بۇگىن شەرحان مۇرتازانىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە جىل تولدى

205

قۇرمەتتى شەر اتا، ءسىز قازىر ءبىزدىڭ ۇستىمىزدەن جاي عانا باقىلاپ، شەرمەندە بوپ «وپاسىزدار-اي...» دەپ وتىرعان شىعارسىز؟! قۇداي تاعالانىڭ ويلاپ تاپقان ءومىرى مەن باقيى، جازمىشى مەن وزمىشى بولماسا ورتامىزعا قايتا ءتىرىلىپ كەپ «قىزىل جەبە» بوپ اتىلىپ، مايلى جىلىكتى جاقسى كورەتىندەردى كوكجەلكەدەن ۇرىپ قۇستىرار ەدىڭىز. وعان ەش كۇمانىم جوق!

كەزىندە شىمبايىڭىزعا باتىپ شىمىرلاتقان، جۇرەگىڭىزدى جانشىپ جىلاتقان ەلدىڭ مۇڭىن، مىڭمەن جالعىز الىسىپ ءجۇرىپ، مىنبەردەگىلەرگە قورىقپاي جەتكىزدىڭىز. قۇتتى كرەسلوڭىزدان قوتارىپ الىپ تاستاعىسى كەلگەندەرگە: «قىزمەت دەگەن تولەگەننىڭ كوكجورعاسى. ەرتەڭ ءبىر بەكەجان شىعىپ مىنەدى دە كەتە بارادى. الام دەسەڭدەر، تالاسپايمىن!» دەگەن كەسىمدى ءسوزىڭىز دە ەل ەسىندە. قازىر سونى ۇعار شەنەۋنىك جوق. ويلارى ءالى سول، ورتاعاسىرلىق تەڭىز قاراقشىلارىنىڭ ساناسى دارەجەسىندە تۇر. تۇك وزگەرمەدى، شەر اتا. جەر مەن كوككە كوك تيىندا پايداسى جوق جيىنداردا، كوكىرەگىنە مىڭ سالپىنشاعىن ءىلىپ الىپ، سولكەبايلارىن سۇيرەتىپ جۇرگەن اتقامىنەرلەر كوبەيدى. كوزدەرىن كيىز شورمەن تاڭىپ العان. بالاپاندارىن كولبەگەيلەپ جۇرگەن انالارعا كولگىرسىپ سويلەيدى. ءبىر اياعى توردە، ءبىر اياعى كوردە جۇرگەن قاريالار اكىمدەردىڭ ەسىگىن ەڭكەيىپ اشىپ، ىشىنە ەنتەلەي كىرىپ شىندىقتى شىڭعىرتىپ ايتىپ جاتسا «...ەسى اۋىسقااااااان دەپ...» كۇلەدى. بۇل ماسەلەنى ءسىز دە كامال اتاما جازعان حاتىڭىزدا ايتتىڭىز. بىراق باياعى جارتاس سول جارتاس. شەر اتا-اۋ، قارياسىن قادىر تۇتىپ، اناسىن ارداقتاعان ەل ەدىك قوي. ەز بوپ بارامىز...

ەردىڭ جاسى ەلۋگە كەلگەن اعالارىمىز قىز قىرقىننىڭ قىزىعىن قىرشىپ، ساۋنادان «ساۋمال» ىشكەنىن مارتەبە كورەدى. باتا بەر دەسەڭ تىلەك ايتىپ، تىلەك جاۋدىر دەسەڭ قولىن جايىپ باتا بەرەدى.
شەر اتا، باتا مەن تىلەكتى اجىراتا المايتىن اعالار كوبەيدى. ولار ەرتەڭ قانداي قاريا بولادى؟

اتا-بابامىز اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن، اق نايزانىڭ ۇشىمەن ساقتاپ قالعان جەر انامىزدىڭ كويلەگى جىرتىلىپ، كورىنگەن كوز ءسۇزىپ، ومىراۋى مەن بالتىرى ايعىز-ايعىز بولماق تۇگىلى، جەلپىلدەگەن جەزوكشەنىڭ كۇيىن كەشىپ وتىر. كەزىندە ءبيتىن سىعىپ، قانىن جالاپ وتىرعان قاراقىتاي ۇرىعىن شاشىپ جاتىر. جەر انامىزدىڭ جاتىرىنا ءجۇز جىلدىق ەمەس، مىڭ جىلدىق جارا ءتۇستى.

شەر اتا، ءوزىڭىز شەت جاعاسىن كورىپ كەتكەن الەۋمەتتىك جەلىنى قادىرسىز قارۋعا اينالدىرىپ، جەلىن شىعارىپ جاتىر. اسىرا دىنشىلدەر نوقتالاپ ءمىنىپ الدى. ۇلتتىق نيگيليستەر ءبىر وق شىعارماي ۇلت ساناسىن ۋلاپ، شىن يماندارىن توناپ جاتىر. قازاق دەگەن حالىقتىڭ ءتۇپ قازىعىن سۋىرىپ، كىندىگىن ءۇزىپ تاستاعىسى كەلەدى. اقىلىن – ايران، ويىن – ويران قىلدى. قازىر ءسىز ورتامىزدا بولىپ ويىڭىزدى، ىشكى شەرىڭىزدى شىعارىپ ءبارىن جازساڭىز ايلاپ، جىلداپ پاراقشاڭىز بۇعاتتالىپ تۇراتىن شىعار.

شەر اتا، ءوزىڭىز زارلاپ ايتىپ كەتكەن جەمقورلىق، ۇرلىق-قارلىق، پاراقورلىققا حالىقتىڭ ەتى ۇيرەندى. كامال اتاما جازعان حاتىڭىزدا شەكسپيردىڭ مىنا ءبىر دانالىعىن تىلگە تيەك ەتىپ ەدىڭىز: «قىلمىستى التىنمەن كومكەرىپ قويساڭ، زاڭنىڭ نايزاسى مايىسىپ قالادى». راسىندا، زاڭنىڭ نايزىسى مايىسقاق مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسى بەكەم بولا قويار ما ەكەن؟! مىنا ءبىر قاداپ ايتقان مىسالىڭىزدىڭ دا ءتىل ۇشىنا كەلىپ تۇرعانىن قاراڭىزشى: «ورمەكشىنىڭ تورىنا تۇسسە – شىبىن-شىركەي عانا تۇسەدى. ال ارا، سونا دەگەندەر ول توردى ەلەڭ قىلماي بۇزىپ كەتە بەرەدى». سول توردى ەلەڭ قىلمايتىندار قارا حالىقتى التىن ساندىقتىڭ ۇستىندە جالاڭبۇت وتىرعىزىپ، كىلتىن بەرمەي وتىر. ال وزدەرى ايۋدىڭ اۋزىندا ءجۇرىپ، بۇيىرىنە ايداھاردىڭ ءتىسى باتىپ جاتقانىن سەزبەيدى.

شەر اتا، بۇگىندە امەريكاعا اعىلىپ، ەۋروپاعا ەنتەلەي كوشىپ، ارابستانعا اسىعىپ جۇرگەن قازاق كوبەيدى. شەت مەملەكەتتە ءجۇرىپ كوپ نارسەنى بايقادىم، ويعا ءتۇيدىم. ولار اقشانىڭ زارى، تاماقتىڭ قامىمەن كەتىپ جاتقانى بەسەنەدەن بەلگىلى عوي. ەرتەڭ وسى قانداستارىمىز 30-40 جىلدان سوڭ ەلىنە وتە پاراساتتى، ءبىلىمدى، سالت-ءداستۇرىن جوعالتپاعان، بىلىكتى مامان بولىپ ورالاتىنىنا بەك سەنىمدىمىن. «ولار قايتا ورالادى!» دەگەن سەنىم مىنا ءبىر وقيعادان سوڭ پايدا بولدى. اقش-تا جۇرگەندە 10-20 جىلدان بەرى سول جەردى پانالاعان قازاق وتباسىلارىمەن تانىستىم. بالالارىنا انا تىلىنەن ساباق بەردىم. اتا-انا سابيلەرىنىڭ امەريكالىق بولىپ بارا جاتقانىنا الاڭدايدى، قورقادى. كوبىسى ۇرپاعىمنىڭ بولاشاعى ءۇشىن تۇبىندە ەلگە ورالامىز دەپ كەسىپ ايتتى. ىشكەن سۋ، جۇتقان اۋا، جەگەن اس، باسىپ جۇرگەن توپىراق تا ادامنىڭ فيزيولوگياسى مەن ءتۇر-سيپاتىنا قاتتى اسەر ەتەدى ەكەن عوي. بالاپاندار قوي كوزدى، بيداي ءوڭدى، قارا دومالاق قالىپتان تايىپ بارادى. بىراق مەنى الاڭداتانىنى بۇل ەمەس. ويلانتاتىنى، شيرەك عاسىردان سوڭ قازاقستان قانداستارىمىزدىڭ ءۇشىنشى كوشىن قارسى الۋعا قاۋقارى جەتە مە؟ (العاشقى كوش كەڭەس ۇكىمەتىندە بولدى. ەكىنشى، تاۋەلسىزدىك العان سوڭ ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن بولعان كوش) الدە، قازىرگىدەي زار جىلاتىپ قويا ما؟ مىنە، شەر اتا، مەنىڭ ۋايىمىم وسى.

شەر اتا، سىزگە جازعان بۇل حاتىم شەرلى دە زارلى، مۇڭدى دا قايعىلى بولدى. كەشىرىم سۇرايمىن. اۋرۋىمدى جاسىرعىم كەلمەيدى. قازىر قازاق دالاسى شىڭعىس حاننىڭ جورىعى تاپتاپ وتكەندەي كورىنىستە تۇر. ءار قازاقستاندىق موينىنا قارىز قارعىباۋىن تاعىپ الدى. قارىز-قارعىباۋى تارتىلعان سايىن تۇنشىعىپ جاتىرمىز. بىلگىشتەر بيلىك پەن ەكونوميكاعا رەفورما كەرەك دەيدى. بىراق ءوزىڭىز شەگەلەپ ايتىپ كەتكەندەي ءبىزدىڭ سانامىزعا رەفورما كەرەك.
شەر اتا، وسى حاتىم سىزگە جەتكەن بولسا كامال اتاما دا وقىتىڭىزشى. كورسىن. ول كىسىگە دە حات جازىپ جاتقانىمدى ەسىنە سالىپ قويىڭىزشى. الداعى كۇندەرى جونەلتەمىن.
شەر اتا، مەندە ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان جانمىن عوي. ۇمىتتەنەمىن. ۇمىتتەنەمىز. ويتكەنى ءبىز، ۇلى تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇرداسىمىز. قازاقستاننىڭ سۇيەم-قارىس جەرىنەن التىن اعىپ، كۇمىس تامشىلاپ وعان تەك بىزدەر عانا شومىلىپ راحاتتانىپ جاتقانىمدى ەلەستەتتەمىن. تۇسىمدە ءاربىر ءتۇيىر كوكونىسى مەن جيدەگىنەن سىڭعىر-سىڭعىر تەڭگە ساۋىلداپ جاتقانىن كورەمىن.

شەر اتا، كەلەسىدە كىلەڭ قاسىرەتتى ەمەس، جارقىن-جارقىن جاقسىلىقتاردى جازۋعا ۋادە بەرەم.
ساۋ بولىڭىز!

 

تاۋىربەك بوزەكەنوۆ

پىكىرلەر