تۋعان جەر ەستەلىكتەرى

172

“تۋعان جەر” شىعارماشىلىق بايقاۋىنا قاتىسۋشىلاردىڭ تۋىندىلارىن پاراقشامىزعا جاريالاۋدى باستادىق. كەلەسى كەلىپ تۇسكەن تۋىندى «ۇزدىك ماقالا» اتالىمى بويىنشا جاپپارقۇلوۆا اقەركە اياتقىزى.

 

تەلەفون: 8 702 649 56 51

ەل.پوچتا: akerke.zhapparkulova@bk.ru

تۋعان جەر تۋرالى ويلاي قالساڭ، جۇرەك تەبىرەنىسىن سوزبەن جەتكىزىپ ايتا الماسپىز، ءسىرا. مەن ءۇشىن «تۋعان جەر» ءسوزى ءجاي عانا ءسوز ەمەس، ونىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان مەن ماعىنا استاسىپ جاتقانداي. ءاربىر ادام بالاسى ءۇشىن تۋعان جەر وزىندىك ەستەلىكتەرىمەن جادىمىزدا ساقتالادى. ارينە جاقسى جاقتارىنان. سەبەبى، وسىناۋ ءبىر ۇعىمدى ايتقاندا كوپتەگەن ساتتەر كوز الدىمىزعا كەلەدى. ول جەردىڭ ءاربىر تاسى، سىلدىراپ اققان سۋى، اۋاسى، اڭ مەن قۇسى، ءبارى ءدال سول جەردىڭ، ءدال سەن تۋىپ وسكەن جەرىڭدىكىنە ساي كەلمەستەي كورىنەدى. تۋعان جەردىڭ قادىر قاسيەتىن كىشكەنە كەزىمىزدە بىلە بەرمەيتىنىمىز ارينە راس. الايدا وسە كەلە ونىڭ قانشالىقتى ىستىق ەكەنىن بىلە باستايسىڭ. ونداي كەزدەرى ارينە ءبىر جىلاپ سىقتاپ تا الاسىڭ. مىنە، تۋعان جەرىڭنىڭ قاسيەتتىلىگىن دە، قادىرلىگىن دە وسىدان اڭعارا بەرۋگە بولادى. مەنىڭ ويىمشا، ءاربىر ادام ءوزىنىڭ تۋعان جەرىمەن ماقتانۋى كەرەك. بولاشاقتا وسى وسكەن ورتاسىنا ءوز ۇلەسىن قوساتىنداي ازامات، پاتريوت بولىپ وسسە قۇبا قۇپ. ەرتەدەن كەلە جاتقان «ەل بولامىن دەسەڭ بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن اتالى سوزدەن دە ءبىراز نارسەنى ۇعىنۋعا بولادى. سەبەبى، نەنى بولسادا وزىڭنەن، ءوز تۋىپ وسكەن جەرىڭنەن باستاۋ كەرەكسىڭ. كەز-كەلگەن جەر بەتىندەگى پەندە ءۇشىن كىندىك قانى تامعان، الديلەپ ايالاعان، ءتاي-ءتاي باسقىزىپ جۇرگىزگەن، قۇمى مەن تاسىنا اۋناتىپ وسىرگەن تۋعان جەرىن ىستىق دەپ تە ايتپاۋى مۇمكىن ەمەس... البەتتە، كەز-كەلگەن حالىقتىڭ قارا سوزبەن ورنەكتەلىپ جازىلعان شىعارمالارى دا، ءانى دە، جىرى دا حالىق ادەبيەتىندە مول. ەجەلدەن-اق، اتا بابالارىمىز بالا ەس بىلە باستاعاننان بالا بويىنا پاتريوتتىق ولەڭ-جىر، ماقال-ماتەل جانە دە ناقىل سوزدەر ارقىلى ىستىق سەزىمدەرىن بويلارىنا دارىتا باستاعان.

قاراپ وتىرساق، باتىرلار جىرىنان، اڭىز-اڭگىمەلەردەن تۋعان جەرگە دەگەن كوپ استارلى سوزدەردى بايقاپ جاتامىز. ماسەلەن ايتار بولساق، «تۋعان جەردەي جەر بولماس، تۋعان ەلدەي ەل بولماس»، «يت – تويعان جەرىنە، ەر تۋعان جەرىنە»، «باسقا جەردىڭ وتىنان، تۋعان جەردىڭ ءتۇتىنى ارتىق»، «بالانىڭ وسكەن بەسىگى، كەڭ دۇنيەنىڭ ەسىگى»، «باقىر قازان قايناسا ءبارىمىزدىڭ باعىمىز، تۋعان جەردىڭ ءار تاسى ءبىزدىڭ التىن تاعىمىز»، «ەر ەلىندە، گۇل- تۋعان جەرىندە»، «اتامەكەن-اناڭ ەكەن، قىسىلعاندا پاناڭ ەكەن»، «كىسى ەلىندە سۇلتان بولعانشا، ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول»، «ءوز ەلىم، ولەڭ توسەگىم» جانە تاعى باسقا كوپتەگەن ايتا بەرسەڭ ءسوزىڭ دە جەتپەي قالاتىن تۋعان جەر ءبارىمىز ءۇشىن دە ىپ-ىستىق بولىپ قالا بەرمەك. كوپتەگەن اقىندار مەن جازۋشىلار تۋعان جەر تۋرالى توم-توم كىتاپ جازىپ جاتادى ەمەس پە ؟ مەن دە كىتاپ جازباسام دا قولىما قالامىمدى الىپ، ءوزىمنىڭ اتا قونىس-التىن مەكەنىم جايلى ەستەلىكتەردى ايتا كەتپەكپىن. مەن ءوزىمنىڭ تۋعان جەرىمدى قالاي جاقسى كورەتىنىمدى سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايمىن. مەنىڭ تۋعان جەرىم قىزىلوردا وبلىسى، شيەلى اۋدانى.تۋعان جەرىمنىڭ توپىراعىن دا، تاسىن دا، سارقىراپ اققان وزەنىن دە، سوققان سامال جەلدەرىن دە، سىركىرەپ جاۋعان نوسەرلى جاڭبىرىن دا، اسپاننىڭ كۇركىرەگەنىن دە، كوكشىل اسپانىن دا سۇيەمىن. ءوز تۋىپ وسكەن جەرىمىز تۋرالى ءسوز قوزعالا قالسا بىردەن ايگىلى ديقانشى ى.جاقاەۆ اتامىز ەسىمىزگە تۇسەدى. 1949 جىلى جانە 1971 جىلدارى ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى، 1946 جىلى كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، ال 1947 جىلى وزىنە بەكىتىلىپ بەرىلگەن جەر ۋچاسكەسىنىڭ ءار گەكتارىنان 172 تس ءونىم الىپ، دۇنيەجۇزىلىك رەكورد جاساعان. قازىرگى كەزدە كوشە، وبلىس، ورتا مەكتەپتەرگە ەسىمى بەرىلگەن. 1982 جىلى شيەلى اۋدانىندا ى.جاقاەۆ اتىنداعى كۇرىش ءوسىرۋ تاريحي -ولكەتانۋ مۇراجايى ءوز جۇمىسىن باستاعان بولاتىن. سونىمەن بىرگە اقىن، كومپوزيتور، ءانشى- نارتاي بەكەجانوۆتا شيەلى وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. «ساراڭ بايعا»، «مىرزالىق ەمەس»، بارىمتا امەڭگەرلىكتى اشكەرەلەگەن «جەسىر داۋى»، «تولقىن» جانە دە «نارتاي سازى»، «وسيەت تەرمە» اندەرىن شىعارعان بولاتىن. «قۇرمەت بەلگىسى» وردەن، مەدالدارىمەن ، قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ گراموتاسىمەن ماراپاتتالعان. قازىرگى تاڭدا نارتاي بەكەجانوۆ اتىنداعى دراما تەاترى جۇمىس جاسايدى جانە دە ەسىمى «نارتاي» اۋىلى دەپ اۋىلدارعا بەرىلگەن. 1940 جىلى ءۇش ايلىق تراكتورشىلار كۋرسىنان ءوتىپ ءبىرىنشى بولىپ تراكتورعا وتىرعان ايەل ادام- شىرىنكۇل قازانباەۆا . 1966 جىلى ەسىمى قازاقستاننىڭ التىن كىتابىنا ەنگەن بولاتىن. بىرنەشە مارتە ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن جانە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان. تاعى دا ايتا كەتپەسكە بولمايتىن مەحانيزاتور، تراكتورشى- جادىرا تاسپامبەتوۆا. قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان، قازاقستان لەنين كومسومول سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى جانە ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىنىڭ يەگەرى. ەڭ العاش ەڭبەك جولىن «قىزىل تۋ» ۇجىمشارىندا تراكتور، كومباين ايداۋدان باستاعان بولاتىن.

مىنە، ايتا بەرسەڭ اۋىز تولتىرىپ ايتا بەرەتىندەي نار تۇلعالار دۇنيەگە كەلگەن. سونىمەن قاتار شيەلىدەي كيەلى مەكەندى كوپشىلىككە ءبىلىم، عىلىم جاعىنان تانىتا بىلگەن اسقار سەرقۇلۇلى جۇمادىلداەۆ. فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان الدىنعى بۋىن اعالارىمىز. ءوز تۋعان جەرىم جايلى ايتقاندا بۇل كىسىلەر جايلى ايتپاي كەتپەۋ مۇمكىن ەمەستەي. «دۋاداق ءشولىن ماقتايدى، كوكالا قاز كولىن ماقتايدى، كەمەڭگەر ەلىن ماقتايدى، ديحان جەرىن ماقتايدى»،-دەگەندەي تۋعان جەرىم تۋرالى ماقتانا دا مارقايادا جازىپ، ايتا الامىن. ءوز ەلىن سۇيمەگەن ادام ەش نارسەنى دە سۇيە المايدى دەپ جاتپايدى ما دانا حالقىمىز. قاسيەتتى وسى جەردە ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتقان مەكتەبىم، بالالىق شاعىم وتكەن جەرىم بار. بۇل جەر مەنى جىلۋىمەن، ماحابباتىمەن سۋسىنداتتى. ەگەر مەنەن سەن نە ءۇشىن تۋعان ولكەڭدى سۇيەسىڭ دەپ سۇراسا، مەن ەشقانداي دا مۇدىرمەستەن مۇقاعالي اتامىز ايتقانداي كۇن مەن ءتۇنىن، قىبىرلاعان جاندىگىنە دەيىن سۇيەمىن دەر ەدىم. سەبەبى جۋسانى، كۇرىشى مەن داقىلدارى. تابيعاتى مەن سامال ەسكەن جەلى ءبارى-ءبارى مەن ءۇشىن قىمبات. ءوز جەرىنىڭ مەرەيىن وسىرگەن جادىرا مەن شىرىنكۇل اپالارىمىز بەن اسقارداي اسقاق اعالارىمىز سياقتى ۇلدارىن جاراتقان ۇلى مەكەننىڭ مەرەيىن ارى قاراي بولاشاقتا مەن دە تيتتەي دە بولسا وسۋىنە ءوز ۇلەسىمدى قوسقىم كەلەدى. ۇلتاراقتاي بولسا دا اتا قونىس جەر قىمبات، ات توبەلىندەي بولسا دا تۋىپ-وسكەن ەل قىمبات . سوندىقتان دا مەن ءۇشىن تۋىپ وسكەن ات توبەلىندەي عانا تۋعان ەلىم ىستىق. قازىرگى تاڭدا ءوزىم تۋىپ وسكەن جەرىمنىڭ قادىر قاسيەتىن ۇعا باستادىم. وسىنداي ەگەمەندى قازاقستان جەرىندە دۇنيەگە كەلگەنىمە قۋانىشتىمىن. وتانشىلدىق رۋحپەن تۋعان جەرگە دەگەن ماحاببات ساۋلە شاشىپ تۇرۋى كەرەك. ءار قازاقستاندىق ءوز ەلىنىڭ كارتاسىنا كوز سالىپ، بايتاق ولكەسىن، تۋعان جەرىمەن ماقتان تۇتۋعا مىندەتتى. ءار ءبىرىمىز ءۇشىن وتان وشاق باسىنان باستالادى: تۋعان جەر، تۋعان كوشە، تۋعان قالا نەمەسە مەن ءۇشىن تۋعان كەنت. تۋعان جەرىڭنىڭ گۇلدەنۋىنە ءوز ۇلەسىڭدى قوسا بىلسەڭ، ەلىڭدە سەنى ەستەن شىعارمايدى. ولاردىڭ قالدىرعان ءىزىن بۇگىنگى جاس ۇرپاققا تانىتىپ، ۇلگى ەتۋگە بولادى.

ءسوزىمدى قورىتىندىلاي كەلە: تاريحىمىزع كوز سالساق، وسىنداي ۇلان عايىر كەڭ دالا اتا-بابالارىمىزدىڭ اسقان ەرلىگىمەن، قانىمەن جەتكەن. ادام بالاسىنا تۋعان جەر، ەل، اتامەكەن دەگەن سوزدەر جۇرەگىنە جاقىن ۇعىمدار. ءاربىر ادامنىڭ تابان تىرەر تۋعان جەرى بولادى. تۋعان ەلگە، جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك ادامدى العا قاراي جەتەلەپ وتىرادى. دانا حالقىمىز: «اركىمنىڭ تۋعان جەرى- مىسىر شاھارى» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك.

تۋعان جەر ء–ار ادامنىڭ دۇنيە ەسىگىن اشىپ، دۇنيەگە كەلگەن جەرى. تابالدىرىقتان اسقان تاۋ جوق، سول سياقتى تۋعان جەردەن بيىك تۇعىر دا بولمايدى. ىڭگالاعان ساتىڭنەن ىرگەلى تۇلعا بولعانعا دەيىنگى ارالىق – ەشقاشان قايتالانبايتىنى اقيقات. بۇلاردىڭ بارىنەن شىعاتىن ءسوز تۋعان جەردىڭ، تۋعان ەلدىڭ قانشالىقتى قىمبات ەكەندىگى دەپ ويلايمىن. «وتان وتتان دا ىستىق» دەگەن دانا حالقىمىز،ادام بالاسىنىڭ جۇرەگىنە ەڭ ءبىرىنشى، اق ءسۇت بەرگەن تۋعان اناسىنا دەگەن سەزىمى ورىن السا، ەكىنشىدەن تۋعان جەرىنە دەگەن ىستىق سەزىمى ورىن الادى ەكەن. الداعى ۋاقىتتاردا ءوز ەلىمنىڭ دامۋىنا تەڭىزگە تامعان تامشىداي بولسا دا ۇلەسىمدى قوسامىن دەپ ويلايمىن.

پىكىرلەر