ءوز جەرىمىزگە يە بولۋ كەرەكپىز

123

بۇگىنگى كۇنى كوپتەگەن ادامدار ءۇشىن تۋعان جەردى قۇرمەتتەۋ ماسەلەسى وزەكتى بولادى. بىراق كوبىسى تۋعان جەرى تۋرالى ويلاماي، تۋعان جەردىڭ قادىرىن بىلمەيدى. ال ەندى ەگەردە قازاقتاردان تۋعان جەردىڭ تەرريتورياسىن بۇگىنگى كۇنى تارتىپ السا نە بولۋشى ەدى؟ نەلىكتەن تۋعان جەر ءبىز ءۇشىن سونشاما ماڭىزدى؟ وسى سۇراقتارعا مەن جاۋاپ بەرۋگە تىرىسامىن.
بىرىنشىدەن، تۋعان جەرگە يە بولۋى قازاقتارعا الەمدە باسقا ەلدەرمەن باسەكەلەسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى، قازاقستان ۋران بويىنشا ەكىنشى ورىندا. 2018 جىلى قازاقستان 14.2 مىڭ توننا ۋران ەكسپورتتاپ، 699.1 ملن دوللار الدى. ال 2017 جىلى شيكىزات ەكسپورتتاۋ بويىنشا قازاقستان 54.7 ميلليارد دوللار الدى. شيكىزات قازاق دالاسىنان الىنادى. ءبىزدىڭ جەرىمىز شىنىمەن دە وتە باي. الايدا جەرىمىزدىڭ بولىگىن تارتىپ السا نە بولادى ەكەن؟ 1893-1905 جىلدارى قازاقتاردان 4 ملن دەسياتينا جەر الىنعان بولاتىن. 1917 جىلى قازاقتاردان بارلىق جىلدارداعى تارتىپ الىنعان جەرلەردى ساناعان كەزدە 45 ملن دەسياتينا جەر تاپتىپ الىندى. سول كەزدە قازاقتاردى قۇنارسىز جەرلەرگە قونىستاندىرعان بولاتىن. 1913-1916 جىلدارى اقمولا، سەمەي، جەتىسۋ وبلىستارىندا جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋ بويىنشا 189 مىڭ شارۋا قوجالىقتارىنىڭ 20,5 مىڭى ەشتەڭە ەگىلمەيتىن جەرلەردە ەكەنىن، 19,5 مىڭىندا سيىر بولماعانىن، 12,2 مىڭىندا ەشقانداي تۇلىك بولماعان. ءتىپتى حح عاسىردا قازاقتاردىڭ جاعدايى ناشار بولعان ەكەنىن بايقاي الامىز. ەگەر قازىر جەرىمىز تارتىپ الىنسا نە بولادى؟ قازاقستاننىڭ ءار وبلىسى بەلگىلى ءبىر شارۋاشىلىق تۇرىمەن اينالىسادى. مىسالى، قاراعاندى وبلىسىندا ءتۇستى مەتاللۋرگيامەن اينالىسسا، وڭتۇستىكتە تاماق ونەركاسىبىمەن اينالىسادى. جەر تارتىپ الىنعان كەزدە ءبىز ونەركاسىپ ورىندارىمىزدان دا ايىرىلا الامىز. ەكونوميكامىز قۇلدىراپ، قانداي جاعدايعا ۇشىراۋىمىز مۇمكىن؟ باسقا ەلدەرگە تاۋەكەل بولىپ، بىرنەشە عاسىرلار بويى اتا-بابالارىمىزدىڭ تىرىسىپ الىنعان تاۋەلسىزدىگىمىز فورمالدى تۇردە جوعالادى عوي! ال قازاقتاردى ەشكىم قۇشاق جايا قارسى المايدى. قايتادان بەدەلىمىز ءتۇسىپ، قايتادان بىزگە قارسى ساياسات كەزىندە ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر بولامىز. ەكىنشىدەن، ءار حالقى ءۇشىن جەر – ءتىپتى التىننان دا قىمبات بايلىق. جەرگە يە بولۋى حالىقتىڭ باسەكەلەسە الۋ قابىلەتىن كورسەتەدى. ەگەر جەرىمىزدى تولىعىمەن تارتىپ السا، وندا ءبىز ەۆرەيلەر سياقتى بۇكىل الەمدە تاراتىلىپ، ءبىزدىڭ ۇلتىمىز تولىعىمەن اسسيميلياتسياعا ۇشىراۋعا ابدەن مۇمكىن. سوندا قازاق دەگەن ۇلتى ءتىپتى بولماۋى دا مۇمكىن. نەلىكتەن بىزگە ۇلت رەتىندە قالۋعا ماڭىزدى؟ ويتكەنى تەك ۇلت رەتىندە عانا ءبىز باسقا قلتتارمەن تەڭ دارەجەدە باسەكەلەسە الامىز. تەك ۇلت رەتىندە ءبىز اتا – بابامىزدىڭ ەڭبەگىن اقتاي الامىز. تەك ۇلت رەتىندە عانا ءبىز ءوزىمىزدىڭ تاريحىن ساقتاي الامىز. اۆارلارعا قاراساڭىز، ولاردىڭ جاعدايى تىپتەن ناشار. كوپتەگەن ادامدار ءوز ءتىلىن ۇمىتىپ، اۆارلار دەگەن ۇلتى قۇلدىراۋدا.
قورىتىندىلاي كەلە، ءوز جەرىمىزگە يە بولۋ ارقاسىندا عانا ءبىز وسىنداي دارەجەگە جەتىپ، قازىر وزىق ەلدەر قاتارىنا قوسىلعانبىز. بىراق تۋعان جەردى قۇرمەتتەمەۋ ماسەلەسى بولماۋى ءۇشىن، تۋعان جەرگە قاتىستى فيلمدەردى ءتۇسىرۋ، تاريحقا بايلانىستى كونكۋرستار وتكىزۋ جانە تۋعان جەردىڭ ماڭىزدىلىعىن جاسوسپىرىمدەرگە قازىرەدەن باستاپ ايتىلسا وسى ماسەلەسە جوققا شىعارىلۋشى ەدى. سول سەبەپتەن قازىردەن باستاپ جەرىمىزدى قۇرمەتتەپ، ونى تازالاپ، تابيعاتتى قايتادان ءوز قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسايىق.

 

 اديحان تۋيچيەۆ

پىكىرلەر