تۋعان جەرىم، تال بەسىگىم، شورتاندىم!

133

“تۋعان جەر” شىعارماشىلىق بايقاۋىنا قاتىسۋشىلاردىڭ تۋىندىلارىن پاراقشامىزعا جاريالاۋدى باستادىق. كەلەسى كەلىپ تۇسكەن تۋىندى «ۇزدىك ماقالا» اتالىمى بويىنشا امانجولوۆا ارۋجان. 

«ادام بالاسى-شەكسىز زەردەنىڭ عانا ەمەس، عاجايىپ سەزىمنىڭ يەسى. تۋعان جەر-اركىمنىڭ شىر ەتىپ جەرگە تۇسكەن، باۋىرىندا ەڭبەكتەپ، قاز باسقان قاسيەتتى مەكەنى، تالاي جاننىڭ ءومىر-باقي تۇراتىن ولكەسى. ونى قايدا جۇرسە دە جۇرەگىنىڭ تۇبىندە الديلەپ وتپەيتىن جان بالاسى بولمايدى. تۋعان جەرگە، ونىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىنە ايرىقشا ىڭكارلىكپەن اتسالىسۋ-شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ ماڭىزدى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى. بۇل كەز كەلگەن حالىقتى انشەيىن بىرىگە سالعان قاۋىم ەمەس، شىن مانىندەگى، ۇلت ەتەتىن مادەني-گەنەتيكالىق كودىنىڭ نەگىزى»-دەي كەلە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىشۇلى نازارباەۆتىڭ سوزىمەن باستاعالى وتىرمىن. ءيا، ءاربىر ادامزات بالاسى ءۇشىن تۋعان جەرىنىڭ ءاربىر جۋسانى مەن توپىراعى، ءار قيىرشىعى دا قىمبات. ءاربىرىمىز ءۇشىن وتان وشاق باسىنان باستالادى: تۋعان جەر، تۋعان كوشە، تۋعان قالا نەمەسە مەن ءۇشىن تۋعان كەنت. مەنىڭ وتانىم كىشكەنتاي بولسا دا، مەن ءۇشىن اسا قىمبات جەر شورتاندى كەنتىنەن باستالادى. ءدال وسى جەردە مەنىڭ كوڭىلدى دە، شاتتىقتى، ۋايىمسىز بالالىق شاعىم ءوتتى. ءۇيدىڭ ماڭىنداعى اۋلادا ويناعانىم جانە بالاباقشاعا بارعان كوشە ءالى ەسىمدە. سول كەزدە ول ماعان وتە ۇزىن بولىپ كورىنەتىن. مۇندا كولىك سيرەك جۇرەتىن، بىراق سەرۋەندەپ جۇرەتىن ادامدار كوپ بولاتىن.
سىزدەرگە ەندى ءوزىمنىڭ تۋعان ولكەمنىڭ قىسقاشا شىعۋ تاريحىن بايانداپ كەتەيىن: سوناۋ قازاق سسر-نىڭ جوعارى كەڭەسى پرەزيدۋمىنىڭ جارلىعىمەن 1939 جىلى 16 قازاندا اقمولا وبلىسىندا ستالين اۋدانىن ىرىلەندىرۋ ەسەبىندە شورتاندى اۋدانى قۇرىلدى. اۋدان تاريحىنا 15 كەنتتىك، سەلولىق جانە اۋىلدىق كەڭەس بىرىكتىرىلدى. بۇل التايسكوە، اندرەەۆكا، بايكالسكوە، ۆوروشيلوۆسكوە، گولوششەكينسكوە، گۋليايپولە، جولىمبەت، كازتسيك، نوۆوكاۆكازسكوە، وكتيابرسكوە، پەتروۆكا، پريگورودنىي جانە شورتاندى. 1953 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن اۋدان ورتالىعى نوۆوكۋبانكا سەلوسى بولدى.
1951 جىلى اۋدان قۇرامىنا نوۆوچەركاس اۋدانىنان قارا-ادىر ستانتسياسى بەرىلەدى.1952 جىلى اقمولا اۋدانىنان ەليزاۆەتگراد، ال 1954 جىلى نوۆورومەنكا، كامىشەنكا جانە تكاچەنكا سەلولارى كالينين اۋدانىنان شورتاندى اۋدانىنا بەرىلدى.
1956 جىلدىڭ 30 شىلدەسىندە قازاق سسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيدۋمىنىڭ جارلىعىمەن «شورتاندى» جانە «زاريا» كەڭشارلارىنا قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن نوۆوسەلوۆكا اۋىل كەڭەسى قۇرىلدى.
1963 جىلى 2 قاڭتاردا قازاق سسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيدۋمىنىڭ جارلىعىمەن شورتاندى اۋدانى تاراتىلدى.
اندرەەۆكا، نوۆوكۋبانكا، پەتروۆكا، پريگورودنىي، راەۆكا، كازتسيك، نوۆوسەلوۆكا اۋماقتارى مەن شورتاندى كەنت كەڭەسى الەكسەەۆكا اۋدانىنا بەرىلدى، جدانوۆ اۋىل كەڭەسى تسەلينوگراد اۋدانىنا بەرىلدى.
1966 جىلى 31 جەلتوقساندا شورتاندى اۋدانى قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى. اۋدان اۋماعى ۇيىمداستىرۋ كەزەڭىندە 3420 شارشى مەتردى، 1940 جىلدىڭ 1 قاڭتارى بويىنشا 24113 ادامدى قۇرادى.
1951 جىلدىڭ قازانىنان باستاپ اۋداندىق گازەت جارىق كوردى. عاسىر تاريحىندا كورسەتىلگەندەي اۋدان تىڭ جانە تىڭايعان جەرلى بولدى. 1954-1958 جىلدار ارالىعىندا 114000 گا جۋىق جاڭا جەر يگەرىلدى. 2 تىڭ «شورتاندى» جانە «زاريا» كەڭشارلارى ۇيىمداستىرىلدى. استىق داقىلدارى ەگىن القابىندا 2 ەسەگە جۋىق ءوسىپ، 1958 جىلى 169600 گا جەتتى.
سونىمەن قاتار بيىل اۋدانىمىزدىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ وتىلۋدە. بۇل دەگەنىڭ جەرىمىزدىڭ وسى ارالىق ىشىندە كوركەيىپ، جايقالعانىڭ بايقاۋعا بولادى. وعان مىسال رەتىندە «ا.ي.باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى»، ونەركاسىپ سالاسىندا «قازاقالتىن-كەن مەتاللۋرگياسى»، «اق-نىڭ بولىمشەسى-جولىمبەت التىن كەنىشى»، سونىمەن قاتار جيھاز فابريكاسى، تىگىن فابريكاسى، ماي زاۋىتى اگروونەركاسىپتىك كەشەنى سپورت جاعى، ءبىلىم بەرۋ مادەنيەت جانە ت.ب. قارقىندى جۇمىس ىستەۋدە.
ا.ي.باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەگىن جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ءىرى عىلىمي ورتالىق. ول قازاق استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بولىپ 1956 جىلى قۇرىلعان. كەيىن ا.ي.باراەۆ اتىنداعى بۇكىلوداقتىق استىق شارۋاشىلىعى عزي بولىپ وزگەردى.
«دەنساۋلىق-زور بايلىق»-دەي كەلە، اۋدانىمىزدا دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ باسىمدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى سالاۋاتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ، حالىق اراسىندا دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورتتى بەلسەندى ناسيحاتتاۋ بولىپ تابىلادى. اۋداننىڭ سپورت ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسىنداعى نەگىزگى باعىتتارى جاپپاي سپورتتى دامىتۋ جانە ەڭ جوعارى جەتىستىك سپورتتىڭ دامۋى بولىپ تابىلادى.شورتاندى كەنتىندە ۇلكەن، كىشى دەمەي، ءبارى سپورتپەن اينالىسادى. ءتىپتى، اۋدانىمىزدان شىققان سپورتشىلار، تەك اۋدانىمىزدى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار قازاقستانىمىزدىڭ كوك تۋىن حالىقارالىق جارىستاردا جانە «گيننەس رەكوردتار» كىتابىنا رەكوردتار ورناتقان. ناقتىلاي تۇسسەك، ولار كاريم بەكتاس، اليحان وزدوەۆ، سەرگەي تسىرۋلنيكوۆ، ەرمەك اگباەۆ سىندى سپورتشىلارىمىز.
شورتاندىنىڭ مادەنيەتىنە كەلەر بولساق، 49 مادەنيەت وبەكتى، ودان 30 كىتاپحانا، 1 تىلدەرى وقىتۋ ورتالىعى، 18 كلۋب مەكەمەسى ارەكەت ەتۋدە. اۋداننىڭ كاسىپورىندارىندا قاتىسۋشىلاردىڭ جالپى سانى 1765 ادامى بار 128 قۇراما ارەكەت ەتۋدە. شورتاندى ك.ءامۇ جاڭا ۇجىمدار قۇرىلدى، 2 بي ۇجىمى، جولىمبەت ءامۇ-ۆوكال توبى. بارلىعى ەسەپتىك مەرزىمدە 100-گە جۋىق ءىس-شارا وتكىزىلدى، وعان 5 مىڭ ادام قاتىستى. ىشكى ساياسات سالاسىندا باسىمدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى قوعامدىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. ەسەپتىك مەرزىمدە ەتنيكاارالىق پەن كونفەسسياارالىق قاتىناستاردى نىعايتۋ بويىنشا جەتكىلىكتى ءىس-شارالار وتكىزىلگەن بولاتىن.
«رۋحاني جاڭعىرۋ»باعدارلاماسىنىڭ ماقالاسى-ەلىمىزدىڭ ساپالى وزگەرۋىنە، پاتريوتيزم رۋحىن قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولاتىن يدەولوگيالىق تۇعىرناما، ونىڭ لوگيكالىق جالعاسۋى «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ەلباسىنىڭ ماقالاسى بولىپ تابىلادى، وندا ۇلت كوشباسشىسى قازاقستاندىقتارعا تاريح پريزماسى ارقىلى وزدەرىنە قاراتۋدى، ءبىز كىم ەكەنىمىزدى سەزىنۋدى، عالامدىق تاريحتاعى ءرولىمىزدى ءتۇسىنۋدى ۇسىندى.
باعدارلامالاردى جانە باعدارلامالىق قۇجاتتاردى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا شورتاندى اۋدانىندا ۇلكەن جۇمىس اتقارىلدى. جالپى قامتىلۋى 10 مىڭنان استام اداممەن 200-گە جۋىق ءىس-شارالار جۇرگىزىلدى. شورتاندى №3 وم بازاسىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» مۇراجايى اشىلدى، بەكتاۋ، مىقتىكول، ستەپنوي ورتا مەكتەپتەرىندە كابينەتتەر، پريگورودنوە ورتا مەكتەبىندە-«رۋحاني جاڭعىرۋ» كورمە زالى، 10 ورتا جانە 5 نەگىزگى مەكتەپتەردە «كراي بەلىح بەرەز»، «تۋعان ەلدىڭ تاريحى»، «يستوريا رودنوگو كرايا» ولكەتانۋ باعىتىنداعى ۇيىرمەلەر ءوز جۇمىسىن جالعاستىرۋدا.
مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ پاتريوتتىق تاربيە مەن ازاماتتىق بەلسەندىلىك، الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك جانە جاستاردىڭ الەۋەتىن اشۋ مەحانيزمدەرىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا شارالار كەشەنىن شەشۋگە باعىتتالعان. اۋداننىڭ جاستار رەسۋرستىق ورتالىعىندا جاستاردىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك جانە پاتريوتتىق تاربيەسى بويىنشا جۇمىستارعا، جاستاردىڭ قاتىسۋىمەن ءارتۇرلى قوعامدىق شارالار ۇيىمداستىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. ءبىزدىڭ اۋداننىڭ جاستار رەسۋرستىق ورتالىعىنىڭ اقمولا وبلىسىنداعى ۇزدىك ورتالىق اتانعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. اۋدانىمىزداعى جاستار ورتالىعى بەلسەندى تۇردە جۇمىس جۇرگىزۋدە. ەڭ باستىسى، ەرىكتى تۇردە، ءوز قالاۋىمەن جاستار ساياساتىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا ىقپال جاساپ كەلەدى. ماسەلەن، فلەشموب، اكتسيالاردىڭ سانى ازايىپ، ءارتۇرلى باعىتتار بويىنشا جاستار فورۋمدارى، جاستارعا ارنالعان يننوۆاتسيالىق جوبالار بايقاۋلارى ۇيىمداستىرىلۋدا.
ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىن جاستار كوزقاراسىندا كەڭ كولەمدە ناسيحاتتاۋ، جارقىن بولاشاعىمىزدىڭ تۇتقاسىن ۇستايتىن جاستاردىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا دەگەن كوزقاراسىن وڭ باعىتتا قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى جاسالۋدا.
قازىرگى جاستار-ەرتەڭگى بولاشاقتىڭ ىرگەتاسى، كەمەل كەلەشەكتىڭ يەلەرى. سوندىقتان ولار جان-جاقتى، ساۋاتتى، ەرىك-جىگەرى مول ازامات بولىپ وسۋگە ءتيىس. جاستارى بەلسەندى ەلدىڭ ەرتەڭى دە جارقىن بولادى. ولار قوعامداعى بارلىق سالاعا اتسالىسىپ، تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرلى بولۋى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتۋدە.
شورتاندى جاستارى جارقىن ىستەردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇر. اۋدانىمىزدىڭ وركەندەۋى ءبىزدىڭ باتىل ىستەرىمىزگە بايلانىستى. سونىمەن قاتار اۋدانىمىزدان شىققان بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى:گلينين فەدور فيليپوۆيچ، كايدالوۆ كونستانتين پوتاپوۆيچ، شيشلياننيكوۆ ۆيكتور يۆانوۆيچ، باراەۆ الەكساندر يۆانوۆيچ ،ديۋسەمباەۆ كادىرالى، كان دە حان، كلەشنيا مارك اكاموۆيچ، كۋزمين ۆالەنتين پەتروۆيچ، گاۆريليۋك ستانيسلاۆ يۆانوۆيچ، مۋكۋشەۆ شاكەن شايكەنوۆيچ، شاپوۆالوۆا ەكاتەرينا نيكولاەۆنا، يوسيف كيريللوۆيچ، امانكەلدى حامزينوۆيچ سىزدىكوۆ، مەحليس كاسىموۆيچ سۋلەيمەنوۆ، يليا ۆاسيلەۆيچ نازارەنكو، گالينا دميتريەۆنا استافەۆا، نۋرمۋحان راحمەتجانوۆيچ شوحانوۆ، گولوۆاچ پەتر انۋفريەۆيچ، ۆلاديمير كارلوۆيچ گارتمان، اناتولي ماكسيموۆيچ ەفيمەنكو، سايات ەسەنجولوۆيچ كامزەباەۆ، ۆلاديمير فريدريحوۆيچ ابەرميت، نينا بوريسوۆنا ماليۋگا جانە تاعى باسقالارى. سونىڭ ىشىندە ەرەكشە ورىن الاتىن مەملەكەتتىك قايراتكەر سەرگەي الەكساندروۆيچ دياچەنكو. ول 18 قىركۇيەكتە 1952 جىلى اقمولا وبلىسى، شورتاندى كەنتىندە دۇنيەگە كەلگەن. سەرگەي دياچەنكو قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قايراتكەرى، ساياسي عىلىمداردىڭ كانديداتى(1998), دوكتورى (2003). ونىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنە جانە ماراپاتتارىنا توقتالاتىن بولساق:
دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ تاقىرىبى: «قازاقستانداعى دەموكراتيالىق جاڭعىرۋ ماسەلەلەرى (ساياسي ساراپتاما)». ساياساتتانۋ پروفەسسورى (2008). قر ساياسي عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ مۇشە-كوررەسپوندەنتى (1998 جىلدان). «قازاقستانداعى پارتوگەنەز: جاعدايى، ماسەلوسى، بولاشاعى» (1997)
«قازىرگى قازاقستانداعى ساياسي ترانزيت» (2001) مونوگرافيالارىنىڭ;
«ديالوگ سو ۆرەمەنەم» (2004)
«ۆ فورماتە گريادۋششەگو دنيا» (2006)
«يسكۋسستۆو ۆوزموجنوگو» (2008) كىتاپتارىنىڭ;
سونىمەن قاتار 300-دەن عىلىمي جاريالانىمداردىڭ، ماقالالاردىڭ، سۇحباتتاردىڭ اۆتورى.
«قۇرمەت بەلگىسى» (1981)
«پاراسات» (2004)
تمد مەملەكەتتەرى-قاتىسۋشىلار اسسامبلەياسى پارلامەنتارالىق كەڭەسىنىڭ «دوستاستىق» وردەنى
I دارەجەلى «دوستىق» (2009) وردەندەرىمەن;
«ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» (1977)
5 مەرەيتوي مەدالدارىمەن;
قازكسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالعان.
ءوزىمنىڭ تۋعان جەرىمنەن ىستىق بۇل الەمدە جەر جوق دەيمىن. اركىمنىڭ ءوز جەرى- مىسىر شاھارىنداي.
«ۇلتاراقتاي بولسا دا، اتا قونىس — جەر قىمبات.
ات توبەلىندەي بولسا دا ،تۋىپ-وسكەن ەل قىمبات»-دەي كەلە ءار ازامات ءۇشىن تۋىپ وسكەن جەرى بارىنەن دە باعالى بولىپ كەلەدى. مەن ءۇشىن دە بۇل جەردىڭ ورنى بولەك. تۋعان ەلگە، تۋعان جەرگە، تۋعان تىلگە دەگەن ىستىق سەزىمنىڭ ۇزدىك ۇلگىسى مەن ءۇشىن وسىنداي بولماق. وتان تۋرالى وي تولعاساڭ، جان تولعانىسىن ايتىپ تاۋىسا الماسسىڭ، ءسىرا. ويىمدى ماعجان جۇماباەۆتىڭ تۋعان جەرىنە ارڭالعان ولەڭىمەن اياقتاعىم كەلەدى.
بۇل جارىققا اياق باسىپ تۋعان جەر،
كىندىك كەسىپ، كىرىم سەندە جۋعان جەر.
جاستىق - التىن، قايتىپ كەلمەس كۇنىمدە
ويىن ويناپ، شىبىن-شىركەي قۋعان جەر.
جاراتىلدىم توپىراعىڭنان، سەن - ءتۇبىم.
جالعانى جوق، ءبارى سەنەن جان-ءتانىم.
سەنەن باسقا جەردە ماعان قاراڭعى،
جارىق بولار شولپان، ايىم، سەن - كۇنىم.
ءتاتتى سۋىڭ ءدامى اۋزىمنان ەش كەتپەس،
قالىڭ نۋىڭ، قىر، سۋىڭا جەر جەتپەس.
كەڭ دالاڭدا ويىن ويناپ قالسامشى،
جازۋ بولىپ ادامزاتقا ەر جەتپەس!..
بالاق ءتۇرىپ، قوزى قۋىپ، جارىسىپ،
باتپاعىندا تەڭ قۇربىمەن الىسىپ.
تۇندە - اقسۇيەك، التىباقان، ال كۇندىز
ۇيرەتەم دەپ اساۋ تايعا جابىسىپ.
«ادام باسى - اللا دوبى» دەگەن راس،
قالاي قۋسا، سولاي كەتپەك سورلى باس.
كىم بىلەدى، مەن دە شەتكە كەتەرمىن،
تۋعان جەرىم، سەنى تاستاپ باسىم جاس

پىكىرلەر