ەكونوميكانىڭ كوتەرىلۋى ءتىل مەن مادەنيەتكە بايلانىستى

160

 

مىسالى، «قايىڭ» ءسوزىن ايتقاندا قانداي اسسوتسياتسيا پايدا بولادى؟ سەندە قانداي وي پايدا بولدى «قايىڭ» دەگەندى ەستىگەندە؟
— م. ماقاتاەۆتىڭ «جاپىراق جۇرەك جاس قايىڭى» ەسىمە تۇسەدى.
— قايىڭ دەسە، ماعان «جالعىزدىق» ەلەستەيدى. «بەرىك، مىقتى اعاش» ەلەستەيدى. بىراق «ايەل» دەگەن اسسوتسياتسيا تۋىندامايدى. ال ورىس ۇلتىنا «بەرەزكا» دەسەڭ، ولاردىڭ ساناسىندا ەرىكسىز «نازىك ايەل» دەگەن اسسوتسياتسيا تۋادى. مىسالى، مەن بوتاگوز دەسەم، قازاقتار كوزى مولدىرەگەن سۇلۋ قىزدى ەلەستەتەدى. ال ورىسقا بارىپ «ۆەربليۋجيا گلازا» دەسەم، ولسە دە سۇلۋ قىزدى ەلەستەتپەيدى. ورىسقا «زەلەنوگلازايا» دەسەم، كوز الدىنا ادەمى قىزدىڭ بەينەسى كولبەڭدەيدى. ال قازاققا «كوك كوز قىز» دەسەم، سۇلۋ قىزدى ەلەستەتپەيدى عوي. كوزى تۇزداي ەكەن دەپ جاقتىرمايدى. بۇل — ءتىلدىڭ قۇدىرەتى. ءتىل دەگەنىمىز اناڭنىڭ جاتىرى سەكىلدى. سەن سودان قورەك الاسىڭ. سەن سول قورەكپەن دۇنيەنى تانيسىڭ. مۇنى لينگۆيستيكادا جۇيەلى تۇردە ءبىرىنشى زەرتتەگەن نەمىستىڭ عالىمى گۋمبولت ايتقان. سونان كەيىن ونىڭ شاكىرتتەرى ل.ۆايسگەربەرلەر ايتقان. ولار: «ءبىز ءوز تاعدىرىمىزبەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز دەپ ويلايمىز. شىن مانىندە ولاي ەمەس. ءبىز قاي تىلدىك قاۋىمداستىققا قاراساق، سول تىلدىك قاۋىمداستىقتا سويلەيتىن ءتىل بار، سول ءتىلدىڭ وزىندىك تاعدىرى بار، ءبىز سول تاعدىردىڭ ىشىندە ءجۇرمىز. ءبىزدى قايدا اپاراتىنىن بىلمەيمىز» دەيدى. مىنە، وسىنداي زەرتتەۋلەردەن كەيىن نەمىستەردىڭ ەكونوميكاسى دا كوتەرىلىپ، لينگۆوەكونوميكا دەگەن عىلىم سالاسى دا گەرمانيادا جاقسى دامىعانى بەلگىلى. سەبەبى بۇل زەرتتەۋلەر جەمىسىن بەردى، ءتىل ارقىلى وتاندى ءسۇيۋدى ۇيرەتكەن سوڭ، ەكونوميكاسى دا كوتەرىلگەن. ەگەر ءبىز دە الەمگە تانىلىپ، ەكونوميكامىزدى كوتەرەمىز دەسەك، باسقا تىلمەن، باسقا مادەنيەتپەن ەشقايدا بارا المايتىنىمىزدى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. سەن ءوز تىلىڭمەن، ءوز مادەنيەتىڭمەن عانا كورىنەسىڭ. مىسالى، قازاق تىلىندە اقپارات از، ال ورىس تىلىندە اقپارات كوپ دەپ، ءورىستىلدى بولىپ كەتتىم دەلىك. بالامدى دا ورىس مەكتەبىنە بەردىم دەلىك. سوندا مەن كىممىن؟ مەن ءوز انامنىڭ جاتىرىنان كەتىپ قالعان اداممىن. وزگەنىڭ مادەنيەتىنە جول تارتقان اداممىن. مەن ورىستىڭ مادەني كەڭىستىگىنە وزىندەي بوپ سىڭە المايمىن، ولار مەنى قابىلدامايدى. قابىلداسا دا، مەن ونىڭ پەريفەرياسىندا جۇرەم.
قابىلداسا دا، مەن ونىڭ پەريفەرياسىندا جۇرەم. يۆانعا مەن كەرەك ەمەسپىن عوي. ونىڭ ءوزىنىڭ مىڭ يۆانى بار. دجونعا دا كەرەك ەمەسپىن، ونىڭ دا ءوزىنىڭ مىڭ دجونى بار. مەن ولاردان سۋىرىلىپ شىعىپ العا شىقسام دا، جالعىزبىن. ماسەلەن، اقش-تا جان-جاقتان كەلگەن ءتۇرلى ۇلت عالىمدارى كوپ. عىلىمدى دامىتادى، بىراق ولاردىڭ ەڭبەگى ءوز ۇلتىنىڭ مادەنيەتىن ەمەس، اعىلشىنتىلدى كەڭىستىكتىڭ مادەنيەتىن دامىتادى. وزدەرى سول مادەني كەڭىستىكتىڭ وكىلى بولادى. سول كەڭىستىككە قىزمەت ەتەدى. ءسويتىپ، ءوز ەتنوتىلدىك قاۋىمىنان اجىرايدى. ءتىپتى سولاي بولعان كۇندە دە، ول كومفورتتا ءومىر سۇرەدى، كولىگى، ءۇيى، جان راقاتىنا قاجەتتىڭ ءبارى بولادى. شەتەلدىڭ ءبىر دامىعان، جايلى قالاسىندا تۇرادى، تۇرمىسىندا ءبارى جاقسى بولادى، بىراق ول ءوز مادەني كەڭىستىگىنە عانا ءتان عاجايىپ قۇندىلىقتارىنان ايىرىلادى. سول جاعىنان قاراپ وتىرساق، قازاق تىلىندەگى، قازاق ءتىلى ارقىلى دارىپتەلەتىن باستى قۇندىلىق ادامسۇيگىشتىك ەكەن. قازاق مادەنيەتى — ادامسۇيگىش، ومىرسۇيگىش مادەنيەت. ءوزىڭ كوز الدىڭا ەلەستەتشى، سەن ادامسۇيگىشتىگىڭنەن ايىرىلىپ قالدىڭ. ونداي ءومىر ساعان كەرەك پە؟ قازىر ساعان ادامدى ءسۇيۋ، ءومىردى ءسۇيۋ كەرەك ەمەس شىعار، بىراق جايلى ءومىردى اڭساپ ءجۇرىپ، جالعىز قالعاندا تۇسىنەسىڭ وسىنىڭ ءبارى بەكەر بولعانىن دەپ ويلايمىن. كەز كەلگەن ءتىلدىڭ وزىندىك ارتىقشىلىعى، ادامعا بەرەتىن قاسيەتى بولادى. ول تىلدەن كەتتىڭ بە، ۇلى پروگراممانى بۇزاسىڭ. مىنە، ءتىلدىڭ گەنەتيكالىق كودى وسىندا دەپ ويلايمىن. ونى بۇزساڭ، تاعدىرىڭ دا وزگەرەدى. قازاق ءتىلىن دامىتقىمىز كەلسە، ءبىز ءوز ءتىلىمىزدى جاقسى كورۋىمىز كەرەك تە، ونى جاقسارتۋعا جۇمىس جاساۋىمىز كەرەك. مىنا جاقتاعى ءتىل جاقسى ەكەن، ودان كوپ نارسە ۇيرەنۋگە بولادى ەكەن دەپ انا تىلىنەن قول ءۇزىپ كەتىپ قالساق، وندا بۇل السىزدىگىمىزدىڭ بەلگىسى.

ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى

ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى انار فازىلجان

پىكىرلەر