قولحاتسىز قارىزدى قايتارىپ الۋعا بولادى. پايدالى 9 كەڭەس.

2441

ءبىز قارىزىڭىزدى قايتارۋعا ادامدى قالاي ماجبۇرلەۋگە بولاتىنى تۋرالى بىلدىك.

قارىز بەرۋشىلەر كوپ، الايدا ولاردى قايتارۋعا اسىقپايتىندار دا از ەمەس. كەيبىر ادامدار قولحاتسىز بەرگەن قارىزىن قايتارىپ الۋ مۇمكىن ەمەس دەپ ويلايدى. بۇل دۇرىس ەمەس. زاڭگەرلەر قارىز بەرۋدىڭ ءتاسىلىن 4 تۇرگە بولەدى:

  • اۋىزشا كەلىسىم بويىنشا;
  • قولحاتپەن;
  • قارىز شارتىمەن;
  • نوتاريۋسپەن كۋالاندىرىلعان قارىز شارتى بويىنشا.

ەگەر قارىزعا بەرگەن اقشاڭىزدى قۇجاتپەن راسىمدەمەسەڭىز نە ىستەۋ كەرەك؟ Informburo.kz قارىزدى قايتارىپ الۋدىڭ جولدارى تۋرالى زەرتتەپ كوردى. سونىمەن قاتار ءبىز قولحاتتى قالاي تولتىرۋ كەرەكتىگىن دە بىلدىك.

№1. قارىز بەرگەنىڭىزدى قالاي اۋىزشا پىسىقتاۋعا بولادى؟

ول ءۇشىن قارىز ادامنىڭ سىزدەن اقشا العانى تۋرالى اڭگىمەسىن جازىپ الۋ كەرەك. بۇل تۇرعىدا تومەندەگىلەردى ەسكەرۋ كەرەك:

  • ەگەر قارىزعا بەرىلگەن سوما 100 اەك-تەن اسپاسا (2019 جىلى – 252 500 تەنگە), دالەل رەتىندە سوتتا ءبىر ادامنىڭ كۋاگەرلىك تۇسىنىك بەرگەنى جەتكىلىكتى. ول "اقشانى كىم الدى؟", "كىم بەردى؟", "قانشا اقشا؟", "قانشا مەرزىمگە بەردى؟" دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. قارىز بەرۋشىنىڭ جاقىن تۋىسى دا (كۇيەۋى، ايەلى، اعاسى، اپكەسى) كۋاگەر بولا الادى.
  • ەگەر قارىز سوماسى 100 اەك-تەن اساتىن بولسا، قارىز الۋشىنىڭ اقشانى العانى تۋرالى ايتقان اۋديوجازباسى دالەل بولادى. تەلەفون، ديكتافون، بەينەكامەرا سەكىلدى تەحنيكالاردىڭ كەز كەلگەنىندەگى جازبا جەتكىلىكتى. كەزدەسۋ كەزىندە "قارىزدى قاشان بەرەسىز؟" دەپ سۇراۋ كەرەك. ونىڭ ء"بىر ايدان سوڭ قايتارامىن" دەگەن جاۋابى سىزگە دالەل بولا الادى. ەگەر سوتتا "ول جازباداعى داۋىس مەنىكى ەمەس" دەپ مويىنداماسا، سوت تەحنيكالىق فونوگرافيالىق ساراپتاما تاعايىندايدى. ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاۋابىنىڭ راس-وتىرىگى انىقتالادى.
  • كەيدە قارىزدى بەرگەن ءسات كافەدە، رەستوراندا نەمەسە باسقا دا مەكەمەدە/اكىمشىلىك عيماراتتاعى بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنا تۇسىپ قالاتىن كەزدەر بولادى. عيمارات يەسىنەن بەينەجازبانى بەرۋدى سۇراڭىز. باس تارتقان جاعدايدا سوتتا بۇل جازبانى بەرۋگە ءوتىنىش جاساۋعا بولادى.

№2. قارىز العانىن جازباشا دالەلدەۋ، قانشا العانىن قالاي مويىنداتۋعا بولادى؟

قارىزدى العانى تۋرالى دالەلدى وتكەن كۇنمەن جازدىرۋعا بولادى. قر ازاماتتىق كودەكسىنە سايكەس، قاعاز نەمە ەلەكتروندى تۇردە جاسالعان كەلىسىمدەر جازباشا تۇردە جاسالعان بولىپ سانالادى:

  1. ەلەكتروندى جازبالار;
  2. SMS-حابارلامالار;
  3. WhatsApp, Telegram, Viber جانە باسقا دا الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ مەسسەندجەرلەرىندەگى حابارلامالار.

حابارلامادا قارىز الۋشى جاۋابىندا ءوزىنىڭ قارىز ەكەنىن مويىنداسا بولدى. ماسەلەن، "قالىڭ قالاي؟ اقشامدى قاشان قايتاراسىڭ؟" قارىز الۋشى جاۋاپ بەرەدى: "سالەم، قازىر بولماي تۇر، ءبىر ايدان كەيىن (جىلدان كەيىن، بىرنەشە اپتادان كەيىن) بەرەمىن". باستىسى قارىز ەكەنىن راستاۋى كەرەك. اۋديوجازبادا قارىز سوماسىنىڭ ايتىلعانى ءتىپتى جاقسى. بۇل ءۇشىن "مەنىڭ ميلليون تەڭگەمدى قاشان قايتاراسىڭ؟ دەپ قارىز سوماسىن ادەيى كوبەيتىپ ايتساڭىز، ول "قايداعى ميلليون؟ مەن ساعان 500 مىڭ قارىزبىن" دەپ جاۋاپ بەرۋى مۇمكىن.

جازبانى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الىڭىز: ونى قاعازعا شىعارىپ الىپ، كەلتىرىلگەن مالىمەتتەردى نوتاريۋسپەن كۋالاندىرىپ الۋ كەرەك.

№3. كومەككە كىمگە جۇگىنۋ كەرەك؟

  • سوت ءۇشىن بانكتەن ءۇزىندى كوشىرمە الىڭىز. ەگەر ءسىز اقشانى كارتادان كارتاعا اۋدارساڭىز، ءموبيلدى قوسىمشاداعى جەكە كابينەتىڭىزبەن اۋدارما تۋرالى تۇبىرتەك الا الاسىز، بولماسا بانككە جۇگىنىپ، قاعاز جۇزىندە ءۇزىندى كوشىرمە الاسىز.
  • قارىز بەرۋشىنىڭ ارىزى بويىنشا قارىز العان ادامنىڭ تۇسىنىكتەمەسى. قارىز بەرۋشى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قارىز العان ادامنىڭ ۇستىنەن ارىز جازا الادى. ونى پوليتسياعا شاقىرادى، جاۋاپ الادى، سوسىن ول تۇسىنىكتەمە جازادى. تۇسىنىكتەمەدە قانشا سومانى قارىزعا العانى تۋرالى، ازىرگە ونى قايتارۋعا شاماسى جوق ەكەنىن مويىندايدى. وسى قاعازبەن سوتقا بارىپ، قارىزدى ءوندىرىپ الۋعا بولادى.
  • قارىز الۋشىنىڭ تانىستارى (كوبىنە بۇرىنعى ايەلى). ەگەر ولار قيانات جاساعىسى كەلسە، قارىز الۋشىنىڭ بىرەۋگە قارىز ەكەنى تۋرالى ايتىلعان حابارلامالارىن بەرە الادى. مۇنداي "دوستار" العان سوماسىنىڭ نەگە جۇمسالعانىن (كولىك، ءۇي، دەمالىس نەمەسە باسقاعا) تۋرالى دا ايتىپ بەرۋى مۇمكىن. ولار سوتقا دا كۋاگەر رەتىندە قاتىسا الادى.
  • زاڭگەرلەردى جالداۋ (قالاماقى + قايتارىپ العان سومانىڭ پايىزى).

№4. پسيحولوگيالىق ىقپال ەتۋ

ەگەر قارىز العان ادام ەشقانداي دا قارىز المادىم دەپ، سىزدەن اقشا العانىن مۇلدەم مويىنداماسا، باسقا جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك. اقشاڭىزدى قايتارىپ الۋدىڭ ءتۇرلى تاسىلدەرى بار:

  • قارىز الۋشىعا پسيحولوگيالىق ىقپال ەتۋ. زاڭگەرلەر ونىڭ وزىمەن، تۋىستارىمەن، كورشىلەرىمەن، دوستارىمەن سويلەسۋگە كەڭەس بەرەدى. ەگەر ول دىنگە سەنەتىن ادام بولسا، مولدادارعا جۇگىنىپ، ونىمەن سويلەسۋىن وتىنسەڭىز بولادى;
  • سوتقا قارىز الۋشىنىڭ جانە ءوزىڭىزدىڭ جاقىندارىڭىزدى شاقىرىڭىز. ول قارىزدى قايتارا المايمىن دەپ وتىرىك ايتىپ، كوپتەگەن تۋىستارى مەن جاقىندارىنىڭ كوزىنشە قارىز المادىم دەپ ايتا الا ما؟ زاڭگەرلەر كوپ جاعدايدا ولاي ىستەي المايتىنىن ايتادى;
  • قارىز الۋشىعا سوتتا جەڭىلىپ قالسا، سوتقا كەتكەن (قورعاۋشى، ساراپتاما،جەكە سوت ورىنداۋشىنىڭ قىزمەتىنە) بارلىق شىعىنداردى تولەيتىنى تۋرالى ەسكەرتىڭىز. بۇدان گورى وعان قارىزدى ءوز ەركىمەن قايتارا سالعان وڭايعا سوعادى.
  • پوليگراف. قارىز بەرۋشى قارىز بەرگەنى تۋرالى ايتىپ، جالعاندىق دەتەكتورىنان وتە الادى (سوتتا دا، سوتقا دەيىن دە). سودان سوڭ قارىز الۋشىعا دا بۇدان ءوتۋدى ۇسىنادى. ەگەر ول باس تارتسا، مۇنى قارىز بەرۋشىنىڭ پايداسىنا ارگۋمەنت رەتىندە پايدالانۋعا بولادى. ەگەر كەلىسسە، پوليگراف ءىستىڭ اق-قاراسىن اجىراتىپ بەرەدى.

№5. قارىزدى قايتارىپ الۋدىڭ مەرزىمى قاي كەزدە ءوتىپ كەتەدى؟

تالاپ قويۋ مەرزىمىنە – قارىزدى قايتارىپ الۋ ءۇشىن ءوندىرىپ الۋشىنىڭ سوتقا جۇگىنە الاتىن مەرزىمى جاتادى.

  • تالاپ قويۋ مەرزىمى ءۇش جىلدى قۇرايدى. ول قارىز الۋشىنىڭ اقشانى قايتارۋدى مىندەتىنە العان ۋاقىتتان باستالادى.
  • ەگەر تالاپ قويۋ مەرزىمى قولحاتتا كورسەتىلمەسە، ءوندىرىپ الۋشى وعان حاتپەن جۇگىنىپ، قايتاراتىن سوماسى مەن مەرزىمىن كورسەتە الادى. تالاپ قويۋ مەرزىمى وسى مەزەتتەن باستاپ ەسەپتەلەدى.

№6. قانداي جاعدايدا تالاپ قويۋ مەرزىمى دوعارىلادى؟

بۇعان تومەندەگىدەي التى نەگىز بار:

  • ءوندىرىپ الۋشى سوتقا جۇگىنگەندە;
  • كەلىسىمگە كەلگەندە، مەدياتسيا;
  • قارىز الۋشى بىرتىندەپ نەمەسە تولىعىمەن قارىزىن قايتارعاندا;
  • فورس-ماجور (سۋ باسۋ، ءورت، جەر سىلكىنىسى، تاسقىن جانە باسقادا جاعدايلاردا).
  • ازاماتتىڭ ارەكەت ەتۋ قابىلەتى جوق جانە زاڭدى تۇردە وكىلى جوق (قارىز الۋشى اقشانى العاننان كەيىن ارەكەت ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعاندا);
  • قۋىنۋشى جانە/نەمەسە جاۋاپ بەرۋشى اسكەري بولىمشەدە بولسا.

تالاپ قويۋ مەرزىمىن قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى. ول ءۇشىن دالەلدى سەبەپتەرىن كورسەتىپ، ارىز جازۋ كەرەك (قارىز بەرۋشىنىڭ اۋىرۋى، ونىڭ قۇقىقتىق ساۋاتسىزدىعى، تۇرمەدە وتىرعانى تۋرالى كەلتىرىلىپ).

№7. قارىز الۋشى – الاياق بولىپ شىعۋى مۇمكىن

مۇندايدا پوليتسياعا ونى جاۋاپقا تارتۋ تۋرالى ارىز جازا الاسىز. ەگەر پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ونىڭ قارىز العاندا قايتارمايتىنى تۋرالى الدىن الا بىلگەنىن نەمەسە اقشانى العاندا قارىز بەرۋشىنى الداعانىن (ماسەلەن، قولما-قول اقشاسىن الىپ، مەملەكەتتىك باعدارلامامەن پاتەر اپەرۋگە ۋادە بەرىپ) انىقتاسا، وعان قاتىستى قر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 190 بابى بويىنشا ("الاياقتىق") قىلمىستىق ءىس قوزعايدى. بالكىم وسىنداي ۇلگىمەن ول بىرنەشە ادامدى الداعان بولار. وسىعان كۇش سالا وتىرىپ، جاقسى ناتيجەگە وڭاي قول جەتكىزۋگە بولادى.

№8. سوت ارقىلى قارىزدى قالاي قايتارىپ الۋعا بولادى؟

سوتقا جۇگىنبەس بۇرىن، قارىز الۋشىعا بۇل تۋرالى ەسكەرتۋ قاجەت. سوتقا دەيىنگى تالاپ – وزىندىك پسيحولوگيالىق امال دەيدى زاڭگەرلەر. ول ءىستىڭ سوتقا دەيىن باراتىنى تۋرالى ۋايىمداپ، كۇيزەلىسكە تۇسەدى. ەگەر جاۋاپ بەرۋشى سوتقا دەيىنگى تالاپقا بەي-جاي قاراپ، سوتقا كەلۋ تۋرالى شاقىرۋ قاعازدى ەلەمەسە، سوت سىرتتاي شەشىم شىعارا الادى. بۇل كوپ جاعدايدا قارىز بەرۋشىنىڭ پايداسىنا شىعارىلادى.

تالاپ ارىز جاۋاپ بەرۋشىنىڭ تىركەلگەن نە تۇرعىلىقتى مەكەن-جايى بويىنشا بەرىلەدى. قر ازاماتتىق كودەكسىنە سايكەس قالانى كەلىسىم بويىنشا تاڭداۋعا بولادى.

ءوندىرىپ الۋشى زاڭ بويىنشا مەملەكەتتىك باج سالىعىن تولەۋى ءتيىس. ەگەر ارىز بەرۋشى جەكە تۇلعا بولسا، بۇل – قارىز سوماسىنىڭ 1%-ىن، ال زاڭدى تۇلعا بولسا – 3%-ىن قۇرايدى.

№9. قارىز بەرۋ تۋرالى قولحاتتى قالاي دۇرىس تولتىرۋ كەرەك؟

تومەندەگى مالىمەتتەر مىندەتتى تۇردە كورسەتىلۋى ءتيىس:

  • قۇجاتتىڭ اتى "قارىز شارتى" نەمەسە "قولحات";
  • قولحات راسىمدەلگەن قالا;
  • قولحات راسىمدەلگەن مەرزىم;
  • تاراپتار تۋرالى ماعلۇماتتار: "اتى-ءجونى، اكەسىنىڭ اتى، تۋعان كۇنى، ايى، جىلى، جسن، جەكە كۋالىگىنىڭ ءنومىرى، تۇرعىلىقتى مەكەن-جايى جانە ت.ب.). بۇل سوتتا كۇماندى جاعدايلار تۋىنداماسى ءۇشىن كەرەك;
  • بەرىلگەن سومانى مىندەتتى تۇردە جازباشا نۇسقادا كورسەتىڭىز، ايتپەسە قارىز الۋشى ماسەلەن ميلليون ەمەس، 100 مىڭ تەڭگە الدىم دەپ ايتۋى مۇمكىن;
  • اقشانى بەرۋدىڭ شارتتارى. ەگەر قارىزدى وعان قولحات جاسالعاندا بەرمەسەڭىز، قولما قول اقشادار قاي ۋاقىتتا بەرىلگەنى تۋرالى كورسەتۋ كەرەك (الدىن الا بەرىلدى مە، كەيىن بەرىلدى مە);
  • اقشانى قايتارۋ مەرزىمى;
  • كەلىسىمدى ورىنداۋ ورىنى (اقشا قاي جەردە قايتارىلىپ الىنادى، مەكەن-جايىن اۋدانىنا دەيىن كورسەتۋمەن);
  • قولحاتتا اقشانى قانداي ماقساتقا بەرگەنىڭىز تۋرالى دا كورسەتۋگە قۇقىڭىز بار. قارىز الۋشى كەرەك بولسا، ول قاراجاتتى قايدا جاراتاتىنى تۋرالى ايتسىن.

ءنوتاريۋستىڭ جاساعان قولحاتىنىڭ ۇلگىسىن مىنا جەردەن كوشىرىپ الۋعا بولادى.

2018 جىلدىڭ شىلدە ايىندا قر ازاماتتىڭ كودەكسىنە 725 بابى ەنگىزىلدى. وعان سايكەس جەكە تۇلعاعا بەرىلگەن قارىزدا تومەندەگى تالاپتار ساقتالۋى ءتيىس:

  • قارىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىندا (تەڭگە) بەرىلەدى;
  • قارىز شارتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىسىنە سايكەس ەسەپتەلگەن جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسى كورسەتىلۋى ءتيىس. كالكۋلياتورى ۇلتتىق بانكتىڭ سايتىندا بار;
  • قارىز شارتى بويىنشا جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسى بەرىلگەن قارىز سوماسىنىڭ ءجۇز پايىزىنان اسا المايدى. مىسالى، بەرىلگەن سوما ميلليون تەڭگە بولسا، ونىڭ ۇستىنەن ەڭ كوپ دەگەندە ميلليون تەڭگە پايدا تابۋعا بولادى;
  • ەگەر قارىز شارتى ورىندالماسا، ايىپاقىنىڭ ەڭ كوپ مولشەرى كۇنىنە قارىزدىڭ 0,5%-ىن قۇرايدى، سوندا جىلىنا 10%-نان اسپاۋى ءتيىس.

بۇدان بولەك، قارىز شارتى بويىنشا بارلىق تولەمدەر (وسىماقى مەن سىياقى) قارىز سوماسىنان اسا المايدى.

ماتەريالدى دايىنداعاندا كومەكتەسكەنى ءۇشىن زاڭگەرلەر ستانيسلاۆ لوپاتين، دينارا مينيسوۆا، مۇحتار قۇسايىنوۆ جانە يليا كنيازەۆكە العىس بىلدىرەمىز.

informburo.kz

اۆتورى: جاننا حابدۋلحابار.

اۋدارعان: مانشۇك شاپحاتقىزى.

پىكىرلەر