تۋعان جەر تۋرالى تولعاۋ

205

كوكتەم تۋا ءبىزدىڭ وڭىردەن تەرىستىككە باعىت الىپ، كوكتەمدى كاناتىنا قوندىرىپ قۇستار ۇشىپ بارادى. جالعىز جارىم ەمەس، توپ بولىپ ەرەكشە سانىمەن، ەرەكشە ءبىر انىمەن قيقۋلاپ وتەدى. قايدا بارادى، دەپ سۇراۋشى ەدىك ۇلكەندەردەن بالا كۇنىمىزدە. تۋعان جەرىنە بارادى، تاعىدا ومىرگە ۇرپاق اكەلۋ ءۇشىن اسىعىپ بارادى،دەيتۇعىن ولار، ارماندى جانارلارىمەن ۇزاپ بارا جاتقان لەككە قاراپ. سول قۇستار قازىردە ۇ شىپ وتەدى،ەرتەڭدە ۇشادى،ماڭگى ۇشا بەرەدى. سازدى دا ساعىنىشقا تولى اندەرىن ەرتەڭدە ايتىپ وتەدى، ماڭگىلىك ايتا بەرەدى. سوڭىرا كۇزدە، كەيىن ورالعاندا دا اندەتىپ قايتادى. ول ءان كوكتەمگىدەن مۇڭدى، وزگەشە، كەيىن قالعان اتامەكەنىنە ايتىپ بارا جاتكان قوش-قوشى،جاز ءومىرىن، ءماز ءومىرىن تۋعان جەر توسىندە تايراڭداپ وتكىزىپ، ەندى كەلەسى كوكتەمگە دەيىن جىلى جاكتان پانا ىزدەپ بارادى، ءولىپ قالماس ءۇشىن جان ساقتايتىن ورىن ىزدەپ بارادى، سوناۋ تەرىستىككە، قالعان ۇياسىنا كوكتەمدە امان-ساۋ ورالۋ ءۇشىن امالسىزدان كەتىپ بارادى. جان-جانۋارلاردىڭدىڭ بارلىعى دا ءوزىنىڭ تۋعان ، وسكەن جەرىن اڭساپ تۇراتىنىن ءبارىمىز بىلەمىز. 1959 جىلى ۇجىمشارلاردى بىرىكتىرگەندە، كوشىپ كەلگەن ۇيلەردىڭ مىسىقتارى 20 شاقىرىمدى ءبىر تۋندە ءجۇرىپ، بوس قالعان قونىسىنا بارىپ جىلاپ جۇرگەنىنە تاڭ قالعانبىز دەيتىن اتام. سوناۋ نارىننان اكەلگەن تۇيەنىڭ باسى بوساعان شاقتا جايىقتان ءجۇزىپ ءوتىپ، ءبىر تۇندە اتاقونىسىنان ءبىر-اق شىققانىن اتام جىر ەتىپ ايتىپ وتىراتىن.افريكانىڭ نۋ جىڭعىلىنىڭ ءار ايماعىندا جىرتقىشتاردىڭ دا ءوز قونىسىن قالاي قورعايتىنىن الەم بىلەدى. ال اقىلسىز قۇستار مەن جانۋارلار وسىنداي بولعاندا، اقىل-ەسى دۇرىس ادام بالاسىنىڭ تۋعان جەرىن ولە ءسۋيۋى تابيعي زاڭدىلىق! بىرەۋىمىز ورمان- توعايدى، جەرىمىزدى، ەكىنشىمىز تاۋلى-قىراتتى ولكەمىزدى، ءۇشىنشىمىز قۋ تاقىر، تاستاقتى شولەيتىمىزدى ماقتان تۇتامىز. انە تۋعان جەرگە دەگەن ماحاببات! نارىندىقتار ءۇشىن اناۋ وركەش-وركەش شاعىلداردان ارتىق مەكەن جوق. تايسويعان تۇرعىندارى دا سولاي. ولار ءۇشىن سۋ كەلمەسەدە جارىپ شىققاننان ارتىق وزەن جوق. تابيعاتى بۇزىلىپ جاتسا دا، جىلويلىقتار ءوز جەرلەرىنە ايتىلاتىن جاعىمسىز سوزگە شامدانا قالادى. دەندەرلىكتەر تاۋى مەن تۇزدى كولدەرىنە ماقتانعاندا الدارىنا جان سالمايدى. ال بىزدەر ماحامبەتتىكتەرشە؟ و، الدىمەن اك جايىقتان باستايمىز! ونىڭ ەكى جاعىن جاعالاي وسكەن توعايلارىمىز دى كوككە كوتەرەمىز. جايىقتاعى قاراكوز بەن اقسەركەمىزدى، اققايراڭ مەن تابانىمىزدى، سازان مەن جايىنىمىزدى ايتساق بولدى، ايتىسىپ وتىرعانداردى مۇدىرتەمىز، جەڭىپ شىعامىز. بۇل ماقتانشىلىقتاردىڭ بارلىعىدا ورىندى، ءارى تابيعي. تۋعان جەر! ونى جىرلاماعان اقىن جوق، جىرىنا قوسپاعان اقىن، اقىن ەمەس. قازاقتىڭ سوناۋ زامانعى جىراۋلارىنان باستاپ كەلە جاتقان بۇل ءۇردىس قازىرگى كەزگە جالعاسۋدا. « اقتابان شۇبىرىندىنىڭ» قاسىرەتىنەن تۋعان جەردەن ايىرىلعانداردىڭ: قارا تاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى، كوش سوڭىندا ءبىر تايلاق بوس كەلەدى تۋعان جەردەن ايىرىلعان قيىن ەكەن، ەكى كوزگە مولتىلدەپ جاس كەلەدى،- دەپ اتاقتى « ەلىم-اي» انىمەن مۇڭ شاققانى، «قايران دا مەنىڭ ەدىلىم» كوكىرەگى قارس ايىرىلعان اقتامبەردىنىڭ ، «ابايلاماي ايىرىلدىم ار جاقتاعى ەلىمنەن-- اناۋ نارىن دەگەن جەرىمنەن» دەپ تولعانعان ماحامبەتتىڭ ماحابباتى قانداي تاماشا! قانداي نازىك سەزىم! ءوزىنىڭ قاراسازىن ساعىنعان مۇقاعالي «تۋعان جەر ساعىندىردى»، كەلدى ەسىمە، ءوزىم كەپىل ەندى ونى كورمەسىمە»،- دەگەن ەكەن سوڭعى ءدامى تاۋسىلاردا. «شيراز قانشا ادەمى بولسادا، ريازان دالاسىنا جەتەرمە !» دەپ اتاقتى «پولەنەزىن» شىعارىپتى پولياك سازگەرى وگينسكي، الاتاۋى مەن سارجايلاۋ دالاسىن جىرلاپ نۇرعيسا ءوتتى ومىردەن. ايتا بەرسە شەعى جوق ىستىق ماحاببات، تەبڭرەنتەر ساعىنىش، وگان دەگەن جالىندى جۋرەك. «تۋعان جەردىڭ توپىراعى بۇيىرسىن»! دەپ باتا بەرەدى ەكەن ايداۋدا نەمەسە سوعىستا جۇرگەن اتا- بابالارىمىز بىرىنە-ءبىرى. شابۋىلدىڭ الدىندا ەلىنە حات جازعان جەرلەسىمىز شوباقوۆ سارسەنعالي اقىن «باقالى بالدىرعاندى كول امان بول، وسىرگەن ءبىزدى، تۋعان جەر امان بول» دەسە، سوناۋ قيىر شىعىستا ايداۋدا جۇرگەن وڭداعان اقىن اتام: ىشىندە كوك مەشىتتىڭ مىنبەرىم-اي، مىنبەردەن اسەم شىققان ۇندەرىم-اي، اقسايىم، ارۋ جايىق، تال-تەرەگىم، قوينىڭدا سايران سالعان كۇندەرىم-اي!- دەپ تولعانعان ەكەن. ەندەشە قانداي قيىندىقتا جۇرسەدە، ادامنىڭ جۇرەگىندە تۋعان جەردىڭ جارقىن بەينەسى تۇرادى ەكەن. تۋعان جەرىنەن قول ۇزگەن ادام جەردەن كۇش الا الماعان. انتەي ءتارىزدى باس، دەنە، قۋىس كەۋدە ىسپەتتەس بولاتىنى سودان. ەي، جاس ۇرپاق، كەيىنگى كەلە جاتقان ءور دە جاس بۋىن! تۋعان جەرىڭدى سۋيە الساڭ عانا وتانىڭدى سۋيە الاسىڭ، ونى قورعاي الاسىڭ. سەن ءۇشىن تابانىڭنىڭ استىنداعى قارا جەر قاسيەتتى. ءار قادام باسقان سايىن تۋعان جەرىڭ، وتانىڭ ءۇشىن ماقتانىش سەزىمى بويىڭدى كەرنەپ تۇراتىنداي بولسىن! سىمىرە جۇتقان اق جايىقتىڭ سۋىن بال شىرىنىنداي قكابىلدا! اناۋ جاعالاي وسكەن تال تەرەكتەر سەنىڭ پاناڭ، ولارمەن سىرلاس بول. ءيىسى بۇرقىراعان جۋسان سەنىڭ بالعىن كەۋدەڭدى، ىشكى سارايىڭدى كەنىتىپ، نۇرلاندىراتىن بولسىن. كوشەلەرمەن كەلە جاتقاندا ، اسەم ۇيلەرگە كوڭىلىڭ كوتەرىلىپ، سازدى ءان سالاتىن بول. كوشە - وتانىڭنىڭ ءبار بولىگى، وندا شالالىققا، شالدۋارلىققا، بەي-بەرەكەتسىزدىككە جول بەرمە. جايىقتان قاشىقتاۋ بولسادا، تاڭدايدىڭ توپىراعىنا اۋناپ ال، كۇش قوسىلادى بالعىن دەنەڭە. سارىتوعايدان ماحامبەتكە دەيىن جاياۋ ءجۇر، جان- جاعىڭا قارا، نە كوردىڭ، كوڭىلىڭە ءتۇي.تالدىكولدەن، اققايىڭنان، بەيبارىستان اناۋ تەگىس جولعا باعىت الىپ، وزىڭمەن ءوزىڭ سىرلاسىپ كورشى. نە ايتادى، اناۋ يەسىز جاتقان جىرالار مەن سايلار؟ «مەن سەنىڭ اينالايىن تۋعان جەرىڭمىن»- دەيدى ولار. ەڭبەكشىلدەن ورتاقشىلعا شەيىن سوزىلىپ جاتقان وزەكتى كوردىڭ بە؟ جاعالاپ ءجۇرىپ كورشى، ساياحات جاساپ بايقاشى ءبىر. تاريح جاتىر ول جەردە، سونى زەرتتەشى قانە، ورەنىم، تۋعان جەردىڭ وتكەنىنە ءۇڭىلشى. انە جانىڭا جاقسىلىق، بويىڭا كۇش قوسىلدى ما؟ سولاي! ماحامبەتتتەن جوعارى قاراي وزەن جاعالاپ، يساتاي- ماحامبەت وتكەن تۇسقا بارىپ، ۇزاق-ۇزاق ءۇنسىز ويلانشى. حالقىنىڭ قامىن ويلاپ، باسىن وققا بايلاعان ساربازداردىڭ قاhارلى داۋىسى ەستىلەمە؟ سارايشىق تۇسىنداعى جايىقتىڭ جارىنان كورگەن ادام سۇيەكتەرىندە تۋعان جەردىڭ شەرلى ءبىر كۇندەرى جاتقانىن بىلەسىڭ بە؟ بىلمەسەڭ، زەرتتە، ءبىل. ويتكەنى ول تۋعان جەر تاريحى. سەنىڭ جەرىڭدە دە مىڭنان اسا جەر اتاۋلارى بار. ولار قانداي سىر جاسىرىپ جاتىر، سونى ىزدە تاپپاي قويما. كونە كوز قاريالاردىڭ سوڭعى بۋىنى قالدى، سولاردىڭ دۋالى اۋزىنان شىققان ءپاتۋالى ءسوزدى قالت جىبەرمە، جازىپ ال. ەرتەڭ ولار كەتكەندە تىرەك تابا الماي قارماناسىڭ. جەرىمىزدەگى ەلدىڭ مەكەندەردىڭ اتاۋلارى قانداي ادەمى! وعان سەن ماقتانۋىڭ كەرەك. بۇعان تەك تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا جەتكەنىمىزدى بىلگەنىمىز ءجون. بەيبارىس، ماحامبەت- ەرلىكتىڭ سيمۆولى، اقتوعاي، سارىتوعاي، اققايىڭ، تالدىكول، اقجايىق-- تابيعات سيمۆولى، ورتاقشىل، ەڭبەكشىل—بىرلىكتىڭ، باۋىرلاستىقتىڭ سيمۆولى، المالى-- مولشىلىق سيمۆولى، العا -- جارقىن بولاشاق شاقىرىپ تۇرعان، جۇرەگىڭە وت بەرەتىن ۇران. مۇنىڭ ءبارى مەنىڭ تۋعان جەرىم، وتانىم!

ازات عانيۇلى

پىكىرلەر