مۇقاعالي مەن كۇلاشتىڭ تانىستىعى

1102

 

الىپ ءوتىپ ساپار-كۇننەن

ولەڭىمنىڭ جارقىلى.

اسۋلارعا بەت الدىم مەن

قيا جولدار ارقىلى.

كۇلاش احمەتوۆا

1966 جىلعى مامىر ايى. كۇلاش اۋدان ورتالىعى اقكولدە وندىرىستىك تاجىريبەدە جۇرگەن. ءبىر مەكەمەنىڭ باس بۋحگالتەرى بولىپ ىستەيتىن رايا دەگەن قۇداشاسىنىڭ ۇيىندە ەدى. اندا-ساندا اۋداندىق، وبلىستىق باسىلىمدارعا ماقالا، ولەڭ بەرىپ جۇرگەنى بولماسا قالامگەرلەر ورتاسىنان اۋىلى الىس كۇلاشقا اياق استى حابار كەلدى. الماتىدا وتەتىن جازۋشىلار وداعىنىڭ ءVى سەزىنە وسى ايماقتاعى جاس جازۋشىلاردىڭ اتىنان قاتىستىرىلادى ەكەن. كۇلاشتىڭ قۋانىشى قوينىنا سىيمادى.

ۇستىنە بار تاپقانىن كيىنىپ، كۇلاش دەلەگاتسياعا قوسىلعان. الماتىعا كەلگەن سوڭ ۇيىمداستىرۋشىلار «الاتاۋ» قوناق قۇيىنە ءتۇسىردى.

بۇل كۇلاشتىڭ الماتىنى العاش رەت كورۋى. قالا كەرەمەت سۇلۋ ەكەن. بۇتالارى جاسىل جاپىراقتار جامىلعان اعاشتار قالانى ودان سايىن  كورىكتەندىرە تۇسەدى.

قوناقۇي بولمەسىنە سومكەلەرىن قويىپ، ورنالاسقان سوڭ كۇلاش سىرتقا شىعىپ، قالا كەلبەتىن تاماشالاپ تۇرعان. سەزگە كەلگەن جەرلەس اقىن رافاەل نيازبەكوۆ جانىنا تايادى. ەكەۋى اڭگىمەلەسىپ تۇر ەدى، انادايدان دابىرلاي سويلەپ كەلە جاتقان كىسىلەردى كوزى شالدى.

– مۇقاعالي كەلە جاتىر، — دەدى رافاەل.

ءسويتتى دە، تاعى ءبىر جازۋشىلاردى كوردى مە، اسىعىس باسىپ كەتە بەردى.

مۇقاعاليدىڭ اتىن ەستىگەندە كۇلاش جالت بۇرىلدى. بەينە تاۋ كوشىپ كەلە جاتقانداي… بۇرىن سوڭدى كۇلاش ءوزى ولەڭىن جاتتاپ جۇرەتىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتى كورگەن ەمەس. ءتىپتى، بۇگىن كورەم دەپ ويلاعان دا ەمەس.

اقىن قوناق ءۇيدىڭ ەسىگىنە قاراي باسىپ كەلەدى ەكەن. جانىندا ءبىر جىگىت بار، يىعىنا فوتواپپارات اسىنىپ الىپتى.

اڭ-تاڭ بولىپ قاراپ تۇرعان كۇلاشتى كوردى دە، باسقىشپەن كوتەرىلە بەرە، كىلت تۇرا قالدى:

– سەن ماعان شارفىڭدى بەر، شارفىڭدى بەر،

قىردىڭ جەلى موينىمدى شارپىپ جۇرەر، –

وسىلاي مۇقاعالي قولىن سەرمەپ تۇرىپ، ولەڭ جولدارىن وقىدى.

كۇلاش تا قاراپ قالعان جوق:

الاتاۋدىڭ اردا وسكەن تەنتەگى مە ەڭ،

قايىرىمدى قۇربىنىڭ نارقىن بىلەر ؟ –

دەپ جالعادى.

قۋانسا بالاشا ءماز بولىپ قۋاناتىن، كۇلكىسىمەن دۇنيەنى تولتىراتىن اقىن بۇنى ەستىگەندە راحاتتانا كۇلىپ الدى. راسىندا، كۇلكىسى ءسابيدىڭ كۇلكىسىندەي پاك. رياسىز كوڭىلدىڭ بەلگىسى سياقتى.

– ءوي، باتىر بالا، باتىر بالا، — دەپ، سۇيسىنە قاراعان مۇقاعالي كىدىرمەدى. جانىندا ەرىپ جۇرگەن فوتوگراف جىگىتكە بۇرىلدى دا:

– تارت ءبىزدى! – دەدى.

كۇلاش تۇسىنە قويدى، «سۋرەتكە ءتۇسىر» دەگەنى ەكەن. ءسىرا، جەتىسۋلىقتار وسىلاي سويلەيتىن بولسا كەرەك.

وسى ءسات اقىن باسپالداقپەن ءبىر ساتى تومەن ءتۇستى دە، تاعى ولەڭ وقىدى:

مەن الاسامىن،

الاسا بولسام دا  جاراسامىن.

ءومىر ساحناسىنا العان زاڭدى بيلەتىم بار،

زاڭدى ورنىما تالاسامىن…

كۇلاشقا بۇل دا تانىس. «وتىز بەسىنشى كوكتەمىم» دەگەن اتاقتى ولەڭى.

ەكەۋى سۋرەتكە تۇسكەن سوڭ، مۇقاعالي اقىن كۇلاشتان سۇرادى:

– سەزگە كەلدىڭ بە؟

– ءيا…

اقىن ويلانىپ قالدى:

– ولەڭ جازاسىڭ با؟

– ءيا، ەپتەپ جازامىن.

بايقايدى، مۇقاعاليدىڭ ءجۇزىن مۇڭ كولەگەيلەپ ءوتتى. ءسىرا، قىزدىڭ ولەڭ جازاتىنىنا وكىنگەن، اقىندىق جولىن تاڭداعانى ءۇشىن جانى اشىعان سياقتى…

اقىن «جۇلدىز» جۋرنالىندا جۇمىس ىستەيدى ەكەن. «ولەڭدەرىڭدى تاستاپ كەت» دەدى دە، بۇرىلىپ جۇرە بەردى…

ۇزاتىلۋ

ىزىمكۇل مەن نەسىپكۇلدى ەرتە كەلگەن كۇلاش نەكە قيۋ ءراسىمى وتكەننەن كەيىن ءوز مىندەتىنە كىرىسىپ كەتتى.

سىر ەلىندە جاڭا تۇسكەن كەلىننىڭ قولىنان شاي ءىشۋ، ياعني، «كەلىن شايى» سالتى بار ەكەن. ونىڭ ءوزى  ۇلكەن ءبىر سىناق. كەلىننىڭ تىرلىككە يكەمدىلىگى، پەيىلىنىڭ كەڭدىگى، ۇستامدىلىعى، قيمىل-ارەكەتىندەگى جاراسىمدىلىعى – ءبارى-ءبارى وسى كەلىن شايى ۇستىندە تارازىعا سالىنادى. مۇنداي سىناقتان مۇدىرمەي وتكەن كەلىنگە اۋىلدىڭ ۇلكەندەرى ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ، باتاسىن بەرەدى.

قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا اۋىلدىڭ جاس-كارىسى جينالعان سوڭ داستارحاننىڭ تومەنگى جاعىنا جايعاسىپ، كۇلاش ءشاي قۇيا باستاعان.

مۇندادا ءشاي قۇيۋ ساحناعا شىققان ادامنىڭ ونەر كورسەتكەنىمەن بىردەي دۇنيە ەكەن. ءسۇت قۇيىلعان قۇتى، شاينەك، ساقىرلاپ قايناپ تۇرعان ساماۋرىن -ونىڭ سۇيەمەلدەيتىن اسپابى ءتارىزدى.

اۋىل ادامدارىنىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق تۇرە وتىرىپ، ءشاي قۇيىپ وتىرعان كۇلاش الدىمەن ءسۇت، سودان كەيىن شايدىڭ قىزىلى، سوڭىنان قايناعان سۋ قۇيىلىپ، ورتا بەلىنەن قىزىلكۇرەڭدەنگەن كەسەلەردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن ۇزاتىپ وتىردى. ەتەكتە ىزدىقتالا قۇيىلىپ، ىرزىقتاندىرىلعان كەسە قول جالعاۋ ادەبى بويىنشا كىسىدەن كىسىگە ءوتىتىپ وتىرىپ، سوناۋ توردەن ءبىر-اق شىعىپ جاتىر.

يبالى كەيپىنەن اينىماي  سىزىلىپ ءشاي قۇيعان كۇلاشتىڭ كۇيى كەتە باستاعان. «ءشايىڭ ءتاتتى ەكەن، جاقسى كەتىپ جاتىر»، «و، اينالايىن، كەلىننىڭ ءشايى جاقسى ەكەن» دەگەن سەكىلدى ماقتاۋ ايتىپ، ۇلكەندەر كەسە ۇسىنعان سايىن قادالا قاراعان كوزدەردەن قىسىلا تۇسەدى. ۇستىنە كيگەن حالاتى دا قونىمسىزداۋ سياقتى. ەتەگىن جاپسا، يىق تۇسى تارتىلىپ كەتەدى. يىعىن ىڭعايلاسا، ەتەگى كوتەرىلەدى. ودان قالسا، اياعى ءۇيىپ قالعانداي بولادى.

اق ساماۋرىنداعى قايناق سۋ تاۋسىلا  بەرگەندە كۇلاش ەندى تۇرارمىن دەپ ويلاعان. الايدا، اق ساماۋرىنداعى ءشاي تاۋسىلعاندا سارى ساماۋرىن كەلە قالدى. قايىربەكتىڭ حايروللا ەسىمدى اعاسىنىڭ ۇيىندەگى كۇلان ابىسىنى ساماۋرىندى اۋىستىرىپ قويىپ كەتتى.

اۋىل ادامدارى اسىقپاي، اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ ءشاي ىشكەندى جاقسى كورەدى ەكەن. كۇلاشقا وسىلاي ەكى ساعات تاپجىلماي شاي قۇيۋعا تۋرا كەلدى. قازاقتىڭ «كەلىندى باستان» دەيتىنى وسى بولسا كەرەك. كەلىنگە العاشقى كۇننەن باستاپ، ءوز ورنىن، ءوز مىندەتىن ۇعىندىرىپ قويۋ دا حالىقتىڭ دانالىعى بولار.

* * *

قايىربەكتىڭ تۋىستارىنىڭ شاقىرۋىمەن كۇنبە-كۇن قوناقتا بولىپ، ەلدە ءبىر اپتا جاتقان سوڭ ستۋدەنت جاستار الماتىعا قايتۋعا جينالدى.

كۇلاش ءالى دە ەنەسىمەن اشىلىپ ءبىر اڭگىمەلەسكىسى كەلىپ، جاۋتاڭداۋمەن جۇرگەن. قوناققا بارعاندا سىي-سياپات رەتىندە ءاربىر ۇيدەگى تۋىستار نەشە ءتۇرلى ورامال، گۇلدى ماتالار بەرگەن ەكەن. ەندى سول زاتتاردى سىلتاۋراتىپ تاعى دا فاتيما انانى اڭگىمەگە تارتپاق بولدى.

– ماما، مىنا ماتالاردى قالدىرىپ كەتەيىن بە، ­- دەدى ول ادەتتەگى جۇمساق ۇنمەن ەنەسىنە كۇلىمدەي قاراپ.

فاتيما انا تاعى دا قىسقا عانا جاۋاپ قاتتى:

– ءيا، تاستاپ كەتە سال.

قايىربەكتىڭ اسقار كىرەباەۆ، سەرىك الىمبەتوۆ، كەلدىباي ءۋايىسوۆ دەگەن اقىن دوستارى ىقىلاس-پەيىلدەرىن اياماي قالاعا دەيىن شىعارىپ سالدى.

كۇن بوراندى ەكەن. تەرەڭوزەكتەن قىزىلورداعا دەيىن ولار ماشينەمەن كەلگەن. قىزىلوردانىڭ اۋەجايىنا جەتكەندەرى سول، الدەكىمنىڭ گۇرىلدەگەن داۋىسپەن ولەڭ وقىپ تۇرعانىن ەستىدى. قاراپ ەدى، پوەزيا الەمىنىڭ اقتاڭگەرى مۇقاعالي اقىن ەكەن.

سىبىزعىداي سىزىلتىپ ازالى ءۇنىن،

وكپەك جەلى سوققاندا قازالىنىڭ،

توسىرقاما، ەندە كەت ءبىر ۇيىنە

قازالىنىڭ كەز كەلگەن قازاعىنىڭ…

جان بالاسىن جاتىرقامايتىن اقىننىڭ ولەڭدەرىن ءبىر توپ كىسى اۋىزدارىن اشىپ  تىڭداپ تۇر.  كۇلاش پەن قايىربەكتى جاس اقىندار رەتىندە ءبىرازدان بەرى تانيتىن مۇقاعالي  قۋانىپ  كەپ كەڭ قۇشاعىنا الدى.  ءوزى قازالىدان  قايتىپ كەلە جاتىر ەكەن.

ۇشاققا وتىرعان سوڭ ولەڭ وقۋ توقتالىپ، اڭگىمە باستالدى. كۇلاش پەن قايىربەكتىڭ وتاۋ تىككەنىن ەستىگەن اقىن ايرىقشا تەبىرەنىپ، تىلەكتەستىگىن ءبىلدىردى. ءسويتىپ، ءبىراز ءۇنسىز وتىردى دا:

– ­قايىربەك! – دەدى اقىن. كۇلاش قاراپ ەدى، تۋرا باياعىداي اقىننىڭ ءجۇزىن مۇڭ كولەگەيلەپ، الدەنەگە جانى اۋىرىپ تۇرعانداي ەكەن. سوندا دا ول ءسوزىن جالعاپ وتىر. قاباعى تۇيىڭكى: – سەن، قاراعىم، كوپ قىزدىڭ ءبىرىن الىپ وتىرعان جوقسىڭ. كۇلاش – اقىن. جانىپ تۇرعان اقىن. ەندەشە جىر تاعدىرى، ولەڭ تاعدىرى ساعان امانات!..

مىنا ءسوزدى ەستىگەندە كۇلاش جىلاپ جىبەرۋگە شاق قالدى.

الماتىعا جەتكەن سوڭ مۇقاعالي اقىن قايىربەكتى وزىمەن بىرگە ۇيىنە ەرتىپ كەتكەن. كۇلاش  جاتاقحاناعا تۇنەمەككە ىزىمكۇل مەن نەسىپكۇلگە ەرىپ، ستۋدەنتتەر قالاشىعىن بەتكە الدى…

***

جارقىن جىلدار

1976 جىلدىڭ 27 ناۋرىزى.

قازاق ەلى قايعىلى حاباردان قارا جامىلدى. سۋىق قايعى. مۇزبالاق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ ۇزاق سىرقاتىنان كەيىن دۇنيەدەن وزىپتى.

«اقىن ءوتتى دۇنيەدەن. كوكتەمدە كەتتى. اقىننىڭ ءومىردى قيماۋى سياقتى كۇن رايى دا جازىلماي، قاتتى سۋىپ تۇر ەدى. ەندى بۇگىن اقشا قار دا اعىل-تەگىل ەرىپ، جەر بەتى ءبىز سەكىلدى اعىل-تەگىل جىلاپ جاتىر.

جىلا، جەر! جىلا، جاڭبىر! جىلا، كوكتەم! اقيىق اقىن دۇنيەدەن وتكەن كۇنى…»

كۇلاش كۇندەلىگىنە وسىلاي جازىپ قويدى.

كوز جاسىمەن جازدى…

ەرتەڭىندە دە قايعىرعان كوڭىلدەن وقتىن-وقتىن جىر جولدارى، قارا ءسوز توگىلە ءتۇستى.

«اركىمنىڭ ءوز پۋشكينى بار. مەنىڭ پۋشكينىم بۇگىن ءولدى…»

قىرىق بەس جاسىندا وسىنشا داڭققا بولەنگەن اقىنعا قازاق ادەبيەتى، قالىڭ قاۋىم، قاتال بيلىكتىڭ نازار اۋدارماعانىنا، دەر كەزىندە لايىقتى باعاسىن بەرمەگەنىنە، ونى ساقتاي الماعانىنا وكىندى.

جازۋشىلار وداعى ءۇيىنىڭ ەكىنشى قاباتىندا وتكەن، اقىندى جەرلەۋ راسىمىنە كىسى كوپ جينالدى. ازالى زالداعى ۇنسىزدىكتى موتسارتتىڭ جان ۇشىرعان رەكۆيەمى تەڭسەلتىپ تۇرعانداي.

قازاق پوەزياسىنىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ كەتكەن اقيىق اقىنىن تۋعان حالقى  كۇڭىرەنىپ شىعارىپ سالدى.

بۇل 28 ناۋرىز بولاتىن.

* * *

مۇقاعالي كوز جۇمعاننان كەيىن ارادا بىرنەشە كۇن وتكەندە كۇلاش ءتۇس كوردى.

جازيرا دالا ەكەن دەيدى. الدىندا بەسىك تۇر. قىزىلدى-جاسىل سىرلانعان، قازاقي ويۋ-ورنەگى بار، اشەكەيلى بەسىك. كۇلاش ءسۇيسىنىپ، كوز الا المايدى. ءسال ەڭكەيىپ، ىشىنە قارايدى. سول ءسات قۇلاعىنا مۇقاعالي اقىننىڭ داۋىسى كەلەدى: «ەندى ونى سەن تەربەت!» دەيدى الدەقايدان زور ۇنمەن…

تاڭەرتەڭ ۇلكەن اسەرمەن ويانعان كۇلاش ويلانىپ وتىردى.

«ول بەسىكتى تەربەتە الار ما ەكەنمىن؟..»

وسىدان كەيىن ول كورگەن جەردە اياپ تا، ايالاپ تا قارايتىن اقىن اعاسىنىڭ اماناتىنا ادال بولۋعا، اللا بەرگەن ونەردى ءومىر بويى قاستەرلەپ وتۋگە شىن بەكىندى.

 

ءنازيرا بايىربەك

"ادىرنا" ۇلتتىق پورتالى

پىكىرلەر
رەداكتسيا تاڭداۋى