جۇماق مەكەن – تۋعان جەر

138

 

بۇل جاھان-دۇنيە جەر بەتىنە ادام بولىپ اياق باسقاننان كەيىن شاراينا عالامشاردان ءبىر مەكەن بۇيىرارى انىق. دەگەنمەن كوشىپ-قونىپ، مۇحيت اسىپ، وزگە توپىراققا تابان تىرەپ، كۇن كەشىپ جۇرگەندەر دە بارشىلىق. تاعدىر جولى قاي ارناعا بۇرىپ، قاي ولكەدەن عۇمىر بۇيىرارى بەيمالىم. ايتسە دە كەز كەلگەن سانالى ادامزات بالاسى ءۇشىن جەردەگى جۇماق مەكەن «تۋعان جەر» دەگەن اتاۋ العان. ءوزىنىڭ تۋعان جەرىن ماقتان تۇتىپ نەمەسە وزگەمەن سالىستىرساداعى مىڭ ارتىق بولىپ كورىنەتىنى دە ءسىز بەن ءبىز ءۇشىن دە وزىندىك اقيقات.

جارىق عالامعا ىڭگالەپ كوز اشقاندا  كىندىگىڭدى كەسىپ، انا مەن جەر انا قۇشاعىندا ءوسىپ جەتىلىپ، بالالىقتىڭ بال كۇندەرىن ويىنمەن وتكىزىپ، ەل-جۇرت، اعايىنعا باۋىر باسىپ وسكەن جەر سونشالىقتى قىمبات تا قادىرلى. وسە كەلە الىپ شاھار، كوركەم تابيعات مەكەنىنە بارساڭ دا ەشقاشان تۋعان جەرىڭە جەتپەيدى. بۇل ءاربىرىمىز ءوز سانامىزدا مويىنداعان شىندىق.

«ازاماتىنا قاراپ، ەلىن تانى» دەگەن اتالى ءسوز ءاربىر ادامنىڭ تۋعان جەر ابىرويىنا قاتىستى تانىم دەڭگەيىنە ۇستىن بولار  ءسوز ەمەس پە؟ ياعني، ءوز تۋعان جەر مەن ەلىڭە دەگەن ماحابباتتىڭ تۇلا بويىڭدا قانشالىقتى وركەن جايۋىنا بايلىنىستى. كىر شالدىرماي، ەل بەتىن جەرگە قاراتپاس جان بولۋدى كوزدەيتىن ۇلتتىق تاربيەنىڭ قۇندى ماتەلى. دەمەك، ءاربىرىمىز وسى ءبىر ءسوزدى ەستە ساقتاپ، جاساعان قارەكەتىمىز زياندى بولماۋىن قاداعالاۋعا مىندەتتىمىز.

«ەر تۋعان جەرىنە، يت تويعان جەرىنە» دەگەن ماقالدىڭ توركىنى ءوز جەرى ءۇشىن بۇكىل تىرشىلىك بايانى مەن قام-قارەكەتى باعىتتالاتىنىن كورسەتەدى. ۇلى بابالارىمىزدان وسيەت بولعان ءماندى ءسوز: «جاستىڭ تىلەۋىن بەرسىن» دەگەن ەدى. دەمەك، ەجەلدەن جاس ۇرپاقتىڭ بويىندا ۇلتتىق تاربيە بەرىپ، قۇندىلىقتارىن قاستەرلەۋگە، «وتان ءۇشىن وتقا ءتۇس كۇيمەيسىڭ» دەپ قورعاۋعا ۇيرەتكەن-ءدى. تال بەسىكتەن باستالاتىن تاربيە اتاۋلىنىڭ ءتۇپ-نەگىزى ادامدىققا باعىتتالعان. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىشۇلى نازاباەۆتىڭ: «جاستار - ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز. ولاردى جاڭا زاماندا ءومىر سۇرۋگە ۇيرەتۋ - ءبىزدىڭ مىندەتىمىز» دەگەن بولاتىن. ەرتەڭىمىز ءۇشىن ەلەڭ ەتەر جان بولساق، جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا ەڭ الدىمەن تۋعان جەر، تۋعان ءتىل، ۇلتتىق قۇندىلىق تۇرعىسىندا قاسيەتتەردى دارىتۋىمىز قاجەت.

زاماناۋي تالاپتارعا ساي، ەل بولاشاعى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ، تەڭىزگە تامشىداي بولسا دا ۇلەس قوسارلىق ءبىرشاما جاستاردان تومەندەگى ەكى سۇراققا جاۋاپ الدىق.

  • الداعى 10 جىلدا ءوز تۋعان جەرىڭىزگە، اۋىلىڭىزعا قانداي دا ءبىر پايداسى تيەرلىك ارەكەت جاسار ەدىڭىز؟
  • ول جاساعان ارەكەتىڭىزدەن ەلدىك مۇددەگە، مەملەكەتكە، بولاشاق قازاقستان دامۋىنا قانشالىقتى ۇلەس قوسادى دەپ ويلايسىز؟

تۋعان جەرىمىزدىڭ دامۋى – قازاقستان وركەندەۋىنىڭ نەگىزى. ياعني، بۇل ءبىزدىڭ ورتاق وتانىمىزدىڭ بولاشىنا ەتكەن ەڭبەگىمىز بولماق. بۇگىندە جوعارى ءبىلىم الىپ، ستۋدەنت اتانىپ جۇرگەن ءبىرشاما جاستاردىڭ الداعى  10 جىلدا تۋعان جەرىنە قانداي ۇلەس قوسقىسى كەلەتىن بىلدىك.

  • الداعى 10 جىلدا ءوز تۋعان جەرىمە قازىرگى وقىپ جۇرگەن جۋرناليستيكا ماماندىعى بويىنشا ۇلەس قوسقىم كەلەدى. بەلگىلى ءبىر مەكتەپ، مادەني ۇيىرمەلەر اشىپ، رۋحاني باي ۇرپاقتىڭ قالىپتاسۋىنا وزىندىك تامشىداي سەپتىگىمدى تيگىزسەم دەيمىن. بولاشاق جاستاردىڭ قولىندا دەسەك، مادەنيەت پەن رۋحانيات جاس بۋىننىڭ نەگىزگى تىرەگى دەپ بىلەمىن.

بالىم ءابدۋراحمان  (تۇركىستان قالاسى)

  • ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ تابيعاتى تاماشا، توپىراعى قۇنارلى. باۋ باقشامەن، مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا وتە قولايلى مەكەن. سول سەبەپتى قولىمدا قارجى بولسا وسى جۇمىستارمەن اينالىسار ەدىموسى ارقىلى اۋىل حالقىن جۇمىسپەن قامتىپ، كيەلى تورعاي ەلىنە پايدامدى تيگىزەر ەدىم. بۇل دا مەملەكەتكە ءتيىمدى بولار ەدى. اۋىل حالقىنا جۇمىس بەرۋ، ولاردى ءسۇت تاعامدارىمەن، باۋ باقشامەن اسىراۋ ەلگە دە ۇلكەن ۇلەس دەپ ەسەپتەيمىن.

جانبولات مىقىش (تورعاي قالاسى)

  • مەن قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل كىتاپحاناسىنا ادەبي كىتاپتار بەرىپ تۇرامىن. جىل سايىن 2-3 كىتاپتان. الداعى ۋاقىتتا عىلىمي كىتاپتاردا بەرەمىن دەگەن وي بار. اقشالاي دا كومەك بەرەمىن دەگەن ويىم بار.كامال سمايىلوۆ "قازىرگى جاستار كىتاپ وقىمايدى، تەاترعا بارمايدى. ولار قانداي جاڭالىق اشادى" دەگەنى بار. مۇمكىن الداعى ۋاقىتتا ءوز اۋىلىما تەاتر سالدىرىپ بەرەتىن شىعارمىن. قالاداعىداي كۇندەلىكتى بولماسا دا، اپتاسىنا ءبىر ۋاقىت ءبولىپ تەاترعا بارعان بالا، اتا-انا رۋحاني بايدى دەپ ويلايمىن.قازىرگى ۋاقىتتا ۇلكەن اتا-اپالاردان قانداي كىتاپ وقىدىڭ دەسەڭ بىرنەشە كىتاپتاردى ءتىزىپ ايتىپ بەرەدى، وندا نە جازىلعانىنا دەيىن. ال، قازىرگى جاستار سول جاسقا كەلگەندە كەيىنگى ۇرپاققا نە اقىل ايتادى؟! اقىل ايتا ءبىلۋ ءۇشىن دە كىتاپ وقۋ قاجەت دەپ بىلەمىن.

دينارا جولشيەۆا (قىزىلوردا وبلىسى، جاڭاقورعان اۋدانى، بىرلىك اۋىلى)

  • الداعى ون جىلعا توقتالماي، وسى ەكى جىلداعى əرەكەتىم بىلاي بولماق. اۋدان ورتالىعىنان كىتاپ دۇكەنىن اشىپ جاستارعا كەز كەلگەن كىتاپتى قولجەتىمدى ەتۋ. ال، ءتورت جىلدا وسى ءىسىمدى دامىتىپ وزىمدە باسپا ءۇيىن اشقىم كەلەدى. سەبەبى ءبىزدىڭ اۋداننىڭ ماتەريالدىق جاعدايى تومەندەۋ. مەن ايتقان باسپا ءۇيى،ءبىزدىڭ اۋداندا اشىلعان بولسا ەلگە تيتتەي بولسا دا پايداسى تيەر ەدى. 10 جىلعا تۋعان جەرگە ناقتى مۇنان ارتىق جوسپار جوق سەبەبى " قىز جات جۇرتتىق" بۇدان تيەر پايدا:
  • جاستاردى رۋحاني دامىتۋ
  • جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ
  • ەلگە قارجىلاي كومەك
  • وزگە ەلدەرمەن سەرىكتەستىك جاساۋ

بالىم الىشەر (تۇركىستان وبلىسى ورداباسى اۋدانى)

  • الداعى 10 جىلدا ۋنيۆەرسيتەتتەن العان پيار مامانىنىڭ ءبىلىمىن اۋىلىمنىڭ پيارىن، ءتۋريزمىن قازاقستانعا كەڭىنەن تانىتۋعا ارنايمىن. مەنىڭ جاساعان ارەكەتىم اۋىلىمنىڭ، تۋعان ولكەمنىڭ ءتۋريزمىن دامىتۋ ارقىلى، قازاقستاننىڭ كورىكتى جەرلەرىن الەمگە پاش ەتىپ، ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسادى.

بەكزاتساتتارحان قۇرمانالى (تۇركىستان وبلىسى وتىرار اۋدانى ءشاۋىلدىر اۋىلى)

  • قۇداي قالاسا الداعى ۋاقىتتا ءوزىمنىڭ تۋعان جەرىمنىڭ تاريحي قالا بولۋىنا كومەكتەسەر ەدىم. سەبەبى وتىرار قالاسى ەجەلدەن كەلە جاتقان قالا بولىپ تابىلادى.قازىرگى تاڭدا بۇل تاريحي قالا جايلى دا ۇمىتىلىپ بارا جاتىر. سوندىقتان ءوز تاريحىمىزدى ۇمىتپاس ءۇشىن، ماقتانىپ ايتىپ ءجۇرۋ ءۇشىن ءوز ۇلەسىمدى قوسار ەدىم. پايداسى تيەدى، ەگەر وتىرار قالاسىن دامىتىپ، كىتاپحانانى تاباتىن بولساق. قازاقستان الەم بويىنشا كىتىپحانالىق تاريحىنان 2-ورىندا بولار ەدى. ياعني، كوپتەگەن مالىمەتتەرگە يە بولىپ، تاعىدا دامىعان ەلدەر قاتارىنا كوسىلىپ وركەندەي بەرمەكپىز.

باقداۋلەت تۇردالى (تۇركىستان وبلىسى، وتىرار اۋدانى)

  • الداعى 10 جىلدا ەگەر دە بيۋدجەتتىك قاراجاتىم بولسا، اۋىلىما بالاباقشا سالدىرار ەدىم. سەبەبى، بۇگىنگى تاڭدا اۋىلىمىز كىشكەنتاي عانا جانە كورشى اۋىلداعى بالاباقشاعا بارۋعا ءماجبۇر. ءوز اۋىلىمدا بولعاندا بۇل كەلەشەك جاس ۇرپاقتىڭ تولىققاندى سانالى، سالاۋاتتى بولىپ قالىپتاسۋىنىڭ نەگىزى بولار ەدى. ياعني، قازاقستان بولاشاعى جاستاردىڭ قولىندا دەسەك، بالالاردىڭ ومىرگە بەيىمدەۋ ماڭىزدى. جانە اۋىل بالالارىنا، جاستارىنا قاجەتتى مادەني، سپورتتىق باعىتتا ۇيىرمەلەر اشاتىن ەدىم.

الفيا ادامبەك (تۇركىستان وبلىسى سارىاعاش اۋدانى اتاقونىس اۋىلى)

جاۋاپ بەرگەن جاستاردىڭ نەگىزگى ويى اۋىلعا، تۋعان جەرگە پايداسى تيەرلىك ىستەر جاساعىسى كەلەدى. دەمەك، تۋعان جەرگە دەگەن ماحاببات وسە كەلە بەلگىلى ءبىر پايدالى ارەكەتكە الىپ بارماق. ۇلتتىق تاربيەنىڭ نەگىزگى جەمىسى دەپ تۇسىنۋگە لايىقتى.

«جاستار – بولاشاق كەپىلى» دەپ ۇعىناتىن بولساق، ءوسىپ كەلە جاتقان جاس بۋىننىڭ تتسۋعان جەرىنە دەگەن ماحابباتى باسىم ءارى پايدالى ىسكە جەتەلەر بولسا قۋانارلىق جاعداي. ءار ادامنىڭ تۇعىرلى جەرى – تۋعان جەر. سوندىقتان، تۋعان جەردىڭ توپىراعى، تاۋ-اسى، وزەن سۋى سونشالىق قىمبات. تۋعان تاريح ەنشىسىندە وتكەن ۇلى تۇلعالار، ۇلى وقيعالار سول ولكەنىڭ ءار ازاماتىنىڭ ماقتانىشى ەسەپتى. بابالار قالدىرعان اسىل وسيەت سوزدەردىڭ توركىنى – تۋعان جەردىڭ بارىنەن قىمبات ەكەنىن ۇعىندىرۋ. «تۋعان جەردەي جەر بولماس، تۋعان ەلدەي ەل بولماس»، «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا، ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول» دەيتۇعىن ماقال-ماتەلدەر ايقىن دالەلى.

قادىرىڭ مەن قاسيەتىڭ ەرەكشە، امسە تاريح قاتپارلارىنا كۋاگەر، بابامنىڭ قانى، انامنىڭ جاسى تامىپ، اتا سۇيەگى كومىلگەن تۋعان ولكە سانامنان استە وشكەن ەمەس. قانداي ءىس اتقارىپ، قاي جەردە جۇرسەمداعى جۇرەك تورىندە، وي بيىگىندە: «وزىڭە كىر كەلتىرمەسەم» دەگەن ۇعىم جاتادى. تۋعان ەل، اۋىل-ايماقتىڭ ۇكىلەگەن ءۇمىتىن ارقالاعان جاستىڭ ءبىرى ءوزىم. وسى جالىندى جاس كۇنىمنىڭ بار قۋاتىن تۋعان جەردى گۇلدەندىرۋ، وتان قورعاۋ، قازاقستان دامۋىنا ۇلەس قوسۋ ماقسۇتىندا ارناماقپىن. اتادان ميراس، بابادان مۇرا بولىپ كەلە جاتقان قارا جەرگە تىرشىلىك كۇنىمىزدە ادال ماڭداي تەرىمىزبەن گۇلدەنۋىنە، وركەندەۋىنە، ازات ەلدىڭ الەم الىپتارىمەن يىق تىرەسەر كۇنىنە جەتكىزۋگە ايانباۋعا انت ەتەمىن.

 

ازىمبەك ابدىقۇلۇلى

 

 

پىكىرلەر