بەلگىسى، نىشىنى ويۋلارمىز، ءبىز ونى قاستەرلەپ، قادىرلەپ ەرەكشە قۇرمەت تۇتۋىمىز قاجەت. ال وسى ويۋلارىمىزدى قادىر تۇتاتىن، ەلىمىزدىڭ جاستارىن دۇرىس تاربيەگە سالاتىن سالت-داستۇرلەرىمىزدىڭ قوساتىن ۇلەسى كوپ. ءبىزدى بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزگەن، شايقاستا قاسىق قانى تامعانشا كۇرەسكەن اتا-بابالارىمىزدان قالعان تاريحتى بىزگە ءبىلۋ ول مىندەت. ال قازاقستاننىن تۋريزم سالاسىنىڭ وركەندەۋى، ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
سايىپ كەلگەندە، ءححى عاسىر – جاستاردىڭ عاسىرى دەمەكشى، سول جاستار دا ەلدىڭ قۇندىلىقتارى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋى كەرەك. رۋحاني جاڭعىرىپ، ماڭگىلىك ەل بولۋ ءۇشىن قۇندىلىقتارىمىزدى ماڭگىلىك ساقتاپ، وزىمىزدەن كەيىنگى ۇرپاقتارعا ماڭگىلىككە تابىس ەتۋىمىز كەرەك. سەبەبى ۇلتتىق قۇندىلىقتار – ۇلتتىڭ قازىناسى.

 ديلناز احمەدياروۆا

پىكىرلەر
رەداكتسيا تاڭداۋى