مەنىڭ قۇتتى مەكەنىم

451

"تۋعان جەر" بايگەسىنە شىعارماشىلىق جۇمىستاردى قابىلداۋ جالعاسۋدا. كەزەكتى كەلىپ تۇسكەن ماتەريال "ۇزدىك ماقالا" نوميناتسياسى بويىنشا الىبەك ديلناز ميرلانقىزىنان.                       

 

   تۋعان جەر... تۋعان ەل... وسى ەكى عانا ۇعىمدا قانشاما وي قانشاما ماعىنا جاتىر. تۋعان جەر ادام ومىرىندە كيەلى ورىن الادى. تۋعان جەردىڭ قادىرىن ءار ادام ارقالاي تۇسىنەتىن شىعار. ال مەن ءۇشىن تۋعان جەر دەگەن الەمدەگى ەڭ ۇلى نارسەمەن پارا-پار. سەبەبى، ول – مەنىڭ الپەشتەگەن انام، ايالاپ وسىرگەن اكەم، تۋعان-تۋىسىم، اعا-اپكەلەرىم، مەنى ءبىلىم جولىنا جەتەلەگەن ۇستازدارىم، سول بىلىمگە ۇمتىلۋ جولىنداعى تاي-قۇلىنداي تەبىسكەن جورا-جولداستارىم دۇنيەگە كەلگەن جەر. مەنىڭ تۋعان جەرىم، وتانىم – كىشكەنتاي بولسا دا، مەن ءۇشىن اسا قىمبات ءارى كيەلى جەر. وسى مەكەندە مەنىڭ كوڭىلدى دە شاتتىققا تولى، ۋايىمسىز دا بەيكۇنا بالالىق شاعىم ءوتتى. قىزىققا تولى بالالىق شاعىم وتكەن تۋعان اۋىلدىڭ اۋلاسىن ەش ۋاقىتتا ۇمىتقان ەمەسپىن. مەكتەپ تابالدىرىعىن العاش اتتاعان كۇن... سىنىپتاس دوستارىممەن العاشقى تانىستىق... ءبارى-ءبارى قازىرگىدەي كوز الدىمدا. وسىلايشا، مەكتەپ تابالدىرىعىن العاش اتتاعان كۇندى ەسىمە السام،بۇگىنىگى ءبىلىم ورداسىمەن، سىنىپتاس دوستارىممەن قوشتاسار ءساتتىڭ جاقىنداپ كەلە جاتقانىنا سەنە المايمىن. «سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە كەتىگى تاپتا بار قالان،»-دەپ اباي اتامىز ايتپاقشى، ومڭردە اركىم ءوز ورنىن تابا ءبىلۋى قاجەت. سول سياقتى مەن دە بەلگىلى مامان يەسى بولىپ، تۋعان جەرىمنىڭ دامۋىنا ۇلەسىمدى قوسقىم كەلەدى. دەگنمەن، «تۋعان جەرىمدى تاستاپ كەتە بارامىن» دەگەن وي كەلگەن ساتتە كوزىمە جاس كەلىپ، ساعىنىشىمدى قازىردەن ارتتىرادى. تۋىپ وسكەن جەرىم تۋرالى ويلاپ وتىرسام، ۇنەمى مىنا ولەڭ جولدارى كوكەيىمدە تۇرادى:

قازاقستان- اتامەكەن، قۇتقونعان جەر،

كەڭ دالا، سۋى ءمولدىر، نۇر تۇنعان جەر.

كوكوراي بەلەستەرى نۇر تۇنعان كىلەم،

قىرلارى، قىزعالداعى قۇلپىرعان جەر.

نەمەسە:

قىمبات ماعان ەلىمنىڭ بار دالاسى،

بالتىق پەنە ءساحاليننىڭ اراسى.

قايدا  بولسام قيام وعان جانىمدى،

تۋعان جەردەن قازسىن بىراق قابىردى.

ناعىز بالالىق شاقتان باستاپ  ادامزاتتىڭ وتانىنا دەگەن سەزىمى ويانادى. «وتان دەگەنىمىز نە»-دەگەن سۇراق تۋىندايدى. تۋىپ وسكەن جەر مە مادەنيەت پە الدە وتان ول ۇيرەنگەن ورتا ما. ارينە، «ورتا» دەگەن ءسوز كوپ نارسەمەن بايلانىسادى. قازاق جەرىندە تۋسا دا، تۋعان بەتتە شەتەلگە كەتىپ قالعان بالا، تۋعان ەلىن «وتانىم» دەپ سانامايدى. ويتكەنى، تۋعان جەرىندە وسپەگەندىكتەن، وعان دەگەن ىستىق سەزىم تۋىندامايدى. ادامزات ومىرىندە ادام بولىپ تۋعاننان كەيىن قازاق جەرىنىڭ ازاماتى، بالاسى بولىپ تۋىلۋ مەنىڭشە، ۇلكەن مارتەبە. ولاي بولسا، تۋعان ەلگە دەگەن پاتريوتتىقتىڭ العاشقى بەلگىلەرى دەپ الار بولساق، «مەنىڭ ەلىم قازاقستان، مەن وتانىمدى سۇيەمىن، مەن قازاقپىن» دەگەن سوزدەردەن باستالادى دەپ ويلايمىن. ءبىز وتانىمىزدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كەزدە «وتان وتتان دا ىستىق» دەگەن ءسوزدى ءجيى پايدالانساق تا، ونىڭ ءمان-ماعىناسىنا ۇڭىلە بەرمەيمىز. ول ءۇشىن ادام بالاسى جانىن قيۋعا ارقاشان دايىن بولۋى ءتيىس. ءبىز تەك ءوزىمىز امان-ەسەن ،جاقسى ءومىر ءسۇرىپ، جاقسى تاماقتانىپ، جاقسى كيىنىپ، مىنەر كولىگىمىز بەن جايلى، جاتار ءۇيىمىز بولسا، بارلىعى بولسا دەپ ءومىر سۇرەمىز. الايدا، وتان دەگەن وسى ايتىلعانداردان دا ارتىق ەكەنىن ءار ادام بايقاي بەرمەيدى.

ءبىزدىڭ اتا-بابامىزدىڭ تاريحتا ۇلانعايىر جەردى قاسىق قاندارى قالعانشا قورعاپ، قالدىرىپ كەتكەنىن ءار جاس ۇرپاق ءۇشىن پارىز بولىپ سانالادى. پاتريوتتىققا كوشپەلى قازاقتىڭ سالتىن، ساناسىن ساقتاۋ دا كىرەدى. بۇگىنگى قوعامدا پاتريوتتىقتى سەزىنە المايسىڭ، پاتريوت ادامدار ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا، پاتريوتتىققا كەلگەندە جاساندىلىققا جول بەرىلۋدە. بۇل- ءپاتريوتيزمنىڭ جوعالىپ بارا جاتقانىنىڭ بەلگىلەرى. اقىن، جازۋشىلاردىڭ ەل تۋرالى جازعان تۋىندىلارى ادام بالاسىن تولعاتپاي قويمايدى. اتاقتى قولباسشى  شىڭعىس حان: -«وزىمنەن كۇش-قۋات كەتسە دە اقىل-ويدان اداستىرماسىن، ءبۇتىن دەنەم جارالانسا دا، تۇتاس ەلىم بولىنبەسىن،» دەگەن ەكەن. ونىڭ بۇلاي ايتقانىنان ءوزىنىڭ وتانىنا دەگەن ىستىق سەزىمى مەن تۋعان جەرىنە دەگەن ىقىلاسىن كورۋگە بولادى.  سول سياقتى «مەن قازاقپىن» دەپ ايتۋ ءۇشىن، «قازاق» دەپ سوعاتىن جۇرەك بولۋ كەرەك دەپ ويلايمىن:

مەن قازاقپىن، مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن،

جورگەگىمدە تانىستىم مۇڭ تىلىمەن.

جىلاعاندا جۇرەگىم، كۇن تۇتىلىپ،

قۋانعاندا كۇلكىمنەن ءتۇن تۇرىلگەن، - دەپ  ج.مولداعاليەۆ ايتقانداي قازاق حالقى بارلىق اۋىرتپاشىلىقتارعا توزە بىلگەن باتىل دا، باتىر، ەرجۇرەك حالىق. وسىنداي پاتريوتتىق مىەزدەرگە قوعامدى باۋلۋ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. «مەنىڭ قازاقستانىم» دەپ جايباراقات ايتا سالۋ قيىن نارسە. وسى ءسوزدى ايتقاندا ءار ادامنىڭ بويىن ەرەكشە سەزىم بيلەۋى، ياعني پاتريوتتىق سەزىم بيلەۋى ءتيىس.

مەنىڭ قۇتتى مەكەنىم – جاڭاتاس قالاسى. قالامنىڭ وزىندىك تاريحى بار. جاڭاتاس  1969 جىلى قالا بولىپ قالىپتاستى. بۇرىنعى اتى «كوكسۋ» بولعان. قازىرگى كەزدە جاڭارعان جاڭاتاسقا اينالىپ بارا جاتىر. ءتۇرلى-ءتۇرلى مادەني ورىندار، كىتاپحانالار، مەكتەپتەر، اۋرۋحاالار بوي كوتەرگەن. جاڭاتاس – سارىسۋ اۋدانىنىڭ باس قالاسى. سارىسۋ اۋدانىندا تۋىلعان تانىمال ادامدار دا بار. سولاردىڭ ءبىرى ء–اسانالى ءاشىموۆ. ول 1937 جىلى  سارىسۋ اۋدانىنداعى ساۋداكەنت اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ءاسانالى اتامىز وسىدان ەكى جىل بۇرىن سەكسەن جاسىن اتاپ ءوتتى. مىنە، مۇنىڭ ءوزى ءاسانالى اتامىزدىڭ تۋعان جەرىن سىيلايتىندىعىن، قۇرمەتتەيتىنىن ءارى ساعىنعاندىعى بىلدىرەدى دەپ ويلايمىن.

تۋعان جەر ءسوزى ەستىگەندە، ءاربىر ادامنىڭ جۇرەك تۇكپىرىندە ءبىر سەزىم وياناتىنى ايدان انىق نارسە. ول سەزىم – ەلگە، جەرگە، وتانعا دەگەن ماحاببات سەزىمى. ونىڭ كۇنى دە، ءتۇنى دە، تاۋ-تاسى دا، سارقىراعان وزەنى مەن جايقالعان كوك مايساسى، سامال جەلى، شىرىلداعان قۇستارى ءبارى دە جانىڭا ەرەكشە ىستىق، ەرەكشە جاقىن. « تۋعان جەردىڭ اۋاسى دا شيپا» دەمەكشى، الىس ساپارعا شىقساڭ اتامەكەنىڭدى ساعىنىپ، ۇيىڭە قاراي اسىعاسىڭ دا تۇراسىڭ. ادامنىڭ جۇرەگىندە ەڭ ءبىرىنشى، اق ءسۇتىن بەرگەن تۋعان اناسىنا دەگەن سەزىم ورىن الادى. ال ەكىنشى، تۋىپ وسكەن جەرىنە، وتانعا دەگەن جالىندى، ىستىق سەزىم ورىن الادى دەپ ويلايمىن. سەبەبى، تۋعان جەر - ادام بالاسىنا ەڭ جاقىن دۇنيەلەردىڭ ءبىرى. «وتانىم» دەگەن جۇرەكتەن شىققان اسىل ءسوزدى مەن ماقتانىشپەن ەش قىسىلماي ايتا الامىن. مەنىڭ تۋعان جەرىم – قاسيەتتى، قۇتتى قونىس. ول مەنى قۇشاعىندا ماپەلەپ ءوسىرىپ قانا قويعان جوق.  ول ماعان دالا تاربيەسى مەن ءتالىمىن بەردى. ونىڭ توسىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇيرەنگەنىم كوپ، ءالى دە ۇيرەنەتىن نارسەلەرىم از ەمەس.

تۋعان دالانىڭ و شەتى مەن بۇ شەتىنە كوز جۇگىرتىپ، اينالاڭا كوز سالساڭ اقيىق اقىن  مۇقاعالي ماقاتاەۆ اتامىزشا: «پاي! پاي! پاي! كيەلى نەتكەن  جەر!»-دەمەسكە ەش شاراڭ قالمايتىنداي.

   تۋعان جەر – ادام ومىرىندە كيەلى ورىن الادى. ناقتى وسى جەر ونى ەلىمەن، وتكەنىمەن جانە بولاشاقپەن بايلانىستىرادى. مىنە، سوندىقتان دا ءتىپتى بالالىق شاقتان باستاپ-اق ادامدا وتانعا دەگەن ماحاببات سەزىمى ويانادى. ءاربىر ادام بالاسى ءۇشىن وتان وشاق باسىنان باستالادى: تۋعان جەر،تۋعان قالا. مەنىڭ وتانىم كىشكەنتاي بولسا دا، مەن ءۇشىن اسا قىمبات جەر،جاڭاتاس قالاسىنان باستالادى. ءدال وسى جەردە مەنىڭ كوڭىلدى دە، شاتتىقتى، ۋايىمسىز بالالالىق شاعىم ءوتتى. ءۇيدىڭ ماڭىنداعى اۋلادا ويناعانىم جانە ەڭ العاش مەكتەپكە بارعان كوشەم ءالى ەسىمدە. سول كەزدە ول ماعان وتە ۇزىن بولىپ كورىنەتىن. مۇندا كولىك سيرەك جۇرەتىن، بىراق سەرۋەندەپ جۇرەتىن ادامدار كوپ بولاتىن.
ءبىزدىڭ قازاقستان – كوپ ۇلتتى مەملەكەت. بەيبىتشىلىك پەن دوستاستىقتا، تاتۋلىقتا بىرگە جۇمىلا وتىرىپ، قىزمەتتىڭ ءار ءتۇرلى سالاسىندا قازاقتار مەن ورىستار، تاتارلار مەن نەمىستەر، ۋكرايندەر مەن كارىستەر تاعى دا باسقا ۇلت وكىلدەرى ەڭبەك ەتۋدە. مەن سوڭعى ءجۇز جىلدا قازاقستان جەرىنە ءار ءتۇرلى حالىقتار قونىس تەپكەنىنە ءجيى ويلانامىن. ءبىزدىڭ ەلىمىز سياقتى مەنىڭ اعايىنىم دا كوپ ۇلتتى. بىرلىك، ۇلتارالىق كەلىسىم جانە ساياسي تۇراقتىلىق – قازاقستاندىقتاردىڭ قالاۋى. مەن ونى بىلەمىن. وندا تاتارلار دا، ورىستار دا، قازاقتار دا بار. ولاردىڭ تاعدىرىن، ءومىر تاريحىن تىڭداعاندا مەنىڭ ەلىم ودان سايىن ماعان جاقىنداي تۇسەدى، ونى جاقسىراق تۇسىنە باستايمىن. ءبىزدىڭ وتباسى تاريحىمىز مىڭداعان باسقا وتباسىلاردىڭ تاريحىنا ۇقساس. ءومىردىڭ قيىن كەزدەرىندە، اۋىر جۇمىستاردا، ءوتىپ جاتقان كۇندەر مەن مەرەكەلەردە ءار ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ پىكىرى قالىپتاستى. ادامزات بالاسىنىڭ تاتۋلىعىنا ۇمتىلۋ ءار حالىقتىڭ قانىندا بار، اسىرەسە ول قازاقستاندىقتاردا ەرەكشە دامىعان. بۇل قازاق جەرءىءنىڭ جومارتتىعىنان، وسى ولكەلەرگە تاعدىر الىپ كەلگەن بارلىعىنا قۇشاعىن كەڭ جايىپ، پەيىلىن كەڭگە سالاتىن قازاق حالقىنىڭ مىنەزىنەن جارالعان.وسىندا تۇرۋشىلاردىڭ بارلىعى قازاق حالقىنىڭ ءتىلىن، تاريحى مەن سالت-ءداستۇرىن ءبىلۋى كەرەك. قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق حالىقتىڭ تاتۋلىعى مەن بىرلىگىنىڭ ءمانى وسىندا. ول بايىرعى كوركەم قازاقستان جەرىندە بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا كومەكتەسەدى. ال تاتۋلىق – بولاشاقتا گۇلدەنۋدىڭ ماڭىزدى تالابى.تۋعان ەلگە، تۋعان جەرگە دەگەن ىستىق سەزىمنىڭ ۇزدىك ۇلگىسى مەن ءۇشىن وسىنداي بولماق. وتان تۋرالى وي تولعاساڭ، جان تولعانىسىن ايتىپ تاۋىسا الماسسىڭ، ءسىرا.

تۋعان جەرىم – قازاقستان،
تاۋەلسىزدىگى جاراسقان،
كوك بايراعى جەلبىرەپ
كوك اسپانعا ۇقساسقان

ءتۇرلى ەلدەر دوستاسقان،
ەڭسەسى بيىك قازاقستان!
قۇتتى بولسىن ەلدىگىڭ،
تاۋەلسىز ءبىزدىڭ قازاقستان

باكىر تاجىباەۆ جىرلاعان مىنا ءبىر شۋماقتارىنا دا كەزەك بەرسەك:

قايدا جۇرسەم، تۋعان جەرىم،

سەن ەسىمنەن شىعارمىسىڭ!

جاستىق داۋرەن قۇرعان جەرىم،

كوز الدىمدا تۇرارمىسىڭ!

تۋعان جەر جايلى جىر دا، قارا سوزبەن جازىلعان شىعارمالار دا ءاربىر حالىقتىڭ ادەبيەتىندە مول. بۇدان ءبىز ءار حالىقتىڭ تۋعان جەرىن ارداق تۇتىپ، اناسىنداي قاستەرلەيتىنىن بايقاعاندايمىز. ءبىزدىڭ قازاق حالقى دا تۋعان جەر قادىرىن جاس ۇرپاق بويىنا، ساناسىنا بالا كەزىنەن — اق سىڭىرۋگە ۇمتىلاتىندىعىن تۋعان جەر جايلى ماقال — ماتەلدەردەن، اڭىز اڭگىمەلەردەن، باتىرلار جىرىنان كورەمىز. «يت تويعان جەرىنە، ەر – تۋعان جەرىنە» نەمەسە «تۋعان جەردەي جەر بولماس، تۋعان ەلدەي ەل بولماس» دەپ ەرەكشەلەپ كورسەتەدى. بۇلاردىڭ بارىنەن شىعاتىن قورىتىندى اركىمگە تۋعان جەرى، تۋعان ەلى قىمبات ەكەندىگى دەپ ويلايمىن.

ايپىراي!

تۋعان جەر — اي!

تەڭدەسەر كىم

بۇل جەرگە سەن بولماساڭ كەلمەس ەدىم.

كىندىگىمدى بايلاعان قازىعىم – اي

سەن بولماساڭ بۇل ماڭدى كورمەس ەدىم، — دەپ اقىنىمىز م. ماقاتاەۆ جىرلاعانداي، وقۋشىلار وزدەرىنىڭ كىندىك كەسكەن، تۋىپ — وسكەن مەكەنىن قاستەرلەي، ونىڭ تىنىس — تىرشىلىگىن، تاريحىن، مادەنيەتىن، ەكونوميكالىق حال – احۋالىن، زيالى قاۋىمىن، ەڭبەك ەرلەرىن، اسقار دارىن، ابزال انالارىن ماقتان ەتە وتىرىپ، تۋعان جەردىڭ بولاشاعىن بارىنەن ارتىق كورۋگە حاقىلىمىز. تۋعان جەردىڭ ءبىر ءتۇيىر تاسى جاتتىڭ ات باسىنداي التىنىنان قىمبات ەمەس پە؟ دۋلىعالى اتا - بابالارىمىز كەڭ دالاسىن، اسقار تاۋىن، سارقىراپ اققان كوك وزەنىن قورعاپ، ماقتان ەتكەن، بىزگە مۇراعا قالدىرعان. قازىرگى تاريحي شاقتا، تاۋەلسىزدىك كەڭىستىگىندە كۇندەي جارقىراپ، وتانشىلدىق رۋح پەن تۋعان جەرگە دەگەن ماحاببات ساۋلە شاشىپ تۇرۋى كەرەك. مەنىڭشە، ءار قازاقستاندىق ءوز ەلىنىڭ كارتاسىنا كوز سالىپ، بايتاق ولكەسىن، تۋعان جەرىن ماقتان تۇتۋعا ءتيىس.

.

«وتانسىز ادام، ورمانسىز بۇلبۇل»، -دەپ دانا حالقىمىز بەكەر ايتپاعان. سەبەبى، ادام بالاسى تۋعان جەرسىز، وتانسىز عۇمىر كەشپەيدى.ءار ادامنىڭ تۇراقتى ءۇيى، مەكەنى بولۋ قاجەت.سوندا عانا ادام باقىتتى  ومىر سۇرەدى. كىپ-كىشكەنتاي بۇلبۇلدىڭ ءوزى تۋعان جەرىن ىزدەيدى، قايعىرادى. «اركىمنىڭ ءوز جەرى - جۇماق»، - دەگەنى راس. وسى جونىندە  «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا، ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول» - دەگەن ماقالدى  دانا  حالقىمىز جايدان جاي ايتپاعان بولار. سوندىقتان دا ءوز تۋعان جەرىمىزدى، وتانىمىزدى قاستەرلەپ جانە باعالاۋىمىز قاجەت!

مەن ءوزىمنىڭ تۋىپ وسكەن جەرىمدى ءومىر بويى قاستەرلەپ وتەمىن. ويتكەنى، ءدال وسى جەردە مەنىڭ بالالىق شاعىمنىڭ ەستەلىكتەرى ءدال وسى كۇنگە دەيىن ساقتالۋدا. مەن كيەلى جەردە بولاشاعىم جارقىن بولارىنا سەنەمىن.

 

 

 

پىكىرلەر