قاننىڭ قۇدىرەتى

2235

بالا كەزىمىزدە "قانى ءبىر عوي", "قانى تارتىپ تۇر عوي" دەگەن ءسوزدى ءجيى ەستىپ وستىك. «قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن»، تاعى باسقا «قان» دەگەن قاسيەتتى ۇعىمداردىڭ استارىندا تۋىستىق جاقىندىقتىڭ نىشانى جاتاتىنىن اڭعاراتىن ەدىك. بىراق قازاق نەگە وسى سوزگە توقتاعان؟ مۇنىڭ عاجاپ قۇپياسى مەن تەرەڭ ءمانىن قاراپايىم عانا قازاق شالى دالەلدەگەندە حالىقتىڭ دانالىق كورەگەندىگى مەن ءومىردىڭ ادام بىلە بەرمەيتىن، كەز كەلگەن عۇلامالاردىڭ ءوزى شەشە المايتىن سانسىز سىرلارىنا كوز جەتكىزدىك.
سونىمەن قان ... .
1895 جىلى ايگىلى بۇقارا مەدرەسەسىن ءبىتىرىپ ءداموللا اتاعىن العان كاتەن 1899 جىلى مەككە مەن ماديناعا بارىپ قاجى اتاندى. تۋعان جەرىنە كەلىپ مەدرەسە اشتى. اكەسى دە، ءوزى دە داۋلەتتى ءومىر ءسۇردى.
1917 جىلى الاش وردا وكىمەتىنە ەر-تۇرمانىمەن ءجۇز جورعا ات بەردى. بايلىعىمەن دە، مىرزالىعىمەن دە، مولدالىق، كورىپكەلدىك قاسيەتتەرىمەن دە اتى كوپكە جايىلدى.
1928 جىلى بۇكىل مال-مۇلكى كامپەسكە ۇشىراپ، تالاۋعا ءتۇستى. ءوزى جاتاردا بار، تاڭەرتەڭ جوق بوپ شىقتى. سول كەتكەننەن مول كەتتى.
ارتىندا قالعان ايەلى مەن بالالارى 1932 جىلى اشتان قىرىلدى. ىنىلەرى 1932 جىلى «حالىق جاۋى» بولىپ ۇستالىپ، اتىلدى. ءسويتىپ قارا سۋى قاتىق بولىپ ۇيىعان، جاقسى ىستەرىمەن ەلدى اۋزىنا قاراتقان بۇكىل ءبىر اۋلەتتىڭ وتى ءسونىپ، اتى ءوشتى.
ارادا 28 جىل ءوتتى. 1956 جىلدىڭ جازى.
ۇيقىدان ويانعان اۋىل ادامدارى قىر باسىندا جالعىز تۇرعان اق كيىمدى، اق سالدەلى، اق تاياقتى، اق ساقالدى ادامدى كوردى. جانىندا اقبوز ات قاڭتارۋلى تۇر. وسى ءبىر توسىن كورىنىسكە ەل تاڭىرقاپ، ءارى ابىرجىپ، ءارى سەسكەنىپ قالدى. اۋىل اقساقالى تالاسباي مولدا قاتتى تولقىپ «ە، قۇدىرەتى كۇشتى قۇدايىم، جاقسىلىق بولعاي، جاقسىلىققا باستاي كور» دەپ تاياعىن قولىنا الىپ شاپانىن جامىلىپ قىر ۇستىندەگى ادامعا اسىعىس ادىمدادى. وعان ءۇش-ءتورت ادام ەردى.
مولدا جاقىنداي بەرە « اللا،اللا!» «كورگەنىمدى راس قىلا كور! » دەپ وقىس داۋىستاپ قالدى دا :
- كاتەكەم! اسىل تۋعان كاتەكەم! ارىسىم! اعاەكەم! – دەپ تاياعىن تاستاي جۇگىرىپ، كەڭ قۇشاعىن جايا، قاتتى ءۇن شىعارا وكىرە ۇمتىلدى.
- ۋا، تالاسبايمىسىڭ، تالاسباي جانىمبىسىڭ؟! دەۋدەن ءارى سوزگە كەلە الماي قالعان قاريا تالاسبايدىڭ قۇشاعىنا قۇلاي بەردى.
ءسويتىپ، ءبىر تۇندە عايىپ بولعان كاتەن ءبىر تاڭدا تاعى دا پايدا بولدى.
«كاتەن كەلدى» دەگەن قۋانىشتى حابار ەلدەن-ەلگە، اۋىلدان قالاعا قانات بىتكەندەي ۇشىپ بارا جاتتى. بۇعان بىرەۋلەر سەندى، بىرەۋلەر سەنبەدى، بىرەۋلەر جاعاسىن ۇستادى.
كاتەكەڭ تالاسبايدىڭ كەڭ ۇيىندە وتىر. ارماندى سوزدەر، جۇرەك جارعانداي قۋانىشتار، ساعىنىشتى وكسۋ، كول بولعان كوز جاستارى تاۋسىلار ەمەس. ەسىك اشىلىپ ىشكە كىرگەن ءار ادامعا كاتەن ۇمىتپەن قارايدى. بىرەۋلەردى كۇتىپ وتىرعانداي، قاتتى الاڭداعان جايى بار. ونى اڭعارعان سەزىمتال ءۇي يەسى ءسوز باستادى.
-كاتەكە، ەلگە امان ورالۋىڭىزعا جالعىز تۋىسقاندار ەمەس، بۇكىل ارعىن، قىپشاق قۋانىپ وتىر. قۋانىشتىڭ ەكى ءتۇرى بار. ءبىرى - كۇتكەن قۋانىش. ەكىنشىسى – كۇتپەگەن قۋانىش. ءبىز سول كۇتپەگەن قۋانىش ۇستىندە وتىرمىز. ءسىز كەتكەلى تالاي جىل ءوتتى. تالاي سۋ اقتى. تالاي جاقسى ومىردەن ءوتتى. ات اۋىزدىعىمەن سۋ ىشكەن، ەر ەتىگىمەن سۋ كەشكەن زامان بولدى. سونى تاعدىر بىزگە باستان وتكىزىپ، كوزبەن كورۋگە جازعان ەكەن. ءسىز الاڭداپ كۇتىپ وتىرسىز-اۋ... ەكى ۇل، ەكى قىز، ءۇش ءىنىڭىزدى كۇتىپ وتىرسىز-اۋ...- دەدى دە قارت ەڭكىلدەپ جىلاپ جىبەردى. كوزىن ورامالىمەن ءسۇرتىپ، وتىرىپ قارت كاتەن ۇستازىنا كوڭىل ايتىپ، قايعىلى حاباردى جەتكىزدى.
كاتەن قارت بۇگىلىپ قالدى. كوزىنە جاس تا كەلمەدى. ءۇنسىز. تالاسباي شوشىندى. سوسىن:
- اسىل اعا! كوپتى كوردىڭىز عوي. جاقسى كەزدەردى دە جامان كۇندەردى دە باستان وتكىزدىڭىز عوي، بەرىك بولىڭىز. مىنا اعايىندارىڭىز قورقىپ وتىر. ءبىر اۋىز ءسوز ايتىڭىزشى.
- ءداموللا كۇبىرلەپ، بەت قايىردى. جۇرت اياعى سيرەگەن سوڭ ەكى مولدا بىرنەشە كۇن بويى وڭاشا سويلەستى.
العاش رەت كاتەننەن ءتالىم الىپ، كەيىن ۋفا مەدرەسەسىن بىتىرگەن تالاسباي مولدا دا «حالىق جاۋى» رەتىندە 1937 جىلى ءسىبىر اسىپ، وسىدان ءۇش جىل عانا بۇرىن ورالعان ەدى.
2-3 كۇن ىشىندە اقساقالدار مەن كوزكورگەندەر كەلىپ سالەمدەستى.
1928 جىلى باي رەتىندە كامپەسكەلەنگەن، 1937 جىلى «حالىق جاۋى» بولىپ سوتتالعان، 1943 جىلى «شترافباتالونىندا» سوعىسقا قاتىسىپ نەمىستەردىڭ قولىنا تۇتقىنعا ءتۇسىپ، 1946 جىلى قايتادان سىبىرگە جەر اۋدارىلىپ، جاقىندا عانا ورالعان قاپىش مولدا جىلاي كەلىپ سالەمدەستى.
كەڭەس تۇرمەسىندە 10 جىل وتىرعان ارىستانبەك كەلىپ سالەمدەستى.
باتىر، اۋليە شەگەن ۇرپاقتارى كەلىپ، قوناققا شاقىردى.
الىس، جاقىننان كەلىپ سالەمدەسپەگەن جان قالماعان شىعار. ساعىنعانداردىڭ ءبىر كوزىنەن قۋانىشتىڭ جاسى اقسا، ەكىنشى كوزىنەن قاپا مەن وكىنىشتىڭ جاسى اعىپ ەدى.
كەلگەنىنە اي ءوتىپ، ەل ارالاپ، جاقىن اعايىندارىمەن، سيرەپ قالعان ءوز قاتارلارىمەن جۇزدەسىپ كوڭىلىن باسقان سوڭ كاتەكەڭ تالاسبايدى جانە ءۇش – ءتورت جىگىتتەردى ەرتىپ ءوز قولىمەن جەرلەگەن اتا-اناسىنىڭ باسىنا ءۇشىنشى رەت كەلىپ دۇعا وقىدى. سوسىن بۇرىن وزدەرى ءوسىپ-ونگەن، وسكەن اتا مەكەنىنە كەلىپ اتتان ءتۇستى. بۇرىنعى وتكەندەرگە تاعى دا دۇعا وقىدى.
جىگىتتەردى باستاپ كەلىپ قازىر تومپەشىك بولىپ قالعان ءۇيىنىڭ باتىس جاق بۇرىشىنىڭ سىرتىنان قازدىرا باستادى. كىسىنىڭ كىندىگىنەن اسا بەرە كۇرەك ءجۇزى قاتتى زاتقا ءتيدى. ءارى قاراي كەڭىرەك الىپ، ابايلاپ قازىلدى. كوپ ۇزاماي-اق توڭكەرىلگەن قازان كورىندى. قازان تولىق ارشىلعان سوڭ قارت ونى توپىراق تۇسىرمەي تىك كوتەرىپ العىزعان ساتتە... ادامدار كۇتپەگەن كورىنىسكە تاپ بولدى. قازان استىنان ساز بالشىققا تۇسكەن ادامنىڭ الاقانى مەن تابانىنىڭ ءىزى انىق كورىنىپ جاتتى. ونىڭ جانىندا ابدەن ءشىرىپ ۇگىلىپ كەتكەن اق ماتا جانە ءبىر كون دوربا كورىندى. دۇعا وقىلدى. كاتەن وكسىدى. كۇبىرلەپ الدەنەندەي سوزدەردى قايتالادى. سوسىن داۋسى دىرىلدەپ، وقيعانى ارەڭ جەتكىزدى.
قازان 1928 جىلى جاسىرىلعان ەكەن. ەكى بولەك ساز بالشىقتاعى اكەسى مەن اناسىنىڭ الاقانى مەن تابانىنىڭ ادەيى باستىرىلعان ءىزى ەكەن. كاتەن ەكى تاڭبانى الىپ كەزەك-كەزەك ءسۇيدى. كوزىنە جاس كەلدى. اق ماتا اجەسىنىڭ جاۋلىعى بولىپ شىقتى. ونى ورامالىنا ءتۇيىپ الدى. كون دوربا ىشىنەن التىن تەڭگەلەر مەن قىمبات كۇمىس بۇيىمدار الىندى. ونى جانىنداعىلارعا ءبولىپ بەردى.
ەكى-ءۇش كۇن وتكەننەن كەيىن قاسىنا كەتپەن، كۇرەگى بار ءۇش-ءتورت جىگىتتى ەرتىپ ەكى مولدا تاعى دا اتقا قوندى. كوپ ۇزاماي-اق ءبىر ءدوڭنىڭ باسىنداعى ارەڭ كورىنەتىن كوپ قابىردىڭ جانىنا توقتاپ، تالاسباي قۇران وقىدى.
- كاتەكە،- دەدى تالاسباي، - 1931 جىلى الاپات اشتىق بولدى. ادام قىناداي قىرىلدى. كوپشىلىگىنىڭ بەتىن دە جاسىرا الماي قالدىق. مىنا جەردە جەتى ادام بىرگە جاتىر. ەكەۋى ءسىزدىڭ ەكى ۇلىڭىز. ءوز قولىممەن قاتارلاپ قويدىم. بىراق قاي قاتاردا جاتقانىن ايتا المايمىن. ۇمىتتىم.
ەكى قارتتىڭ ايتۋى بويىنشا جاس جىگىتتەر قابىردىڭ باس جاعىن الا قازا باستادى. تىزەدەن اسا ءبىر باس سۇيەك شىقتى. توپىراعى تازارتىلعان سارى تاپ بولعان سۇيەكتى الدىنا قويىپ، كاتەكەڭ قالتاسىنان باكىسىن الدى دا، ءوز سۇق ساۋساعىنىڭ باسىن ءتىلىپ جىبەردى. تامشىلاپ اققان قاندى باس سۇيەككە تامىزدى. قان سۇيەككە تامشى بولىپ تۇرىپ قالدى.
- بۇل مەنىڭ ۇلىم ەمەس، - دەدى قارت.
ەكىنشى باس سۇيەك قازىلىپ الىندى. قارت ءوز قانىنىڭ ءبىر تامشىسىن تامىزعان ساتتە قان باس سۇيەككە قۇمعا قۇيعان سۋداي ءسىڭىپ كەتتى. سول ساتتە كاتەكەڭ :
- بوتام، جانىم! مەن اكەڭمىن! اكەڭ كەلدى باسىڭا! – دەپ باس سۇيەكتى كەۋدەسىنە قىسىپ الىپ دومالانتىپ سۇيە باستادى دا، بۇگىلە بەردى، بۇگىلە بەردى.
- كاتەكە، كاتەكە ! – دەدى تالاسباي.
كاتەكەڭ ءۇزىلىپ كەتكەن ەكەن... 28 جىل بويعى قۇپياسىن دانا قارت وزىمەن بىرگە الا كەتتى...
بىراق ول «قان» دەگەن ءسوزدىڭ قۇپياسى مەن قۇدىرەتىن اشىپ كەتتى.

(اۆتورى بەلگىسىز)

پىكىرلەر