ءبىزدىڭ جاقتا كۇن ۇزاق

103

 

“تۋعان جەر” شىعارماشىلىق بايقاۋىنا قاتىسۋشىلاردىڭ تۋىندىلارىن پاراقشامىزعا جاريالاۋدى باستادىق. كەلەسى كەلىپ تۇسكەن تۋىندى «ۇزدىك ماقالا» اتالىمى بويىنشا ايزات جولداسوۆا.

 ەلەكتروندى پوچتا: zholdasova_97@mail.ru.

مەن تۋعان ولكە مۇزتاۋ ەمەس، بىردەن ايتايىن. باۋكەڭنىڭ جۋالىسىنا دا ۇقسامايدى. بىراق مۇقاعالي تۋعان توپىراققا جاقىن. شوقان قاشقارعا ساپارىندا ءبىزدىڭ اۋىلدى باسىپ وتكەن. لاعمانىمەن ايگىلى جاركەنت، ونىڭ ىشىندە – پەنجىم. ءيا، سىزدە تاڭىرقاعان ءتارىزدىسىز. اۋىلىمنىڭ اتى – پەنجىم.

كونە كوز قاريالارىمىزدىڭ اڭگىمەسىنە سۇيەنسەك، «پەنجىم» اتاۋى «بەس بالىق» دەگەن ماعىنا بەرەدى. بۇرىندارى قىتاي اسقان قازاقتار ەلگە كەلسە، بەس كول بار ەكەن. اشقۇرساق ادامدار بەس كولدەن بالىق اۋلاپ، كۇن كورىپتى. جەر-جەرگە «بەس كولدەن بالىق جەپ، ەتەك-جەڭدى جينادىق» دەپ حابار تاراتىپتى. سودان كورشىلەس اۋىل-ايماق مەكەندى «بەس بالىق» دەپ اتاپتى.

كەيىننەن اۋىل اتى «پەنجىم» بولىپ وزگەرگەن. قازانكول مەن التىنكولدىڭ اراسىندا ورنالاسقان ولكەدە، كىلەڭ جاسىل ورمان بولىپتى. ەل قونىستانا باستاعاننان-اق اعاشتاردى كەسۋ باستالىپتى. بۇگىندە اعاش جوق ەمەس. الماتىدان قايتار جولدا، ءبىزدىڭ جاققا كوز جۇگىرتسەڭىز، جاپ-جاسىل ورمان با دەرسىز. «اللا الماتى وبلىسىنا سۇلۋلىقتى اياماي بەرگەن» دەگەن تۇجىرىمعا كوزىڭىز جەتەدى.

مەنىڭ مەكەنىم اتامنىڭ كۇلكىسىنە ۇقسايدى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بىرتۇتاستىعى قايران قالدىرادى. اتامنىڭ كۇلكىسىندەگى بولەك بولمىس – ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ كەلبەتى سياقتى. ءبىر كوشەدە تۇراتىن قاۋىمنىڭ ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي ەتەنە جاقىن بولۋى – مەرەكە. مەيىرىمگە تولى كوزقاراسپەن، قامقورلىقپەن قاراۋى – ەرەكشە. مۇنداي تىرشىلىكتى باقىلاۋ كەز كەلگەنگە بۇيىرا بەرمەيتىن باقىت.

اۋىلدا وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن ارالاس-قۇرالاس تۇرامىز. كوپشىلىگى ۇيعىر حالقى. اتامنىڭ كۇلكىسىندەگى قايتالانباس قۇبىلىس، وزگە ۇلتقا ءوز تىلىندە قالجىڭ ايتىپ، انا تىلىڭدە جاۋاپ العانداعى سۇيسىنگەنىڭ ءتارىزدى. سونداي رياسىز ءارى پاك.

مەنىڭ ولكەم اپامنىڭ كەلبەتىنە ۇقسايدى. قاراپ تۇرساڭىز حالقى دا اپامنىڭ جۇزىندەگى مەيىرىمدەي شۋاق شاشادى. اپامنىڭ ءاجىم شالعان ءجۇزى ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قيسىق-قىڭىر جولدارىنا سياقتى. تىك ەكى قاسى مەن سۇيكىمدى ەرنى مەكتەپكە بارار كوشە مەن اكىمدىك جاقتىڭ جولى سەكىلدى. كوزىنىڭ كۇلىمدەپ تۇراتىنى، تەك مەكتەپتىڭ اينالاسىندا عانا وسەتىن راۋشان گۇلدەر ءتارىزدى. اپامنىڭ بەت اجارى ءوزى كونە بولسا دا، ءارى تايماعان 1962 جىلى سالىنعان كلۋبىمىز ىسپەتتى. جاسى كەلگەن سايىن قاريانىڭ جانىنا جۋىعىسى كەلمەيتىن كەلىندەر بار. سولارعا ۇقساپ اۋىلدان كوشىپ كەتكەندەردىڭ قاتارى كوپ. سەبەبى، اۋىلدا جۇمىس جوق. بىراق...

جانىڭا جىلۋلىق سىيلايتىن ساتتەرگە تولى مەكەن ءاربىر ادامنىڭ جۇرەگىندە. قانشالىقتى جىراقتا جۇرسەڭدە، ساناڭداعى ەستەلىكتەر

ورنەكتەلگەن ولكەمەن بىرگە تىنىستايتىنداي كۇي كەشەسىڭ. «اۋىلدان الىستاعان سايىن، جاقىنداي تۇسەسىڭ». مەنىڭ ستۋدەنت كەزىمدە ويلاپ تاپقانىم. ويتكەنى، جاركەنت پەن الماتىنىڭ اراسى تىم قاشىق كورىنەتىن. ساعىناتىنمىن. ءسويتىپ، جاركەنت جايلى وقىعاندى، ىزدەنگەندى ادەتكە اينالدىردىم. اۋىل تىرشىلىگىن ەسىمە الىپ، ءجيى ويلاناتىندى شىعاردىم.

دەمالىستا اۋىلعا كەلسەم، ەرتە تۇرۋ داعدىعا اينالادى. تاڭسارىدە جەرگە كىلەم توسەپ، ساماۋىردىڭ ءشايىن ىشكەنگە نە جەتسىن؟! الماتىدا ءولىپ كەت 6-دا ويانۋ قايدا؟! اۋىلدا تاڭ مەن تاۋ ۇيلەسىمىن كورۋگە اڭسارىم اۋادى. تاڭعى، تۇسكى، كەشكى ءشايدى ساماۋىرعا قويۋ جەڭەشەم ءۇشىن جۇمىس. قاباعى اشىلمايدى. وعان سالسا، گازدىڭ ءشايى – جان تىنىشتىعى. اپامدار كەلىننىڭ قاباعىنا قاراپ، قويا سالادى. مەن بولسام، كەلىپ الىپ زاڭ سوعامىن. كەلىننىڭ مىندەتى – ءشاي قويۋ ، قازان-وشاق جاعۋ، تاعىسىن تاعىلار. جاقتىرماي قارايدى. ءجارايدى. باستىسى، اپام مەن اتام ءۇش اي جاز تەرلەپ-تەپشىپ ءشاي ءىشىپ، جەر قازاننان ءدامدى اس ىشسە بولعانى.

قاراپ وتىرسام، سوڭعى كەزدە اۋىلدان اۋىل كۇيى كەتكەن. باياعىداي جەر وشاقتان تاماق جەپ، ساماۋىر ءتۇتىنى شىعاتىن ءۇي از. قىستا مۇرجادان شىققان ءتۇتىن ءتىپتى تىستاعى ادامنىڭ جانىن جىلىتادى ەمەس پە؟ سىرتتا ويىننىڭ تۋىن تىگىپ، ۇيگە كەلگەسىن پەش جانىندا كىتاپ وقۋ عانيبەت قوي. جوق، قازىرگىلەرگە ولاي ەمەس. جەڭەشەم گاز كىرگىزەيىك دەپ قيعىلىق سالادى. «وندا قالا مەن اۋىلدىڭ ايىرماشىلىعى قايسى؟» دەپ مەن شىعام. ءاي، وسى جەڭەشەم «مىنا قىز دەمالىسقا كەلمەسە ەكەن» دەپ ويلايتىن بولار، كىم ءبىلسىن...

مەنىڭشە، اۋىل – قازاقتىڭ رۋحاني ورداسى. ويلاناتىن، ەس جياتىن، جان تىنىشتىعىن تاباتىن جەر. الما اعاشتىڭ تۇبىندە جاتىپ، كەلەشەگىڭە جوسپار قۇراتىن ورىن. تۇندە جۇلدىزعا قاراپ، «مەنىڭ جۇلدىزىم جوعارى» دەپ كۇلىمدەيتىن كەڭىستىك. ىشكى الەمىڭ كۇيرەپ، جانىڭ قينالعاندا – قوسپاسىز ءدارى.

كەيدە ويلانامىن، اۋىلعا گاز كەلىپ، قالا كەيپىنە ەنۋدىڭ نە كەرەگى بار؟ وداندا اۋىل مەن قالانىڭ اراسىن جاقسى جولمەن جالعاسىن. ينتەرنەت جۇيەسىن ورناتسىن. شيپاجاي مەن قوناقۇي سالسىن. اۋىل الەۋەتىن كوتەرسىن. قالالىقتار مۇرجادان شىققان ءتۇتىندى تەگىس جولمەن ىزدەپ كەلسىن. جاڭا مەكتەپ پەن بالاباقشا بوي كوتەرىپ، مادەنيەت ۇيلەرى جوندەۋدەن ءوتسىن. اۋىلدىڭ بولمىسىن ەمەس، سىرتقى كەيپىن وزگەرتسىن. اۋىلداعى قازاقى قالىپ پەن بولمىس ءبۇتىن كۇيىندە قالسىن.

ۇلى جىبەك جولىنىنىڭ بويىندا ورنالاسقان مەكەندە ءالى دە ساۋدا-ساتتىق جۇيەسى بۇزىلماعان. اسپان استى ەلىنەن اكەلىنگەن ءتۇرلى تاۋاردى، قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن بولىگىنە تاسىمالداۋ قولعا الىنعان. بۇدان بولەك، اۋىلدىڭ كۇن كورىس كوزى – جۇگەرى مەن بيداي ەگۋ. ەرتە كوكتەمنەن ەگىس باسىندا جۇرگەن اكەمىز كۇزدى ۇمىتپەن كۇتەدى. جۇگەرى وتكىزۋ باعاسى تومەندەمەي تۇرعاندا ورىپ الۋدى ويلايدى. باعا دا الماتىنىڭ اۋا رايى سياقتى

قۇبىلمالى. ەرتە ورۋدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – تەحنيكا. كۇز – تراكتوريستەر ماۋسىمى. كۇنى بۇرىن كەزەككە تۇرماساڭ، اۋىلداعى 5-6 تراكتور كىمگە جەتسىن؟! قىركۇيەك پەن قازاندا ءبارى ۇلگەرسە دەيسىڭ. قاراشاعا قالسا، قار استىندا قالادى. قار استىندا قالسا، ويداعى باعاعا وتكىزۋدى ۇمىتىڭىز. ويداعى باعاعا وتپەسە، كۇن كورىس قيىندايدى. وسىلايشا، وتباسىندا قارجى ماسەلەسى تۋىندايدى. اڭگىمە اقشاعا تىرەلگەندە ارعى جاعىن باعامداي بەرىڭىز.

جۇمىس جوق. جۇمىسسىزدىق – ءححى عاسىرداعى اۋىل دەرتى. وتباسىندا كەلەڭسىزدىك تۋدىراتىن فاكتور. شىركىن، اۋىلدا ءسۇت زاۋىتى، تەرى وڭدەيتىن ورىن، جۇگەرىدەن ءونىم وندىرەتىن تسەح اشىلساشى. بۇرىن ءسۇت زاۋىتىنا ۇقسايتىنى بولعان. اپامدار جۇمىس ىستەگەنبىز دەپ جىر قىلاتىن. سول ءىس قايتا جاندانسا، ءبىرازىنىڭ كوزى كۇلىمدەر ەدى. مال بارشىلىق، تەرى وتكىزە الماي جۇرەتىندەر كوپ. تەرى وڭدەيتىن ورىن اشىلسا، ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابىلاتىن ەدى. ماكەن اعانىڭ ايەلى 4 بالاسىمەن الماتى اسىپ كەتپەس ەدى. كورشى ۇيدە كۇندە ۇرىس شىقپاس ەدى. 80-نەن اسقان كورشى اتامدى ايايمىن. قىزىق كورەم با دەپ جۇرگەندە، قۇلاعى تىنشىمايتىن بولدى. كورىپ جۇرگەن قانشاما جۇپ ايىرىلىسىپ كەتتى. ءبارىنىڭ قالايتىنى – اقشا. جۇمىس تاپشى جەردە اقشا قايدان بولسىن...

پەنجىم – مەنىڭ دوستارىم cەكىلدى. مەنى شەكسىز كۇلدىرە الادى، اعىل-تەگىل جىلاتا دا بىلەدى. ادامنىڭ ايلاپ كورمەسە دە، جانىندا جۇرەتىن جانداردان دا ارتىق كورەتىن دوستارى بولادى. پەنجىم ءدال سونداي! الماتى ءسوز جوق اسەم قالا – تۋرا جاڭا دوستار سەكىلدى. بىراق پەنجىم سەنىڭ بار سىرىڭ مەن كەمشىلىگىڭدى بىلەتىن – ەسكى ءھام جاقىن دوسىڭ.

پەنجىمدە ءار ماۋسىم وزىنشە اسەرلى. قىستا مۇرجادان شىققان تۇتىنگە قاراپ، كەۋدەڭە شىراق جاعىلادى. كوكتەمدەگى جايما شۋاققا بولەنگەن اۋىل كورىنىسى تىپتەن كەرەمەت. قالانىڭ كوكتەمى مۇنداي اسەر سىيلاي المايدى. ءبىر قىزىعى ساعات ءتىلى اقىرىن جىلجيدى. ءتىپتى وتپەيتىن سەكىلدى. ۋاقىت ءار مينۋتىڭدى باعالا دەپ ءۇن قاتاتىن ءتارىزدى. بۇرىندارى مەن بۇعان نازار اۋدارمايتىنمىن. ارتىنشا ءتۇسىندىم. ءجۇرىسى ازان-قازان الماتىدا وتكىزگەن ۋاقىت سەنى جىلدامدىققا ۇيرەتەدى، ال مەنىڭ مەكەنىمدە سابىرلى بولۋعا، بايىپتىلىققا ۇگىتتەيدى. كۇن-انا پەنجىم حالقىن قيماي قوشتاسادى. كوڭىلى اق، ءجۇزى مەيىرىمگە تولى ادامداردى كىم جاقسى كورمەسىن؟ سوندىقتان ءبىزدىڭ جاقتا كۇن ۇزاق. ءارى تىنىشتىق ولكەسىندە كۇن تىم ىستىق. پەنجىمگە دەگەن ماحابباتىنىڭ ولشەمى – 40 گرادۋس. ال جولدار...

جولدار شىعىستان باتىسقا، باتىستان شىعىسقا قاراي ءبولىنىپ جاتادى.

جولعا شىققان ءار پەنجىمدىك تۋعان ولكەسىنە جەتكەنشە اسىعادى داتۇرادى، اسىعادى دا تۇرادى...

 

پىكىرلەر