كوشەگە قۇرمەت-ۇلتىڭا قىزمەت!

294

قازاقستاننىڭ بارلىق دەرلىك قالا تۇرعىندارى قالاداعى كوشەنىڭ اتىن دۇرىس اتاي المايمىز. كوشە اتاۋىنىڭ تاريxى تۇرماق، ول تۇلعانىڭ اتى-ءجونىن دە بىلمەيمىز. جۇماباەۆتىڭ اتىن مىرجاقىپ دەيتىندەر دە بار. بۇل بۇگىنگى ءوز تاريحىمىزعا دەگەن كورسەتىلگەن قۇرمەتتىڭ ءتۇرى. ماقتانارلىق جاعداي ەمەس. مۇمكىن، ءسىز تۇرىپ جاتقان وڭىردە شەتەلدىك تۋريست كەزدەسىپ قالىپ، ءجون سۇراسىپ جاتىپ، ابايسىزدا كوشەنىڭ تاريحىن سۇراپ قالسا، ال ءسىز بولساڭىز جاۋاپ بەرە الماي ۇياتقا قالساڭىز شە؟ وسىعان جەتكىزبەۋىمىز كەرەك. ەڭ بولماعاندا كوشە كىمنىڭ اتىندا جانە ول تۇلعا تاريحتا كىم بولعانىن قىسقاشا ءبىلىپ ءجۇرۋىمىز كەرەك.  سونداي-اق، ول تۇلعانىڭ ءبىر-ەكى شىعارماسىنىڭ اتىن دا ءبىلۋ كەرەك. تاربيە ۇلتتىق، ءبىلىم الەمدىك بولۋى ءتيىس!

جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە وقىتىلاتىن تاريحي ولكەتانۋ ءپانىنىڭ كۇنتىزبەلىك جوسپارىنا ۇلى تۇلعالاردى ءبىر ءبولىم رەتىندە ەنگىزۋ كەرەك. سەبەبى، ولكەتانۋ ءوزىنىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي جەرگىلىكتى ءوڭىردىڭ تاريحىن وقىتادى. سايكەسىنشە، سول ءوڭىردىڭ (مەيلى قالا، اۋىل، كەنت بولسىن) بارلىق كوشەلەرىنە بەرىلگەن تۇلعالاردىڭ قىسقاشا تاريحىن وقىتۋ جۇكتەلسە يگى بولار ەدى. ۇلكەن قالالاردا كوشە كوپ. ماسەلەن، الماتى قالاسىندا جالپى 711 كوشە بار. ارينە مۇنداي جاعدايدا بارلىق كوشەنى قامتۋ مۇمكىن ەمەس. شۇكىر، مەگابايت بارىندە بار، ۋيكيپەديانى اشىپ قالساڭىز، الىپ شاھاردىڭ بارلىق كوشەلەرى تۋرالى اقپارات جەتكىلىكتى.

كەز كەلگەن قازاقتان "ورتالىق ستاديونعا قالاي بارامىن", - دەپ سۇراساڭ، "سەيفۋللينامەن كوتەرىلەسىز، ابايادان وڭعا بۇرىلاسىز، بايتۋرسىنوۆادان  كەيىنگى وستانوۆكادان تۇسەسىز", - دەيدى. وكىنىشكە وراي xالقىمىزدىڭ 99 پايىزى وسىلاي جاۋاپ بەرەدى. نەگە؟ نە دەگەن جازىلمايتىن دەرت بۇل؟ سول ءبىر "ا" نەمەسە "يا" دەگەن جالعاۋلاردى جالعاماي-اق، قازاقشا جەتكىزۋگە شامامىز كەلمەيدى مە؟ الدە ۇيالامىز با؟ ءاي ۇيالامىز-اۋ وسى، تازا قازاقشا سويلەسەڭ جانىڭداعىلار تاڭدانىپ، ساعان ءبىرتۇرلى قاراپ، ىڭعايسىز جاعدايعا تاپ بولاتىن سياقتىسىڭ (10 شاقتى ادامنىڭ بەرگەن جاۋاپتارى).

مىسالى: "دوستىق داڭعىلىمەن كەلە جاتىپ، اباي كوشەسىنەن وڭعا بۇرىلىپ، ەكىنشى ايالدامادان تۇسەسىز...". قاراپايىم جانە تۇسىنىكتى، ەش قيىندىعى جوق سياقتى. باسقا پوستكەڭەستىك ەلدەردە ءوز تىلدەرىنە دەگەن قۇرمەت وتە جوعارى. تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا شيرەك عاسىردان اسسا دا، كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ سارقىنشاقتارى ءالى دە بولسا جويىلار ەمەس. وسى تۇرعىدا وتارسىزدانۋ ءۇردىسىن دۇرىستاپ جۇرگىزۋدى جالعاستىرۋ كەرەك سياقتى. ۇلتتىق سانا شارىقتاپ،  مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ستاتۋسى بەكىتىلىپ، كەز كەلگەن مەكەمەدە، قوعامدىق كولىكتە، كوشەدە قازاق تىلىندە قويىلعان سۇراقتارعا ەرىكتى، سانالى تۇردە تازا قازاقشا جاۋاپ قايتارىلاتىن بولسا، شىركىن، راسىمەن دە «رۋحاني جاڭعىراتىن» ەدىك. بالكىم قازاق ەلىندە «قايتا وركەندەۋ» ءداۋىرىنىڭ اۋىلىنا از قالدى.

ءاربىر وڭىردە بەلگىلى ءبىر تاريحي تۇلعالاردىڭ قۇرمەتتەرىنە قويىلعان ەسكەرتكىشتەر مەن تاريحي-ولكەتانۋلىق مۋزەيلەر، جوعارعى وقۋ ورىندارى جانە باسقا دا مادەني مەملەكەتتىك جانە مەكلەكەتتىك ەمەس مەكەمەلەردى ءبىلىپ جۇرگەنىمىز ابزال. تاۋەلسىزدىك جولىندا جانىن بەرگەن، قانىن توككەن ۇلى تۇلعالارامىزدى ۇلاعاتتاپ، ۇمىت قىلماي، ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزۋ مىندەتىمىز دەپ بىلسەك بىلىمسىزدىك پەن ءتىلىمىزدىڭ شۇبارلانۋىنا جول بەرمەۋىمىز كەرەك.

اينالايىن زامانداس، ۇلتىما قالاي قىزمەت ەتەم دەپ ميىڭ اشىپ جۇرسە، ەڭ الدىمەن وسىنداي قاراپايىم دۇنيەلەردى ورىنداعان دۇرىس. ءوز كوشەڭنىڭ تاريحىن ءبىلۋ، ونى وزگەلەرگە جانە وسكەلەڭ ۇرپاققا ءتۇسىندىرۋ – ەلىڭە كىشىگىرىم بولسا دا قىزمەت ەتىپ، قوعامعا پايداڭنىڭ تيگەنى بولىپ تابىلادى. قانشا ءتىل بىلسەڭ دە قازاقشا تازا سويلەپ، ءوزىڭدى تاربيەلەۋمەن اينالىس. ءوزىڭدى تاربيەلەي كەلە وزگەگە ۇلگى بولاسىڭ!

ش.ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى، PhD دوكتورانت لەباەۆ فارحات راشيدۇلى

پىكىرلەر