ورىنبور اتامەكەنى -  تۋعان جەرىم - قازاقستان!

295

 

تۋعان جەر-اي، كۇنىم دە سەن، ءدىنىم دە سەن،

تاعدىر سەندەي سۇيەسە، سۇرىنبەس ەم.

كەرەگى جوق باسقا اتاق،

باسقا ابىروي،

جەتىپ جاتىر تەك ءوزىڭ ۇلىم دەسەڭ!

قادىر مىرزا ءالي

 

     قازاقستان – ورتالىق ازيانىڭ جۇرەگىندە ورنالاسقان، «ۇلى دالانىڭ»  تورىنەن ورىن العان، كورىنىسىنەن اسەرلى سۋرەت قالعان، سوناۋ باتىس پەن شىعىستى، سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتى جالعاستىرار «ازيا قاقپاسىنىڭ كىلتى»، ءارى قويناۋىندا تاريحى سىر شەرتكەن، ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەن ەجەلدەن كەلە جاتقان ۇلى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار، ول - كوك اسپانىندا بۇركىتى قالىقتاعان، تاۋلارىندا اقىندار جىرىمەن، ايتىسكەرلەر سىرىمەن شالقاقتاعان، وزەن-كولدە ءمولدىر سۋى سارقىراعان، جايلاۋىندا قىزعالداقتار جارقىراعان، اتتارىمەن جەر ءجۇزىن دۇبىرلەتىپ، قوبىزىمەن كۇيىن كۇبىرلەتكەن، اتا-بابالارىم قونىس تەپكەن، اتادان بالاعا مۇرا بولىپ جەتكەن قازىرگى تۋعان جەرىم، كيەلى بەسىگىم، كىندىك تامعان اتامەكەنىم!

ءيا، وسى سوزدەردىڭ تۇگەلى-دەرلىك ەلىم مەن جەرىمدى ماقتان تۇتۋعا لايىق. دەگەنمەن دە، ءبىز كۇندەلىكتى قاربالاس ءومىردىڭ كۇيىمەن كۇن كەشىپ، تاريحىمىزدا سىرى شەرتىلمەگەن كەيبىر دەرەكتەردى ۋىسىمىزدان شىعارىپ كەتەمىز. بۇل – ادامي فاكتور. بىراق، ول دەرەكتەردىڭ ءوزى كەلەشەكتە كوپتەگەن قيىندىقتار مەن  وراسان زور شىعىندار اكەلۋى مۇمكىن. مىنە، بۇگىنگى وسى ماقالادا سونداي ماسەلەلەردىڭ ءبىرسىپىراسىن قاراستىرامىز. ەندەشە، كەتتىك!

1731 جىلى 19 اقپان. قازاق تاريحىنداعى ەڭ ەجەلگى اۋىر، مۇڭدى قايعى-قاسىرەتتەردىڭ ءبىرى. بۇل كۇندە كىشى ءجۇزدىڭ حانى ابىلقايىر حان مەن ونىڭ قول استىنداعىلار يمپەراتريتسا اننا يوانوۆنانىڭ ەلشى ارقىلى جىبەرگەن «رەسەيدىڭ قول استىنا ءوتۋى» تۋرالى گراموتاعا كۇرسىنىپ، ماجبۇرلىكپەن قول قويدى.سول كەزدەن باستاپ-اق، قازاق حالقىنىڭ ءومىرى وزگەردى، تۋعان جەرى، قازبا بايلىعى، ءدىنى، ءدىلى، مادەنيەتى، ءتىپتى ءتىلى دە بايلانعانداي، ورىس پاتشاسىنىڭ قول استىنا قۇردىمعا كەتتى. مۇنداي قاسىرەتتى كۇيدە ءومىر سۇرگەن اقىن م.دۋلاتوۆ تا،

مىڭ جەتى ءجۇز وتىز ءبىر ءساناسىندا،

ءبىز كىردىك رۋسسيانىڭ فاناسىنا.

ھۇنەرسىز بوستىعىمىز كورىنگەن سوڭ،

قىزىقباس كىم قازاقتىڭ دالاسىنا؟ – دەپ كۇيىنىشپەن ەلىمىزگە ارناۋ رەتىندە ولەڭ جازعان ەدى. مىنە، سودان بەرى، قانشاما عاسىرلار توعىسى ءوتتى. ءبىز تورعا قامالعان توتىقۇس ۇقساپ، نە دەرىمىزدى بىلمەي، ەسەڭگىرەپ قالدىق. الايدا، «سارالا قاز كولىن اڭسايدى، ساعىنعان ەلىن اڭسايدى» دەمەكشى، وت پەن سۋعا تۇستىك، ازۋلى دا، قاھارلى كۇندەردى باستان كەشىردىك، الىستىق، جۇلىستىق، تاۋەلسىزدىگىمىز بەن جەرىمىزگە، ءوز  دەگەنىمىزگە جەتتىك...

كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ باستى توركىنىنە كەلسەك، قازىرگى رف-نىڭ يەلىگىندە ورەنبۋرگ دەگەن قالا بار. ول قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىمەن شەكارالاس، ورال وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسقان وبلىس ورتالىعى رەتىندەگى  قالا. بىراق، بۇل قالا جالپى تاريحتا ورىنبور دەگەن اتپەن قازاق جەرىنىڭ  يەلىگىندە بولعانى بارشامىزعا  مالىم ەمەس. ءتىپتى، بىلسە دە كەيبىر ادامدار بۇل اقپاراتتى جاسىرادى... اقپارات دەمەكشى، ورەنبۋرگ قالاسىنىڭ تۋعان جەرى  قازاقستان ەكەنىندىگىن دالەلدەيتىن قاراپايىم 3 دالەلدى اتاۋعا بولادى. بىرىنشىدەن، مەن جوعارىدا اتاپ وتكەن XVIII عاسىردىڭ باسىنداعى ەكى مەملەكەتتىڭ كارتاسىن  الىپ قارايتىن بولساق، قالا تولىقتاي قازاق جەرىندە. ەكىنشىدەن، كىشى ءجۇز قازاقتارى ورىس پاتشالىعىنىڭ قۇرامىنا وتكەن كەزدە عانا قالا ەكسپەديتسيا كومەگىمەن بەكىنىس رەتىندە سالىندى. نەگىزى، تاريحي جاۋلاردان قورعايتىن بەكىنىس دەۋ - تاريحي بۇرمالانۋ. شىندىعىنا كەلسەك، ەكسپەديتسيانىڭ باستى سەبەبى - باسىپ العان ەلدى مەكەن تۋرالى اقپارات جيناۋ، ءارى وتارشىلدىقتى كۇشەيتۋ بولىپ تابىلادى. ونىڭ الدىندا، بەكىنىس ورنى  تەك اۋىلدى جەر عانا بولعان. ۇشىنشىدەن، ورىنبور قالا دارەجەسىنە كوتەرىلگەن كەزدە دە، ۇلكەن ءرول وينادى. قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسقان كەزەڭىندە 1920-1925 جىلدار ارالىعىندا  تۇڭعىش استانا بولدى. سونىمەن قاتار، تاريحتا ەستە قالارلىق وقيعالار مەن ۇلى تۇلعالاردىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ساتتەردى اكەلدى. ماسەلەن، ورىنبور قالاسىندا تۇڭعىش رەت «قازاق» گازەتى جارىق كوردى، الاش زيالىلارىنىڭ باستاماسىمەن تۇڭعىش جالپىقازاق سەزى وتكىزىلدى، «قازاق اۆتونومياسىن» قۇرۋ تۋرالى ۇلكەن جوبا قولعا الىندى. ونىمەن قوسا، ۇلى تۇلعا ىبىراي التىنسارين جاستايىنان وسى جەردە  بىلىم الدى، تۇڭعىش الىپپە جازعان احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ  ورتالىقتا ءوز ءۇيى بولدى، ال اتاقتى كۇيشى دومبىراسىمەن سىر شەرتكەن قۇرمانعازىنىڭ «بالبىراۋىن» كۇيى العاش رەت وسى قالادا ورىندالعان ەكەن... وسىدان كەيىن ءوز ولكەڭنىڭ تۋعان جەرىن قالاي وگەي ساناۋعا بولادى؟!

«ايتا بەرسەڭ، جىرى تاۋسىلمايدى» دەگەندەي، قالا تۋرالى كوپتەگەن دەرەكتەردى قىزىل ءتىلدى شۇبارتىپ، بابا ءسوزىن تۇمار عىپ، اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. سەبەبى، ورىنبور – ءوز تۋعان جەرىمىزدىڭ ءبىر بولشەگى، پازلى ىسپەتتەس ۇلتتىق مۇرامىز. الايدا، ءالى كۇنگە دەيىن بۇل قالا باسقا ەلدىڭ بۇركەۋىندە  ماڭىزدى قىزمەت اتقارۋدا، سول ەلدىڭ مادەنيەتىنە، تىلىنە، دىنىنە بەت بۇرۋدا. بۇل مەنىڭ مەملەكەتتى كەمشىل ساناپ، قورلاعانىم ەمەس، كەرىسىنشە، وسكەلەن ۇرپاق پەن جاستارعا سىرى شەرتىلمەگەن قۇپيالار مەن بولجامداردى دالەلدەپ، ورىنبوردىڭ شىن مانىندەگى اتامەكەنىن ايقىنداپ بەرگىم كەلەدى. سەبەبى، ەلباسىمىز ءبىر سوزىندە، «ەلىڭنىڭ ۇلى بولساڭ، ەلىڭە جانىڭ اشىسا، ازاماتتىق نامىسىڭ بولسا، قازاقتىڭ ۇلتتىق مەملەكەتىنىڭ كوركەيۋى جولىندا جان تەرىڭمەن ەڭبەك ەت!» دەپ ۇندەۋ تاستاعان ەدى، ال «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىنداعى ءبىر سوزىندە، «ءتول تاريحىن بىلەتىن، باعالايتىن جانە ماقتان ەتەتىن حالىقتىڭ بولاشاعى زور بولادى دەپ سەنەمىن» دەپ بولاشاق ۇرپاققا، ياعني بىزدەرگە سەنىممەن قاراعان ەدى. مىنە، سول ءۇشىن دە مەن تۋعان جەر تاقىرىبىنداعى ماقالادا  وسى ماسەلە تۋرالى وي وربىتكىم كەلگەن ەدى.

توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي تۇيىنىنە كەلسەك، ورىنبور اتامەكەنى – تۋعان جەرىم – قازاقستان. بۇل انىق اقيقات. سەبەبى، بۇل ءسوزدىڭ شىندىعىن جاسىرۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى، قانشا جاسىرىپ، تىرىسساق تا، قولىمىزدى جاي سىلتەي سالساق تا، ۋاقىت وتە كەلە ءبارىبىر گۇل سەكىلدى توپىراق بەتىنە ونىڭ اقيقاتتىلىعى جارىپ شىعادى. سوندىقتاندا قولدا تۇرعان التىندى قارا كومىردىڭ اراسىنان جاعالامايىق، كەرىسىنشە گاۋھاردان دا اسىپ تۇسەتىندەي اماناتىمىز بەن مۇراتىمىزدى باعالايىق. ويتكەنى، ءبىز تۋعان جەردىڭ توپىراعىندا اۋناپ وسەر - «قازاق دەگەن مال باققان ەلمىز، ەشكىمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان ەلمىز. دوسىمىزدى ساقتاي بىلگەن ەلمىز، ءدام-تۇزىن اقتاي بىلگەن ەلمىز. ەلىمىزدەن قۇت-بەرەكە قاشپاسىن دەپ، جەرىمىزدىڭ شەتىن جاۋ باسپاسىن دەپ نايزاسىنا جىلقىنىڭ قىلىن تاققان ەلمىز. دۇشپاندى باسىنباعان، باسىمىزدان ءسوزدى اسىرماعان ەلمىز!»

 

پايدالانىلعان سىلتەمەلەر مەن ادەبيەتتەر:

  1. https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=325427064161343&id=172874509416600
  2. https://egemen.kz/article/178090-nursultan-nazarbaev-uly-dalanynh-dgeti-qyry
  3. https://e-history.kz/kz/publications/view/1578
  4. https://e-history.kz/media/upload/4624/2016/08/29/f692ad49ae1fcd561894de0dcd1a1018.pdf
  5. https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B
  6. https://e-history.kz/kz/contents/view/1498
  7. https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D1%80
  8. http://aigak.kz/2018/12/04/azat-alash-astanas-ornbor-tural-ne-blesz/
  9. https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D1%80
  10. https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0
  11. http://engime.org/elini-li-bolsa-elie-jani-ashisa-azamatti-namisi-bolsa-azati-lt.html
  12. https://stan.kz/tugan-zher-turaly-olender/

 

نۇرسۋلتان سەرىكحانۇلى

پىكىرلەر