مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا: ءوز تاريحىڭىزدى بىلمەي قالايشا جەر باسىپ ءجۇرسىز؟

330

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ تاريحي ماتەريالداردى زەرتتەۋ اقپاراتتىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، يۋنەسكو «عىلىم جانە رۋحانيات» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ابۋسەيىتوۆا مەرۋەرت قۋاتقىزى «ادىرنا» ۇلتتىق پورتالىنا ارنايى سۇحبات بەرگەن ەدى. «تاريح» تاقىرىبىن كەڭىنەن قوزعاعان سۇبەلى سۇحباتىمىزدى وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنامىز.

– ءوزىڭىز باس بولىپ ىسكە اسىرىپ جاتقان «ۇلى دالانىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى» جوباسى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز...

– «ۇلى دالانىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى» – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جوباسى. بۇل باعدارلاما العاش رەت پانارالىق بايلانىس دەڭگەيىندە جۇزەگە اسىپ جاتىر. ياعني بۇعان ونعا جۋىق ءبىلىم جانە عىلىم ورتالىقتارى مەن ينستيتۋتتار كىرەدى.

جالپى ءبىز ەلىمىزدىڭ تاريحىن دالمە-ءدال دەرەكتەرمەن زەرتتەيمىز. ناقتى تاريحي دەرەككوزدەردىڭ ارقاسىندا «ءبىز كىمبىز؟»، «قاشان كەلدىك؟» دەگەن سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ىزدەيمىز. بۇل بىرىنشىدەن. ەكىنشىدەن، كەلتىرىلگەن ءاربىر فاكت وبەكتيۆتى بولۋ كەرەك. وبەكتيۆتىلىك دەگەنىمىز – تاريحي جازباشا دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، ماسەلەگە جان-جاقتى كەلە ءبىلۋ. جوعارىدا ايتىلعانداي ءوزى تۇپنۇسقالىق بولىپ سانالاتىن ناقتى دەرەككە بۇرا تارتۋ تۇرعىسىنان ەمەس، بارىنشا شىنايى قالپىندا ساراپتاۋعا ارەكەت ەتەمىز. ءسويتىپ تەڭدەسى جوق قۇندى دەرەكتەردىڭ قىر-سىرىن اشامىز. «ۇلى دالانىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى» جوباسى اياسىندا قازاقستاندا عانا ەمەس، بۇكىل الەمدىك مۇراعاتتاردان، مۋزەي قورلارىنان تابىلعان جادىگەرلەرلەردى جيناپ، سۇرىپتاپ، تالداپ جاتىرمىز. بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ساقتالعان موڭعول، پارسى، تۇرىك جانە تاعى باسقا تىلدەردەگى مالىمەتتەردى جيناقتادىق. ءالى دە شەت ەلدەردەن ىزدەپ، كوشىرمەلەرىن اكەلۋدەمىز. مىنە، سول سەبەپتەن جوباعا كوبىنە شەت تىلدەردەگى تاريحي جادىگەرلەرىمىزدى وقي الاتىن ماماندار كوپتەپ تارتىلۋدا. جيناقتالعان مالىمەتتەردى زەرتتەۋ، ساراپتاۋ ماقساتىندا شىعىستانۋشى، تاريحشى، ارحەولوگ، لينگۆيست، گەوارحەولوگ، انتروپولوگ ت.ب. باسقا بىلىكتى ماماندار تارتىلعان. سەبەبى، ارحەولوگتار جادىگەرلەردى جەر استىنان ىزدەپ تاپقانىمەن، جازۋدى وقي المايدى. ارى قاراي گەنەتيكتەر كومەككە كەلەدى. بۇل جادىگەردىڭ قاي عاسىرعا جاتاتىنىن، قاي تايپادان ەكەنىن، قاي رۋدان ەكەنىن ناقتىلاپ بەرەدى. ودان كەيىن شىعىستانۋشىلار مەن لينگۆيستەر ءماتىندى وقيدى. ءارتۇرلى سالا ماماندارىنىڭ بىرلەسكەن ناتيجەسىنە عانا جوبامىز ءساتتى جۇزەگە اسىپ جاتقان جايى بار.

– ءوزىڭىز شەت ەلدىڭ ارحيۆتەرىنەن جاقىندا ورالىپسىز. قانداي قۇندى ولجالارمەن ەلگە جەتتىڭىز؟

– «ۇلى دالانىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى» مەن «ارحيۆ – 2025» باعدارلاماسى ارقىلى بىرنەشە شەتەلدەرگە بارىپ قايتتىم. ءوز جەرىمىزدەگى جانە الىس-جاقىن شەت ەلدەردەگى قازاق تاريحىنا قاتىسى بار مادەني، رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز، ارحەوگرافيالىق جانە ساۋلەت تۋىندىلارى، جازبا جانە كوركەم ادەبيەت قولجازبالارىن جيناقتاپ الىپ كەلدىم. ەندى جوبا اياسىندا جارىققا شىعاتىن عىلىمي كىتاپتارعا توپتاستىرماقشمىز. ارينە، جالعىز ءوزىم ەمەس. تاريحشىلار بولىپ اۋەلى بريتاندىق كىتاپحانالاردا، ءتۇرلى مۋزەيلەردە، وكسفوردتا، ءپاريجدىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا، لۋۆرداعى الەمدىك تانىمال مۇراجايدا تاريحي جادىگەرلەرمەن، ءتۇرلى تاريحى تەرەڭ مۇراعاتتاردا ساعاتتاپ وتىرىپ جۇمىس جاسادىق. ءبىز قازاقستان تارحىنا قاتىستى ارابشا، پارسىشا، تۇرىكشە، قىتايشا جازىلعان كوپتەگەن قولجازبالار اكەلدىك. ءبىزدىڭ ەندىگى مىندەتىمىز – «ارحيۆ-2025» باعدارلاماسى ارقىلى قۇندى جادىگەرلەردىڭ كوشىرمەلەرىن، كارتالارىن، ساياحاتشىلاردىڭ قۇجاتتارىن ءوز يگىلىگىمىزگە جاراتۋ. اۋەلى تابىلعان تىڭ دەرەكتەردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىپ، كەيىننەن كوپشىلىك قاۋىمعا كەڭىنەن تانىستىرۋ.

– قازىرگى جاستار تاريحتى قانشالىقتى بىلەدى دەپ ويلايسىز؟

– قازىرگى جاستار تۇك تە بىلمەيدى. بۇعان كىنالى ءوزىمىز، بىرىنشىدەن بىزدە قاجەتتى وقۋلىقتار جوق. مەكتەپتەن باستاپ ۋنيۆەرسيتەتكە دەيىنگى وقىلاتىن كىتاپتار كوڭىلدەن شىقپايدى. مىنە، وسى سەبەپتەن "ۇلى دالانىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى" جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ەكىنشىدەن، بىلىكتى ماماندار از. سوندىقتان، ءبىز ءوز ەلىمىزدىڭ ءبىلىمدى، ءتىل بىلەتىن ماماندارىن دايىنداۋىمىز كەرەك. "ارحيۆ-2025" باعدارلاماسى بويىنشا ءبىز ارحەوگرافيالىق قاۋىمداستىق ۇيىمىن قۇردىق. بۇل قاۋىمداستىقتىڭ نەگىزگى مىندەتى – شەتەلدىك ارحيۆتەردى يگەرىپ قانا قويماي، جاس مۇراعاتتانۋشىلاردى دايىنداۋ. ولار قازىر شىعىس، باتىس تىلدەرىن جەتىك ءبىلۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ جاستار مۇراعاتتانۋشى بولۋى ءۇشىن وقۋ ورىندارىنا دا ارنايى سول ماماندىقتى ەنگىزۋ كەرەك. سەبەبى، ءبىزدىڭ قازاقستان ەسكەرتكىش تاستارعا، جالپى تاريحقا وتە باي. بار دۇنيەمىزدى تەز ارادا زەرتتەپ، سىرىن اشۋ كەرەك. ارحەولوگيالىق قاۋىمداستىڭ ەكىنشى مىندەتى – جاس ماماندارعا جازدىق مەكتەپتەر ۇيىمداستىرۋ. وسى مەكتەپتەردىڭ ارقاسىندا جاستاردىڭ تاريحي تۇسىنىگى كەڭەيەدى، قىزىعۋشىلىعى ارتادى. ءوزىڭىز ايتىڭىزشى، قازاق حالقى ءوز تاريحىن تولىققاندى بىلمەي، مەڭگەرمەي جاتىپ، قالاي جەر باسىپ ءومىر سۇرمەك؟ وتكەنىڭ، بولاشاعىڭ ەمەس پە؟ سوندىقتان مەن قازىر كۇش-قۋاتىممەن، تاجىريبەم بار كەزدە جاستارعا بىلگەنىمدى ۇيرەتىپ كەتكىم كەلەدى.

– تاريحشىلاردىڭ ايلىعى 50 مىڭنان از عانا اسادى ەكەن. نەگە بۇلاي تومەن؟ الدە تاريحتىڭ تومەن باعالانعانى ما؟

– ارينە، عىلىمعا كەلگەندە قاراجات كوپ سالىنۋى كەرەك. سەبەبى عالىمداردىڭ جاعدايى دۇرىس بولماسا، عىلىم قالاي وركەندەيدى؟ ال

قالتادا اقشا بولماسا، عالىمدار ءبىر ەمەس، بىرنەشە جۇمىس جاساۋعا ءماجبۇر بولادى. دەگەنمەن، ءبىزدىڭ جاڭا پرەزيدەنت توقاەۆ قازىر عىلىمعا كوڭىل بولە باستادى. بولاشاقتا ءار جىل سايىن جالاقى دا، ارحەولوگيالىق، مۇراعاتتىق ەكسپەديتسيالار دا كوبەيەتىن سەكىلدى. ال جالاقى كوبەيسە، وسى سالادا جۇمىس ىستەۋشى مامانداردىڭ دا ارتاتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان مەن جاستاردىڭ تاريح سالاسىنا قاراي ويىسقانىن قاتتى قالايمىن.

– "قازاقستان تاريح ساحناسىنان جوعالىپ كەتۋى مۇمكىن" دەگەن پىكىرلەردى ەستىپ جاتىرمىز. بۇل قانشالىقتى راس؟

– مەنىڭ ويىمشا، مەن بايانداپ جاتقان قازىرگى باعدارلامالار دەر كەزىندە ەنگىزىلگەن سەكىلدى. بۇل باعدارلامالىق قۇجاتتار ءبىزدىڭ تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى ۇمىتىپ كەتپەۋ ءۇشىن اسا قاجەت. ال تاريحتى ۇمىتپاساق، ەرتەڭىمىز ءۇشىن ارەكەت ەتە الاتىنىمىز ءسوزسىز. سوندىقتان سانامىزدا قازاقستان تاريح ساحناسىنان جوعالىپ كەتەدى دەگەن قورقىنىش بولماۋى كەرەك.

– بۇگىنگىنىڭ ەڭ مىقتى تاريحشىسى كىم؟

– بۇگىنگى تاڭدا قازاق حالقىنىڭ تاريحى ءۇشىن وشپەس ءىز قالدىرىپ كەتكەن تاريحشىلار كوپ-اق. دەگەنمەن سولاردىڭ ءىزىن جالعاپ كەلە جاتقان، كوزى ءتىرى تاريحشىلاردان مامبەت قۇلجابايۇلى، قالقامان تۇرسىنۇلى جۇماعۇلوۆ، تالاس وماربەكوۆتاردى ايتار ەدىم. ال ارحەولوگتاردان زەينوللا ساماشوۆ، تيمۋر سماعۇلوۆ، لەيلا جانسۇگىروۆا، ءناپىل بازىلحانداردى ەرەكشە اتاپ وتەمىن.

– "قازاقستان تاريحىن تəۋەلسىزدىكتەن باستاپ وقىتايىق" دەگەندى ەستىپ جاتىرمىز. بۇل شىنىندا ەلباسىنىڭ ەڭبەگىن تەرەڭدەتىپ وقىتايىق دەگەننەن شىققان ەكەن. سىزدىڭشە، بۇل دۇرىس پا؟

– ارينە، قازاقستان تاريحىن تەرەڭدەتىپ وقىتقاندى قولدايمىن. ءبىزدىڭ جاستار تاريحتى بىلە بەرمەيدى، سوندىقتان قاي كەزدەگى تاريحتى بولسا دا وقۋ كەرەك.

– جاڭا قازىرگى تاريح وقۋلىقتارىنا كوڭىلىڭىز تولمايتىنىن ءبىلدىرىپ قالدىڭىز. وسى جونىندە تولىقتىرىپ ايتىپ كەتسەڭىز...

– 2004 جىلدان باستاپ بىزدە العاش رەت "مادەني مۇرا" دەگەن باعدارلاما ءجۇردى. وسى جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقاندا تاريحشىلار بولىپ قىتايعا ءىس-ساپارمەن باردىق. قۇر قول قايتپاي تاريحىمىزدان سىر شەرتەتىن 147 000 قۇجات الىپ كەلدىك. 2013-2016 جىلدار ارالىعىندا "حالىق – تاريح تولقىنىندا" باعدارلاماسى جۇزەگە استى. ال ەندى قازىر "ارحيۆ – 2025" جانە "ۇلى دالانىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى" جوبالارى جۇزەگە اسىپ جاتىر. مىنە، وسىلارعا قاراپ تاريحىمىزعا كوڭىل ءبولىنىپ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. راسىمەن، قازىرگى وقۋلىقتاردىڭ ناشار ەكەنى راس. ەندى بولاشاقتا جوعارىدا اتالعان باعدارلامالار ويداعىداي ورىندالىپ جاتسا، وقۋلىقتارعا دا وزگەرىس ەنەتىنى ءسوزسىز.

– ەگەر ءومىردى قايتادان باستاساڭىز، قايتادان تاريحشى بولار ما ەدىڭىز؟

– مەن مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە-اق، قازاق تاريحى ءۇشىن جانىمدى سالامىن دەپ ءوز-وزىمە ۋادە بەرگەنمىن. سول كەزدە كەۋدەمدى نامىس كەرنەپ تۇراتىن. سەبەبى ورىستاردىڭ تاريحى قالىڭ، جۋان كىتاپ بولادى دا، بىزدىكى جۇپ-جۇقا، كىشكەنتاي عانا كىتاپ ەدى. اشۋ مەن نامىس بويىمدى كەرنەگەنى سونشالىق، تاريحتىڭ وقۋىن وقىدىم، بۇل سالاعا جانىمدى سالدىم. مىنە، ءسويتىپ ءجۇرىپ قالايشا ءتۇرلى عىلىمي كىتاپتاردىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە سەبەپشى بولعانىمدى اڭعارماي دا قالدىم. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، مەن ءجۇزىنشى رەت ومىرگە قايتا كەلسەم دە تاريحشى بولار ەدىم.

سۇحباتتاسقان اقگۇل ايداربەكقىزى

پىكىرلەر