الەمدى ەۆرەيلەر بيلەمەك

1759

الەمدەگى ەڭ اقىلدى ۇلت – ەۆرەيلەر مە؟ ءبىز الەمدە قايسى ۇلت اقىلدى دەگەندى انىقتاپ بەرۋشى ەمەسپىز. جەر بەتىندە اقىلسىز ۇلت تا جوق. بىراق، تابىس پەن جەتىستىككە جەتۋ تۇرعىسىنان قاراعاندا، ەۆرەيلەردىڭ كوش ىلگەرى ەكەندىگى شىندىق.
زەردەلەپ كورسەك، جەر جۇزىندەگى ەۆرەيلەردىڭ جان سانى – 13 ملن. 600 مىڭداي (جەر شارىنىڭ 0,2%-ى) ەكەن. نوبەل سىيلىعى يەگەرلەرىنىڭ 20%-ى ەۆرەي ۇلتى ساناتىنان. الەمدە 500 ميللياردەر بولسا، سونىڭ 100-گە جۋىعىنىڭ ۇلتى ەۆرەي. وسى اسا كوپ ەمەس حالىق جاھاندىق ساۋدانىڭ 70%-ىن ۋىسىندا ۇستاپ وتىر. كوسمەتيكالىق بۇيىمدار، ءىنجۋ-مارجان، اسىل تاس، كيىم-كەشەك، ازىق-تۇلىك، قارۋ-جاراق ساۋداسى ءھام كينو سالاسى ت.ب. كوپتەگەن بيزنەستىڭ جەتەكشى بايلارى – ەۆرەيلەر. ەۆرەيلەردىڭ مۇنشاما تابىستى بولۋىنىڭ سىرى نەدە؟
مۇنىڭ سىرىن جان-جاقتى قاراستىرۋعا بولار. ال ءبىز بۇل سىردىڭ جاۋابىن ەۆرەيلەردىڭ «ءومىر ءسۇرۋ ءپرينتسيپى» زاڭدىلىعىنان ىزدەپ كوردىك.
جاراتىلىس دۇنيەسىنىڭ قۇپيالى قاتپارى كوپ-اق. عالىمدار زەرتتەپ، زەردەلەگەنى، جاۋابىن تاپقانى دا بارشىلىق. ال، ادامزات بالاسىنا جاۋىرىنىن بەرىپ، قۇپياسى اشىلماعان دۇنيەنىڭ تىلسىم سىرلارى دا جەتەرلىك.
ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ ادامزات بالاسىنا قۇشاق اشىپ، باۋىرىن يگەنى – تەك جەر شارى عانا. وزگە عالامشارلاردىڭ ءومىر سۇرۋگە قولايلىلىعى، قازىرگە ءدۇلدامال، جورامال كۇيىندە قالىپ وتىر.
وسىندايدا ۇلى جاراتۋشىنىڭ بار ەكەنىنە، ونىڭ حيكىمەتىنىڭ شەكسىزدىگىنە تاڭداناسىڭ. جاراتۋشىنىڭ 18 مىڭ عالامدى بەلگىلى زاڭدىلىقتارعا باعىنۋ شارتى استىندا جاراتقانىنا باس يەسىڭ. اتاپ ايتساق، جەر شارىن اۋا قورشاپ تۇرادى. ول عىلىم تىلىندە – اتموسفەرا دەپ اتالادى. وسى اتموسفەراڭىز كۇللى تىرشىلىك يەسىنىڭ بار نە جوق بولۋىنىڭ كەپىلى. اۋا، ياعني، ونى قۇرايتىن ازوت پەن وتتەگى جوق بولسا، جەر شارىنىڭ دا بولۋى مۇمكىن ەمەس. وزگە عالامشارلار سەكىلدى، «تاقىر تاۋعا» اينالادى. دەمەك، جەر شارى بەلگىلى ءبىر زاڭدىلىقتىڭ اياسىندا «جەر انا» اتانىپ وتىر. ول زاڭدىلىق – 78 بەن 21-ءدىڭ قاتىناسى.
كوپتەگەن وقىرماندار، بۇل قانداي زاڭدىلىق دەۋى مۇمكىن. بۇل ەشقانداي دا تىلسىم دۇنيە ەمەس. بۇل جەر شارىن قورشاعان اۋانى قۇرايتىن ازوت پەن وتتەگىنىڭ قاتىناسى. ال، بۇل زاڭدىلىقتىڭ ەۆرەيلەرگە قانداي قاتىسى بار دەيسىز عوي. ارينە، قاتىسى بار. شىندىعىندا، بۇل – ەۆرەيلەردىڭ «التىن امال» دەپ اتالاتىن بيزنەس ءپرينتسيپى. باسقاشا ايتقاندا، بۇل ەۆرەيلەردىڭ «ءومىر ءسۇرۋ» ءپرينتسيپى.
ۇلى جاراتۋشىنىڭ اقيقات زاڭى وزگەرسە، جەر شارىندا تىرشىلىك ەتۋشى جان-جانۋار، وسىمدىك اتاۋلى قۇرىپ كەتەدى. بۇل، ادامزاتتىڭ ەركىنەن تىس قۇبىلىس. ياعني، بۇل – جاراتۋشىنىڭ اقيقاتى. الەم ەكونوميكاسىن ۋىسىندا ۇستاپ وتىرعان ەۆرەيلەر، وسى اقيقات زاڭدىلىقتى ءوز بيزنەستەرىنە قاعبا ەتىپ العان.
«78:21» زاڭدىلىعىن بيزنەستە قالاي قولدانۋعا بولادى؟ كوپتەگەن ادامدار «بايلاردان قاراپايىم ادامداردىڭ سانى كوپ» دەپ ويلايدى. سوندىقتان، «بيزنەسىمدى سانى باسىم ادامدارعا باعىتتاۋىم كەرەك» دەگەن ءپرينتسيپتى ۇستانادى. شىندىعىندا، باردام ادامداردىڭ سانى قاراپايىم كوپشىلىكتەن الدەقايدا از بولعانىمەن، ولاردىڭ تۇتىنۋ قۋاتى قاراپايىم كوپشىلىكتەن بالەن ەسە جوعارى بولادى. باسقاشا ايتقاندا، قاراپايىم قاۋىم مەن بايلاردىڭ سالىستىرماسى 78-گە 21-ءدىڭ قاتىناسىنداي بولادى. بىراق، ولاردىڭ قازىنا-مۇلكى 21-ءدىڭ 78-گە قاتىناسىنداي كەلەدى. ال، ەۆرەيلەر ءوز بيزنەستەرىن سانى جاعىنان 21, قازىنا-مۇلكى جاعىنان 78-گە باعىتتايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بيزنەسىڭىزدە بۇل ءپرينتسيپتى ۇستانساڭىز، بايلىق اعىلماي قويمايدى.
الەمدە قارىز الۋشىلار كوپ پە، قارىز بەرۋشىلەر كوپ پە؟ بۇل اسا قاراپايىم سۇراق بولعانمەن، كوپتەگەن ادامداردىڭ جاۋابى: «قارىز الۋشىلار كوپ» دەگەنگە سايادى. بىراق، شىندىق جاعداي بۇنىڭ كەرىسىنشە، ياعني، بانككە اقشا قويۋشىلار، بىلايشا ايتقاندا، قاراپايىم ادامدار كوپ. بانكتەن قارىز الۋشىلار، ياعني، بايلار از. قاراپايىم ادامدار نە ءۇشىن ءومىر بويى قاراپايىم بولىپ قالادى؟ سەبەبى، ولار ءوز اقشالارىن وزگەلەردىڭ جۇمساۋىنا بەرەدى.
78:21 ءپرينتسيپى بۇزىلسا، بانك قىزمەتى دە توقتايدى. بانكتىڭ ءپرينتسيپى – وسى. بانك كوپتەگەن قاراپايىم جۇرتشىلىقتىڭ اقشاسىن جيىپ الىپ (دەپوزيت) بايلارعا ۇلەستىرەدى. قورىتا ايتقاندا، بايلار باي بەرەدى. كەدەيلەر «كەدەي بولىپ ولمەيدى، باي بولىپ كورمەيدى».
جالپى، بيزنەستىڭ ءوزى فيلوسوفيا. بۇل فيلوسوفيانى عاسىرلار بويى جاندۇنيەسىنە اۋاداي سىمىرگەن ەۆرەيلەر الەم وركەنيەتىنىڭ العاداي ۇلتىنا اينالىپ وتىر. نەگىزىندە، حالىقتىڭ جاندۇنيەسى، مەنتاليتەتى قالىپتاسۋى كەرەك. ءبىز قازاق حالقىنا نەگە سول ەۆرەيلەردەي بولمايسىڭ دەپ ايتا المايمىز. ويتكەنى، جاندۇنيە باسقا، مەنتاليتەت بولەك. ءبىزدىڭ اقشاعا دەگەن كوزقاراسىمىز «اقشا قولدىڭ كىرى» دەگەنگە سايادى. تولىپ جاتقان قارا ولەڭدەرىمىز بەن ماقال-ماتەلدەرىمىزدە، اقشانى دۇنيە قوڭىزدىققا بالايدى. ال، ەۆرەيلەر شە؟ ولار باستاۋىش سىنىپتاردان باستاپ ەكونوميكالىق ماتەماتيكا ساباعىن وقىتادى ەكەن. ءتىپتى، ەۆرەيلەر بالالارىن جورگەك تۇگىلى، جاتىردا جاتقاندا-اق، باي بولۋعا باۋليدى. ەۆرەيلەر مۇنداي تاربيەنىڭ جەمىسىن كورىپ وتىر.
رۋحاني بايلىق پەن ماتەريالدىق بايلىقتى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋدى دوعارعان ءجون. جالپى، ەكەۋى دە بولۋى كەرەك. ەكەۋ… ازوت پەن وتتەگى. رۋحاني بايلىق پەن ماتەريالدىق بايلىق. قاراپ وتىرساق، جاراتىلىستىڭ زاڭى بولسىن، ادامزاتتىڭ جازىلماعان زاڭى بولسىن ءبارى ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرۋشى. ءبىرىنسىز ءبىرىنىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس. بولعان كۇندە دە، كەمەل دۇنيە بولا قويۋى ەكىتالاي.

قۇرمانعازى جۇماعۇل
اقىن، جۋرناليست

پىكىرلەر
رەداكتسيا تاڭداۋى