شىڭعىس حاننىڭ شىندىعى

1362

بۇگىندە الەم تاريحى مەن ادەبيەتىن كەزىپ جۇرگەن شىڭعىس حاننىڭ سۇراپىل بەينەسىنەن مەن بىلەتىن شىڭعىس حان تۇبەگەيلى وزگەشە سيپاتتا. وسىنى ءتۇسىندىرىپ بەرۋگە تىرىسايىن. بۇل ورايدا قوردالانعان سۇراقتار ۇشان-تەڭىز. بۇعان بابامىزدىڭ تۇك تە قاتىسى جوق. اداستىرعان بەلگىلى ءبىر توپ، سول توپتى ابىرويسىز ىسكە يتەرمەلەگەن بەلگىلى ءبىر مۇددەلى مەملەكەتتىڭ بيلەۋشىلەرى. سول توپتىڭ «ەڭبەگىنىڭ» ارقاسىندا الەم تاريحىنىڭ ۇلكەن ءبىر تاراۋى­ ادام تانىماستاي وزگەردى، ەڭ سوراقىسى – شىڭعىس حاننىڭ سۇراپىل بەينەسى جاسالىپ، سوعان سەنگەن بۇكىل وركەنيەتتى دۇنيەدە وعان دەگەن تەرىس كوزقاراس قالىپتاستى. شىڭعىس حاننىڭ شىن بەينەسىن تانىپ-ءبىلۋ ءۇشىن ونىڭ تاريحتا قالدىرعان ىزدەرىنە از-كەم توقتالايىقشى.

…اكەسى جوشى حان مەن اتاسى­ ­شىڭ­عىس­ حان دۇنيەدەن وتكەن سوڭ، باباسىنىڭ التىن ورداسىنا يە ­بولىپ، «التىن وردا» حاندىعىن تىزگىندەگەن ­باتۋ-سايىن حاننىڭ جاساعان جورىقتارى ناتيجەسىندە باعىندىرعان ەلدەرى توماعا-تۇيىقتان قۇتىلىپ، وركەنيەتتى دامۋ جولىنا ءتۇستى دەسەك، قاتەلەسپەيمىز. باتىس پەن شىعىستى جالعاعان ۇلى جىبەك جولىنىڭ ­تاراۋ-تاراۋ بويلارىندا تاۋار-اقشا قاتىناسى ورنىعۋىمەن شاعىن بيزنەس دامىپ، ءوندىرىستى قالالار پايدا بولدى. بۇل بولسا ەلدەردىڭ تۇرمىسى مەن مادەنيەتىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەردى. باتۋ-سايىن حاننىڭ ەل بيلەۋدەگى اقىلعا قونىمدى قادامدارىن بۇگىنگى تاڭدا ورىس وقىمىستىلارى جىر قىلىپ ايتىپ ءجۇر. ول قاراماعىنداعى بودان ەلدەرىن قۇلدىققا سالماپتى. باتۋدىڭ كەزىندە ىرگە كوتەرگەن ­ماس­كەۋ­­دەن باس­تاپ، توقتامىس حانعا دەيىنگى ارالىقتا كوپتەگەن قالالار پايدا بولىپ، جاڭادان شىركەۋلەر سالىنىپتى. كىمدە-كىم شىركەۋ اۋلاسىنا كىرىپ، تارتىپسىزدىك جاساسا، قاتاڭ جازالانىپتى. حاندار بيلىگى جەڭىل تۇردە سالىق جيناۋمەن شەكتەلىپتى. ەلدى زورلىق-زومبىلىقپەن اسسيميلياتسياعا ۇشىراتپاپتى. بۇل ايتىلعانداردىڭ ءبارى ەل بيلەۋ مادەنيەتىنىڭ سول زامانداعى ەڭ وزىق ۇلگىسى ەكەن.
ەل بيلەۋ مادەنيەتىنىڭ بۇنداي وزىق ۇلگىسى تاقىر جەردە پايدا بولا سالمايدى. ول ۇرپاقتان-ۇرپاققا جال­عاسقان حاندىق ءداستۇردىڭ ساباقتاستىعىمەن ءجۇرىپ جاتاتىن ۇدەرىس. وسى ورايدا تاريحشى ل.گۋميلەۆتىڭ ءداستۇر ساباقتاستىعىنا قاتىس­تى ايتقان سالماقتى ءبىر پىكىرىنە سىلتەمە جاساۋدىڭ ءجونى كەلىپ تۇرعانداي. «ەگەر ءبىز حۋننۋ مەن تۇرىك قاعاناتى اراسىنداعى جانە قاعانات پەن شىڭعىس حان يمپەرياسى اراسىنداعى ءداستۇردىڭ ەكى رەت ۇزىلگەنىن ەسكەرمەسەك، وندا ورتالىق ازيا تاريحى­ بىزگە تۇسىنىكتى بولا المايدى» دەيدى ول. عۇلاما عالىم قازاقستان تاريحىنا تىكەلەي قاتىسى بار وسى ءۇش تاريحي كەزەڭدى ءبىرتۇتاس دۇنيە رەتىندە قاراستىرا وتىرىپ، اراداعى وسى ۇزىلىستەردە عىلىمعا، اعارتۋ ىسىنە قارسى تۇرۋشىلىق بار ەكەنىن ايتادى. اتالمىش حۋننۋ، ياعني قۇن ەلىنىڭ دە، تۇرىك قاعاناتىنىڭ دا وردالارى التايداعى قالقا وڭىرىندە شاڭىراق كوتەرگەنىن تاريحتان بىلەمىز. شىڭعىس حاننىڭ دا ناق سول قالقادا دۇنيە ەسىگىن اشقانى، «التى الاش» ەلىن قۇرعانى ءمالىم. وسى دەرەكتەردەگى قالقا دالاسى عۇلاما عالىم­نىڭ جوعارىدا جاساعان عىلىمي قورىتىندىسىنىڭ ىرگەتاسى ەكەن.
ورىس ەتنوگراف-عالىمى ا.لەۆ­شين­نىڭ «قىرعىز-قازاق نەمەسە قىرعىز-قايساق ورداسى مەن دالاسىن سۋرەتتەۋ» اتتى ايگىلى ەڭبەگىندە ەل اۋزىنان جازىپ العان اڭىزى وتكەن تاريحي وقيعالاردى ءوز قوينىنا جاسىرعان قۇندى دۇنيە. وندا قازاق رۋلارى تاتار تايپاسىمەن ءبىر مەملەكەت قۇرامىندا داۋىرلەگەنى، كەيىن كەلە بيلەۋشى اۋلەت سۇلتاندارى اراسىندا وربىگەن تاق ءۇشىن تالاس سالدارىنان مەملەكەتتىڭ ىدىراۋى، سۇلتاندار وزدەرى ءبولىپ العان رۋلار نەگىزىندە جەكە-جەكە حاندىقتار قۇرۋى، وسى بولشەكتەنۋدەن الاشا حان بار بيلىكتى ءوز قولىنا العان سوڭ عانا قۇتىلۋى باياندالادى.
ناق وسى اڭىز دەرەكتەرىنەن عاسىرلار تەرەڭىندە جاسىرىلعان اۋقىمدى تاريحي­ وقيعالار ءتىزىلىمىن كورىپ وتىرمىز. تۇندە ۇيقى كورمەي، التاي اتىرابىن ارالاپ، جۇرتتى كۇرەسكە جۇمىلدىرعان تۇنكۇك-ۇكى بەينەلى اقىلمانى، الپامىس­-الىپ ەلەتميش، كۇلتەگىن سىندى باتىرلارى، ەل تورەسى – قۇتلىق حان، قاپا (كاقپا دەگەن ماعىنادا) حان، بىلگى حان، يوللىع تەگىن اتتى دانا حاندارى تۇسىندا قالقا دالاسىندا كوك بايراعى جەلبىرەگەن كوك تۇرىكتەر قاعاناتى تۇرىك قاعاناتى قيراندىسى ورنىندا دەربەستىككە قول جەتكىزىپ قانا قوماي، ونىڭ ىرگەلى، قىتايمەن تەرەزەسى تەڭ مەملەكەت دارەجەسىنە كوتەرىلۋىن جۇزەگە اسىرعان ەدى. اتالعان اڭىزدا ايتىلاتىن ەلدىڭ داۋىرلەۋ كەزەڭى ناق وسى كوك تۇرىكتەر قاعاناتى ەكەنى انىق.
الايدا قاعانات تاعىنا ءتاڭىر حان اتىمەن 742 جىلى وتىرعان بىلگى حان­نىڭ ۇلى اكەسى مەن اعاسى يوللىع تەگىن سالعان سارا جولدى جالعاستىرا المادى. اناسى بوبەك حانىمنىڭ كەڭە­سىمەن وردا جۇمىسىنا قاراپايىم تارقاندى ارالاستىرۋى شىعىس جانە باتىس شادتارىنىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىردى (تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، حان ورتالىقتا بيلىگىن جۇرگىزسە، ونىڭ ­باتىس جانە شىعىس قاناتتارىنا ورتالىق بيلىككە باعىنىشتى شادتار امىرلىك ەتەدى ەكەن. ءۇش جۇزدىكتىڭ شىققان تەگى تاپ وسىندا جاتسا كەرەك). ءتاڭىر حاننىڭ نارازىلىقتى باسۋ ءۇشىن باتىس شادىن ءولىم جازاسىنا كەسۋى وردادا توڭكەرىسكە اكەلىپ سوقتىردى. شىعىس شادى پاڭكۇل ورداعا باسىپ كىرىپ، ءتاڭىر حاندى ءولتىردى. تاققا ونىڭ ۇلىن وتىرعىزدى. بۇنىمەن تىنىشتىق ورناي قويعان جوق. توڭكەرىستەر ءارى قاراي جالعاسا كەلە سۇلتاندار ورتالىق بيلىككە باعىنۋدى دوعارىپ، قازاق رۋلارىن جەكە-جەكە ءبولىپ الىپ بيلەۋگە كوشتى. قالقاداعى وردانى ۇيعىرلار، قارلۇقتار، باسمالدار كوتەرىلىسشىلەرى شاپقىنشىلىعىنان ساقتاپ قالۋ قيىنعا سوقتى. بوبەك حانىمنىڭ ءبىر كەزدەرى قىتاي پاتشا سارايىندا تاربيەلەنۋى، كىتاي حانشايىمى اتانۋى كادەگە جارادى. ول تەز ارادا قىتايعا ەلشى اتتاندىرىپ، كومەككە شەكارالىق قىتاي مىڭدىعىن اكەلۋگە قول جەتكىزدى. قالقادا وردا ساقتالعانىمەن، قاعاناتتى ساقتاپ قالۋ ەندى مۇمكىن ەمەس ەدى. مەملەكەت ىدىرادى. قالقاداعى وردانى قورعاعان قىتاي مىڭدىعى كەلە-كەلە قوڭىراتتاردىڭ ءبىر رۋى رەتىندە جەرگىلىكتى ەلگە ءسىڭىپ كەتتى. اڭىزدا ايتىلعان مەملەكەتتىڭ ىدىراۋ ءجونى وسىلاي ورىن الدى.
بۇنداي جاعدايدان الاشا حان بار بيلىكتى قولعا العاننان كەيىن قۇتى­لاتىنى ا.لەۆشين قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن حالىق اڭىزىندا ايتىلعان ەدى. حالىق ايتسا، قالىپ ايتپايدى. التايداعى تايپالاردى بىرىكتىرگەن الاشا حانىمىز باسقا ەشكىم دە ەمەس، شىڭعىس حاننىڭ تاپ ءوزى. ەگەر ول ەجەلدەن كەلە جاتقان حاندار اۋلەتىنىڭ وكىلى بولماسا، ونى سول داۋىرلەردە ەشكىم حان رەتىندە مويىنداماس ەدى. جانە تاڭعالارلىق تاعى ءبىر جاعداي – ونىڭ باسقا جاقتان ەمەس، قوڭىراتتاردىڭ تۇپكى اتاسى بولمىش وعىز حاننان بەرمەن قاراي حاندار بەسىگى بولعان قالقا دالاسىنان شىعۋى. شىڭعىس حان ومىرگە كەلگەن قازىرگى موڭعوليانىڭ قيىر شىعىسى بولىپ تابىلاتىن ايماعى جونىندە لۋۆساندانزاننىڭ «التىن شەجىرەسىندە» قالقا وزەنىنىڭ بۇيرا كولىنە قۇيار ساعاسىندا كوپ مالدى قوڭىرات دەگەن ەل بار ەكەنى جازىلعان. وسى دەرەكتەرگە سۇيەنىپ، شىڭعىس حاندى قوڭىرات تايپاسىنا جاتقىزىپ، قازاق ەكەن دەپ قويا سالۋعا بولار ەدى. بىراق بۇل ماسەلەدە قوردالانعان الۋان ءتۇرلى الىپقاشتى اڭگىمەلەردىڭ كوپ ەكەنىن ەسكەرىپ، تەرەڭىرەك تالداۋعا تۋرا كەلەدى.
شىڭعىس حان وتباسىنىڭ قوڭىرات­تارعا قاتىسى قانداي؟ شىڭعىستىڭ اكەسى ەسۋكەي مەركىت جىگىتى اكەتىپ بارا جاتقان جولدان ۇلىندى ەكىنشى ايەلدىككە تارتىپ الىپ، سودان تۇڭعىشى شىڭعىس-تەمىرشى دۇنيەگە كەلگەن. ەسۋكەيدىڭ ءباي­بىشەسى شەشەكۇل دە قوڭىرات قىزى ەدى. شىڭعىس حاننىڭ بايبىشەسى بورتە، ءتورت ۇلىنىڭ دا بايبىشەلەرى قوڭىرات قىزدارى. قالا بەردى، شىڭعىس حاننىڭ تۇپكى اتاسى قابىل حاننىڭ دا بايبىشەسى قوڭىراتتان ەكەنىن راشيد اد-ءديننىڭ شەجىرەسىنەن كورىپ وتىرمىز.
ەسۋكەي قايتىس بولاردا باسىندا كۇزەتىپ وتىرعان، كەيىن قازاقتىڭ امەڭ­گەرلىك سالتىمەن ۇلىندى ايەلدىككە الىپ، شىڭعىسقا كىشى اكە بولعان مەڭلەكە قوڭىراتتاردىڭ ءبيى ەكەنى كوپكە ءمالىم. سوندا ەسۋكەيدىڭ ءوزى دە قوڭىرات بولىپ تۇر عوي. ەگەر ەسۋكەيدىڭ ءوزى قوڭىرات بولماسا، قوڭىرات مەڭلەكە ونىڭ جەسىرىن امەڭگەرلىكپەن الۋى مۇمكىن بە ەدى. جوق، مۇمكىن ەمەس. لۋۆساندانزاننىڭ «التىن شەجىرەسىنە» ۇڭىلسەك، مەڭلەكە ەسۋكەيدىڭ نەكۇن تايشىدان كەيىنگى ەكىنشى ءىنىسى ەكەنىن كورەمىز. ونىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى مەڭدىتۇكتى ەكەن. ونىڭ ەسەيە كەلە قوڭىرات تايپاسىنا بي بولعان شاقتا مەڭلەكە اتانۋى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىك­تى جاعداي.
ەندى وسى ايتىلعانداردى تاعى ءبىر ­تاريحي دەرەكپەن جالعاستىرايىق. قازاققا بەلگىلى زيالى ازاماتتاردىڭ ءبىرى ەرمەك تۇرسىنوۆ قىتاي دەرەككوزدەرىنەن الىنعان شىڭعىس حاننىڭ تەكتىلىككە بايلانىستى جارلىعىن رەسپۋبليكالىق گازەتتە 2015 جىلعى 10 قىركۇيەك كۇنگى ­سانىندا جاريالادى. وندا بىلاي دەلىنەدى: «كوگدا تيمۋچين ستال ۆسەمونگولسكيم حانوم بىل يزدان يمپەراتورسكي ۋكاز. تام ەست ستروكي «كوگدا ۆ رودە كۋنگرات روجدايۋتسيا دەۆوچكي، وني يز پوكولەنيا ۆ پوكولەنيە ستانوۆياتسيا يمپەراتريتسامي، كوگدا روجدايۋتسيا مالچيكي – وني يز پوكولەنيا ۆ پوكولەنيە جەنياتسيا نا پرينتسەسساح. پۋست نەپرەرىۆنو يز پوكولەنيا ۆ پوكولەنيە وبياۆليايۋت ەتوت جالۋەمىي ۋكاز ۆ پەرۆۋيۋ لۋنۋ چەتىرەح ۆرەمەن كاجدوگو گودا». شىڭعىس حاننىڭ قوڭىرات ەكەنىن اينا-قاتەسىز ايعاقتاپ تۇرعان وسى جارلىق مازمۇنىمەن تاقىرىپقا نۇكتە قويساق بولار ەدى. دەي تۇرعانمەن، اتتاپ وتۋگە بولمايتىن تاعى ءبىر قىزىقتى دەرەكتى كوزىمىز شالدى.
بەكسۇلتان نۇرجەكە-ۇلى وسى جىل­دىڭ باسىندا «جاس الاش» گازەتىندە جاريا­­لانعان ماقالاسىندا شىڭعىس حانعا قاتىستى بىرقاتار ماسەلەنىڭ باسىن شالىپتى. قولداۋعا سۇرانىپ تۇرعان جەر­لەرى بارشىلىق. سونداي ءبىر سويلەمدى كەلتىرەيىن. «تۇركىستاندا ماۋەرەناحاردا بولدىم. سوندا… شىڭعىس حان اۋلەتىنىڭ اتا-قونىسى بار» دەلىنىپتى ماقالادا. بۇل ءۇزىندى اتامالىك جابەنيدىڭ «الەم ءامىرشىسىنىڭ تاريحى» اتتى كىتابىنان الىنىپتى. اڭگىمە ماۋەرەناحار جەرىندەگى قوڭىراتتاردىڭ اتامەكەنى بولمىش بايسىن تۋرالى ەكەنى انىق. دەمەك، حاندار اۋلەتىنىڭ اتامەكەنى ­الپامىس باتىر دۇنيەگە كەلگەن­ جيدەلى بايسىن ەكەنىن شىڭعىس حان ۇرپاقتارى بىلگەن. وسى ءبىر اۋىز ءسوز ارقىلى شىڭعىس حاننىڭ تەگى تۋرالى ماسەلەگە نۇكتە قويساق بولادى.
وسى ۇزىندىدە قوڭىراتتاردىڭ اتا­مەكەنى بايسىن ەكەنى ناقتى ايتىلىپ تۇر. تايپانىڭ جىلقى، تۇيە، تاعى باسقا مال تۇلىكتەرىن باعۋمەن اينالىساتىن بولىگى ديقانشىلىقپەن شۇعىلداناتىن وتىرىقشى تايپالاستارىمەن اراز­داسقانى جانە كەڭ جايىلىم ىزدەپ، ونى التاي تاۋلارىنداعى شىلبىر ءشولى مەن اينا كولدەن تاپقانى بايسىندىق «الپوميش باتىر» جىرىندا ايتىلادى. بۇل وقيعا قالتارىستا قالماي، قاعاز بەتىنە ءتۇسىپتى. ل.گۋميلەۆ ءوزىنىڭ «حۋننۋ» دەگەن كىتابىندا بىلاي دەيدى: «كوگدا پراحۋننى پەرەسەكلي پەسچانىە پۋستىني، نا راۆنيناح حالحي ۆوزنيكلي يستوريچەسكيە حۋننى. وني بىلي پەرۆىم نارودوم، پوبەديۆشيم پۋستىني. ا دليا ەتوگو نادو بىلو وبلادات مۋجەستۆوم ي ۋپورستۆوم» دەيدى كىتاپتىڭ 21-بەتىندە. «وكولو 1200 گ. دو ن. ە. مى دولجنى ­پومەششات سوزدانيە حۋنسكوگو تسارستۆا» دەيدى 35-بەتىندە. اتالمىش كىتاپتىڭ ونە بويىنداعى وقيعالار جەلىسى مەن مازمۇنى بۇل تايپانىڭ قازاقتىعىنا ەشقانداي كۇمان قالدىرمايدى. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن 229 جىلى تاققا وتىرعان وعىز حان تۇسىندا قىتايعا قىر كورسەتىپ، ودان جىل سايىن الىم رەتىندە مول جىبەك ماتا ولجالايتىن ۇلى مەملەكەتتىڭ تۇبىنە عاسىرلار وتە كەلە تاعى دا سول بيلەۋشىلەر اراسىنداعى الاۋىزدىق جەتىپتى. پاتشالىقتىڭ ىدىراۋى جانە سول كەزەڭدە قالقا دالاسىندا قارا شەگىرتكەنىڭ ورتتەي قاۋلاۋى قۇندار ءۇشىن اۋىر سوققى بولىپ تيەدى. اۋەلى ءسانبي تاتارلارىنان جەڭىلىس تاپقان تايپانىڭ قالعان بولىگىن قىتاي اتتى اسكەرى تولىق جويىپ جىبەردى. پاتشازادا مەن از عانا وتباسى ەرگەنە قونىسىنا بارىپ بوي تاسالاعان. «پەرۆوناچالنو ستاۆكا حۋيانوۆ بىلا ۆ بەي-شانە، ا پوسلە سيانبيسكوگو رازگروما – گدە-تو وكولو تارباگاتايا. ي كوپيا يح ەششە نە زاتۋپيليس» دەيدى تاريحشى 93 جىلعى قىرعىن تۋرالى. بۇنداعى بەي-شان دەگەنى بايسىن ەكەنىنە كۇمان بولماسا كەرەك.
ءتۇبى ءبىر تايپادان باستاۋ العان ەلدەر­دىڭ تاريحى ەكى رەت ۇزىلگەنىن ل.گۋميلەۆ ايتتى دەپ ەدىك. مىنە، ءبىرىنشى ءۇزىلىس وسى. اراعا 450 جىل سالىپ ەرگەنە قونىسىنان ەتەككە ەل رەتىندە تۇسكەن قۇنداردىڭ ۇر­پاعى وزدەرىن «ءبىز – عۇنداردىڭ ۇرپا­عىمىز، تۇرىكپىز» دەپ جاريالاۋىنان «تۇرىك» ەل ەسىمدىگى پايدا بولدى. تۇرىك قاعاناتى 545 جىلى قىتاي ەلى ەلشىسىن قابىلداعان كۇننەن باستاپ دەربەس ەل رەتىندە تاريحقا ەندى. ال قوڭىراتتىعىنا قاتىستى دەرەك مىناداي. ەرگەنە قونىسىندا قۇرلاس اتتى حاننىڭ اتىرابى وزدەرىن قۇراتتارمىز دەپ اتاعان. كەيىن كەلە ونىڭ الدىنا باستاپقى ەل اتاۋىن قويۋىنان «قۇنقۇرات» تايپا ەسىمدىگى دۇنيەگە كەلگەن. بايسىندىق باۋىرلارىمىزدا وسى اتاۋ اينا-قاتەسىز قۇنقۇرات رەتىندە ساقتالعان.
ل.گۋميلەۆ ايتقان ەكىنشى ءۇزىلىس دەپ، كوك تۇرىكتەر قاعاناتى تاريح بەتىنەن كەتكەن 750 جىل مەن شىڭعىس حان «التى الاش» ەلىن قۇرعان 1200 جىلدى الساق، تاعى سول 450 جىل شىعادى ەكەن. بۇل ەكى ءۇزىلىستىڭ ەسەپتىك سايكەستىگىنە ەرىكسىز تاڭعالاسىز. ءبىزدىڭ اقىلىمىز جەتپەيتىن قۇدايدىڭ قۇدىرەتى دە وسى سايكەستىكتە كورىنىپ تۇرعانداي.
ا.لەۆشيننىڭ ەل اۋزىنان جازىپ العان اڭىزىنىڭ سوڭعى بولىگىنە كەلدىك. وندا سۇلتاندار ەلدى بولشەكتەپ، جەكە-جەكە حاندىق قۇرىپ العانىن، بۇنداي جاعدايدان ەل الاشا حان بار بيلىكتى ءوز قولىنا العاننان كەيىن عانا قۇتىل­عانى ايتىلادى. اڭىزدىڭ بۇل بولىگى «التى الاشقا» قاتىستى ەكەنى انىق. قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى تىلەۋبەردى سايدۋللين­ ­بىلاي دەيدى «تاريحي دەرەكتەر بويىن­شا، التى الاشقا – كەرەي، نايمان، مەركىت، قوڭىرات، جالايىر جانە موڭعول جەرىندە بولعان تاتاردى جاتقىزادى. التىن وردا زامنىندا ­تاتارلار ءوز باسشىسىنىڭ اتىمەن نوعاي اتاندى. التىن وردا ىدىراپ، قازاق بولعان رۋلار شىعىسقا قايتقاندا، نوعايلار باتىستا قالدى. ول زاماننان قازاق پەن نوعايدىڭ قوشتاسۋ جىرلارى ساقتالعان». شىڭعىستىڭ اتالعان التى الاشتى قۇرۋى وپ-وڭاي جۇزەگە اسا قويعان جوق. حاندىق بيلىككە باۋىر­ باسىپ قالعان شىڭعىستىڭ قان­داستارى قارسىلىق كورسەتىپ باقتى. الايدا قالقاداعى وردانىڭ مۇرا­گەرى شىڭعىستىڭ ۇستانعان باعىتى قاي جاعىنان العاندا دا دۇرىس بولعان­دىقتان، حالىقتىق قولداۋعا يە بولدى، قازاق ەلدىگىنىڭ ىرگەتاسى بولعان التى الاشتى قۇرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. قازاق تايپالارىن بىرىكتىرۋ بارىسىندا بىردە الاندارمەن، تاعى بىردە ورىستارمەن وداق قۇرعان قىپشاق حانى ءبىرشاما قارسىلىق كورسەتتى. ول شىڭعىستىڭ «قوسىل، ءبىر بولايىق» دەگەن ۇسىنىسىنا كەلىسپەگەندىكتەن وسىنداي جەڭىلىسكە تاپ بولىپ، نوكەرلەرىمەن باتىسقا قاشىپ كەتتى.
شىڭعىستى عايباتتاۋشىلار وتىرار قىرعىنىن تىلگە تيەك ەتەدى. قاراما­عىنداعى ەلدى حورەزم شاحىنا تاۋەلدى ەتىپ وتىرعان قايىر حان ساتقىننىڭ ناق ءوزى ەدى. ول شىڭعىس حان جىبەرگەن ەلشىنى جانە تارتۋ جاساۋ نيەتىمەن بارعان 450 كەرۋەنشىنى قىرىپ تاستاۋىنان شىڭعىس حاننىڭ قاھارىنا ۇشىرادى. لاۋازىمىنان كورىنىپ تۇرعانداي، قايىر حان دا شىڭعىستىڭ قانداسى ەدى. ول حورەزم شاحىنىڭ جىبەرگەن 10 000 ساربازىنا جانە تاعى دا جاردەم بەرەم دەگەن ۋادەسىنە سەنىپ، شىڭعىس حاندى سوعىسقا ارانداتتى.
وتىرار تولىق قيراپ قالدى دەگەن بەكەر. سول قالادا تەمىرلان اسكەربا­سى­­لارىمەن بىرگە وتىرىپ، قىتاي ­جو­رىعىنا دايىندىق جاساۋ بارىسىندا قايتىس بولۋى تاريحتا بار. وتىرار دا، ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى وزگە قالالار دا التىن وردانى تەمىرلان قي­­رات­قان سوڭ كەرۋەندەر ءجۇرىسى توقتاپ، كەرۋەن سارايلار، بازارلار مەن شايحانا­لار كەرەكسىزدىگىنەن قالالار قۇلازىپ بوس قالدى، ءسويتىپ، بىرتە-بىرتە جويىلىپ كەتتى.
شىڭعىس حاندى قازاق ەشقاشان بوتەن دەگەن ەمەس. ونى الاشا حان دەپ، ءاردايىم قۇرمەت تۇتتى. وعان ارناپ ­نە­مەرەسى باتۋ سالدىرعان ۇلى تاۋداعى كەسەنە مىزعىماسى ءالى تۇر. ەلدى دە، وركەنيەتتى دۇنيەنى دە قاساقانا اداس­تىرعان رەسەي تاريحشىلارى. ولار ءوز بيلەۋشىلەرىنىڭ نۇسقاۋىمەن شىڭعىس حاندى ەسۋكەي باتىردىڭ، ونىڭ اتا-بابالارىنىڭ مالىن باققان تايشۇت قالماقتارىنا تارتۋ ەتتى. حانىمىزبەن بىرگە تۇرىك قاعاناتى تۇسىندا دۇنيەگە كەلگەن «ماڭگى ەل» ساياسي تەرمينىن ورىسشا­ «مونگول» تۇرىندە ترانسكريپتسيالاپ، سول ەلدىڭ قانجىعاسىنا بايلاپ بەردى.

وڭعار ناقىپ
تۇركىستان وبلىسى

پىكىرلەر