ەلىمنىڭ وتكەنى، بۇگىنى جانە ەرتەڭى

84

“تۋعان جەر” شىعارماشىلىق بايقاۋىنا قاتىسۋشىلاردىڭ تۋىندىلارىن پاراقشامىزعا جاريالاۋدى باستادىق. كەلەسى كەلىپ تۇسكەن تۋىندى «ۇزدىك ماقالا» اتالىمى بويىنشا قاليۋاي جۇلدىز باۋىرجانقىزى.

 

بايلانىس تەلەفونى: 8707-656-98-66

ەلەكتروندى پوچتا: zhuldyz.kalbay@mail.ru

تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ءبىز ەلدىك ءداستۇر مەن مەملەكەتتىك مادەنيەتتى جاڭعىرتتىق. وسىلايشا، تورتكۇل دۇنيەنى ات تۇياعىمەن دۇبىرلەتكەن داڭقتى بابالاردىڭ «ماڭگىلىك ەل» مۇراتىن قايتا جالعادىق. تەگەۋرىنى بەرىك، تەپكىسى قاتتى زاماندا تەڭ جارىمىنان  ايرىلعان حالقىمىز انا تىلىنەن، قاسيەتتى دىنىنەن كوز جازىپ قالا جازدادى. دەگەنمەن، سونىڭ ءبارى حالقىمىزدىڭ رۋحىن جاسىتا العان جوق، ازاتتىققا دەگەن اڭسارىن جەڭە المادى.

                                                                            نۇرسۇلتان ءابiشۇلى نازارباەۆ

 

شىركىن، نەتكەن زامان دەسەڭىزشى! سان عاسىرلار بويى ۇلاسقان ۇرىستار،ادىلەتسىز جالعاسقان جاۋىز سوعىستار،قيان-كەسكى قانتوگىس شايقاستار —  مۇنىڭ ءبارى دە سەنى قىسپاققا الدى عوي، وتانىم!                             قازاعىم-اي، نە كورمەدىڭ؟ نەنى باستان كەشپەدىڭ؟ جالاڭاياق جار باسىپ،وزگەنىڭ بوساعاسىنا قاشىپ، تاياعىنا جارماسىپ، جەتىمدەردىڭ كۇنىن كورىپ، قايعى مەن قاسىرەت، ازاپ پەن مۇڭ، بىرىنە-ءبىرى جالعانىپ، جامالعان تاريحتىڭ تار جول، تايعاق كەشۋ جىلدارى ەلىمىزدى زار ەڭىرەتىپ، ەرىمدى سان تەرلەتىپ، قارالى تۇندەردى دە باستان كەشىردىڭ ەمەس پە؟

موڭعولدار، جوڭعارلار، قالماقتار، ورىستار كازاعىمنىڭ ۇلان-عايىر،شەتسىز،شەكسىز كەڭ بايتاق شالقار جەرىنە كوزدەرىن تاستاپ،تۇس-تۇستان انتالاپ، قىسپاققا الدى گوي. ەلدىڭ جۇگىن ەر كوتەرمەسە، ەلدىڭ جاۋىن  ەر جەڭبەسە، ءور دە وجەت ەرلەرىمىز جەر شولىپ،ەل كەزبەسە، ادىلدىكتەن تۇڭىلگەن جاۋىزداردىڭ سىباعاسىن بەرىپ،باسىن كەسپەسە، شىندىقتى مويىنداتىپ،وت سوزبەن ولتىرمەسە،ساناسىن سەلك ەتكىزىپ، وزەگىن ورتەمەسە ەشبىر حالىق  مويىنداماس تا ەدى. “ەلىم!” دەپ ەڭىرەپ، شىبىن جانىپ شۇبەرەككە ءتۇيىپ، سول زامانداردىڭ سان الۋان ادىلەتسىزدىگىنە، جاۋگەرشىلىگىنە قارسى سوعىسىپ، قازاعىمنىڭ ەل بولىپ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن ۇلەسىن قوسقان سانبوزداقتاردىڭ، حان-بيلەردىڭ ەسىمى اقيقاتتىڭ تاريحىنان بەلگىلى. ولار - اتامەكەنىن، تۋعان ەلىن جان اياماي قورعاپ، اتا-بابالارىنىڭ ەرلىك ءداستۇرىن ساقتاۋ ارقىلى وزدەرىنىڭ وشپەس داڭقىن شىعارعاندار. ولار ەرتەڭىن ويلاپ،بولاشاققا كوز جۇگىرتكەن، تەرەڭنەن تولعاپ، ساياسي سىر شەرتكەن، اسا كورەگەن، بەلدى حاندارىمىز - ابىلاي، تاۋكە، كەنەسارىلار! ولار بوستاندىق ءۇشىن قىلىش سەرمەگەن، بىرلىك تۋىن كوككە كوتەرىپ، جەلبىرەتكەن ەر جۇرەكتى، ناركەسكەن، ەسىل ەل باتىرلارىمىز- قابانباي،بوگەنباي، ناۋرىزباي، جانىبەك، رايىمبەك، باياندار. ولار توقسان ءسوزدىڭ توبىكتاي ءتۇيىنىن تۇسىرگەن، قارا ءسوزدىڭ جىلىگىن شاعىپ،مايىن ىشكەن،قارا قىلدى قاق جارىپ،ادىلدىگىن ايتقان وت اۋىز،ورىق ءتىلدى دانا، دارا كەمەڭگەر،بابا بيلەرىمىز - تولە،قازىبەك،ايتەكەلەر! ولار ۇلت-ازاتتىق سوعىستىڭ باسشىلارى،پاتشا ۇكىمەتىنىن وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى شىققان شەشەن، اقىن باتىرلارىمىز - سىرىم، ماحامبەت،يساتاي، امانگەلدىلەر! جەر قوپارىپ، تاۋ كوشىرگەن باتىرلاردىڭ: “ تۋرا بيدە تۋما جوق”  دەپ، ادىلدىگىن ايتقان بيلەردىڭ، ەلىنىڭ باسىن قوسىپ،تۋىن كوتەرگەن حانداردىڭ ارمان-ويلارى، ماقسات-مۇددەلەرى،تىلەكتەرى ءبىر ەمەس پە؟!

مىنە، مەنىڭ بابالارىم وسىنداي!  مەن ولاردى ۇلگى تۇتىپ ماقتانامىن. سەبەبى، مەنىڭ بويىمدا ولاردىڭ قانى تاسيدى، مەنى قاشاندا ولاردىڭ رۋحى جەبەيدى، ارۋاعى قولدايدى.                                                                        نۇرلى،اشىق اسپان،كەڭ جازىق، جاسىل جازيرالى دالا،باسىن بۇلت،شىڭىن مۇز جاپقان اسقار تاۋلار،تۇڭعيىعى تۇنجىراعان جۇمباق كولدەر،جال تولقىندارى اساۋ ارعىماقتارداي كوككە شاپشىعان شالقار تەڭىز،سىڭعىرلاي اققان سىلدىر بۇلاقتار،نارىن قۇمدى شولدەر،ادىر-ادىر بەلەستەر،جوعارى بويلاي ۇزاققا سوزىلىپ جالعىز اياق جولدار،قاراعاي،توبىلعى،بۇتالار،جاۋقازىن گۇلدەر،ەن دالامنىڭ توسىندە باقىتقا عانا سايراعان ساندۋعاش قۇستار،كيىك،مارالدار – مۇنىڭ ءبارى اسەم جەرىمنىڭ تاڭعاجايىپ تابيعي كورىنىسى – مەنىڭ ءۇيىم،مەنىڭ ەلىم- قازاقستان!

مەن جەرىمنىڭ قۇپيا سىرىن،وسىمدىكتەردىڭ سىبدىرىن،ۇساق جاندىكتەردىڭ قىبدىرىن ەستىپ ءوسىپ كەلەمىن. مەن ويلى-قىرلى جەرلەردە مىڭ ءسۇرىنىپ،سان سىنالىپ،بولاشاققا كوز تاستاپ كەلەمىن.

ءجۇز وتىزدان اسا ۇلت وكىلدەرى تۇراتىن وسىنداي قاسيەتتى مەكەندە،اسقاقتاعان الاتاۋلى ولكەدە،كەڭشىلىگى كەرەمەت،دارحان داستارقانداي دالادا،ەگىنى تەڭىزدەي تولقىعان، ءتورت تۇلىگى مىڭعىرعان،ءوندىرىسى وركەندەگەن مەكەندە ءومىر ءسۇرۋشى ءاربىر ادام ءوز وتانىن جانىنداي ءسۇيىپ،ونىڭ كوك بايراعىن كوككە كوتەرۋدى ماقتانىش تۇتادى! ۇشسا قۇستىڭ قاناتى تالاتىن،شاپقان اتتىڭ تۇياعى توزاتىن ەلىمە دەگەن ماحاببات جۇدىرىقتاي جۇرەگىمنىڭ تۇكپىرىندە ورنالاسقان،ومىرىمە ءنار بەرەتىن،- سارقىلماس بۇلاق،ماڭگى الاۋى وشپەس جانىپ جاتقان جالىندى شىراق. جالىن جانادى،مازدايدى،كەلەشەكتە وت بولىپ داۋلايدى. ونى سىبىردەن سوققان سۋىق جەل دە وشىرە المايدى،كوزىمنەن جاس شىعارعان ىزعارلى اياز دا، مەيلى جەر اينالىپ،تاۋ قۇلاپ،اسپان كوشسىن،بىراق، وتانعا دەگەن ادال ماحابباتتى،زور ىقىلاستى،سۇيىسپەنشىلىكتى، «ەلىم!» دەپ سوققان جاس جۇرەكتى قانداي قۇبىلىس بولسىن وششىرە المايدى!                                                                              ەلىمىز بەلدى بەكەم بۋعان شاعىندا بىزگە ارتقان سەنىمىن تارك ەتسەك،ازاماتتىعىمىز قايدا؟! ماعجان ايتقان الاشتى اسپانعا كوتەرەر جاستارمىز عوي. ء“وز ەلىم - وزەگىم “ دەپ، وتكەنگە سىنمەن دە،سىيمەن دە قاراپ، كەلەر كۇنگە ونەگە بولا الساق، جارار ەدى.     ارقايسىمىز ومىرگە تۇرلىشە قاراعانىمىزبەن، ەلگە،اعايىنعا،ەتەنە جاقىن ادامعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىمىز دە ءار دەڭگەيدە دەسەك تە،ورتاق مۇددە -  ەل بولاشاعى. ءيىر-ءيىر جولدارى كوپ ءومىر وتكەلدەرىنەن توسىلماي،ءبىرىمىز- بىلىكتى ەل داناسى، ەكىنشىمىز- بىلەكتى ەر داناسى بولىپ، بارشامىز سۇرىنبەي ،بايگە الىپ جاتساق،اتام قازاق ءۇشىن تاۋداي مارتەبە.

ەلىمنىڭ دامىعان 30 ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرەتىنىنە مەن سەنىممەن قارايمىن.سەبەبى، ەلدىڭ تىزگىنىن ۇستايتىن قازىرگى ۇلاندارىمىزدىڭ بويىندا تەكتىلىك بار،تابيعي دارىن بار. بىزدە ابىلايداردىڭ ساياساتكەرلىگى، قابانبايلاردىڭ ەرلىگى، قازىبەكتەردىڭ بيلىگى،  جيرەنشەلەردىڭ شەشەندىگى، اسانقايعىلاردىڭ كوسەمدىگى، بۇقارلاردىڭ جىراۋلىعى، سىرىمداردىڭ تاپقىرلىعى، اباي، ماحامبەتتەردىڭ اقىندىعى، شوقانداردىڭ جارقىندىعى بار. تاعى دا بابالارىمىزدىڭ بىزدەرگە مۇرا قىلىپ قالدىرعان اسىل قازىنا- جەرىمىز بار. ەلىمىزدىڭ داميتىنىنا، قىران قۇستاي بيىككە قالقيتىنىنا مەن كامىل سەنەمىن. سەبەبى، ءبىزدىڭ تىرەگىمىز.ءدىنىمىز،التىن ۇيامىز - وتانىمىز بار.

XX عاسىردىڭ سۇرگىنىن باستان كەشىپ، جاڭا مىڭجىلدىقتىڭ تابالدىرىعىن جاڭعىرعان قالپىندا اتتاعان قازاقستان ءوزىنىڭ بارشا ءتولتۋما بولىسىن، جارقىن دا باي مادەنيەتىن، عاسىرلار قويناۋىندا قالىپتاسقان سالت- ءداستۇرىن،قىزىق تا سان قيلى تاريحىن الەم حالىقتارىنىڭ الدىنا جايىپ سالىپ، قۇلدىعى مەن زورلىعى جوق جاڭا ءومىردى جاڭعىرتۋ ءۇشىن، ەڭبەك پەن مادەنيەتتى جاراستىرۋ ءۇشىن، سۇلۋلىق پەن پاراساتتىڭ سالتانات قۇرۋى ءۇشىن جاڭاشا ومىرگە قادام باستى. قانشاما رەت تۋى تىگىلىپ،قانشاما رەت  تۋى قايتا قيسايعان، قانشاما  مەملەكەتتىڭ قۇرامىندا بولىپ،قانشاما رەت مەملەكەتسىز قالعان ءارى كونە،ءارى جاس قازاق حالقى قايتادان الەمدىك دۇبىرگە قوسىلىپ، الەم ەلدەرىمەن يىق تىرەسۋدە. ءبىز بولاشاققا كوز تىگىپ، تاۋەلسىز ەلىمىزدى «ماڭگىلىك ەل» ەتۋدى مۇرات قىلدىق. ماڭگىلىك ەل بولۋ- ءبىزدىڭ ءوز قولىمىزدا. ول ءۇشىن ءوزىمىزدى ۇنەمى قامشىلاپ ۇدايى العا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. بايلىعىمىز دا، باقىتىمىز دا بولعان ماڭگىلىك تاۋەلسىزدىگىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي ءبىلۋىمىز كەرەك.

مەن قانداي ومىرگە بوي تۇزەپ، باعىت السام دا، قانداي ماماندىقتى تانداسام دا، مەيلى قىران قۇستاي بيىك ۇشىپ،جوعارىدان تومەنگە قۇلاسام دا ،ءومىردىڭ جولىمەن ۇزىققا بويلاي،تاۋعا ورلەپ شىقسام دا،تالايدى تاعدىردىڭ جازعانىنا باسىمدى يەمىن، بىراق سەنىن ارقاندا، ەلىم، كەڭ قۇشاعىمدى جايىپ جۇگىرەمىن، جەرىمدە ەركەلەي اۋناپ، سەكىرەمىن، سوعان عانا سەنەمىن، ۇلى وتانىم! ححI عاسىردا قازاقتىڭ قاسىرەتى از بولعاي، قۋانىشى كوپ بولعاي! تاياۋداعى ءجۇز جىلدىق،ارەدەگى مىڭ جىلدىقتاردا قازاقتىڭ ارمانى مەن مۇددەسىن، ەلدىگى مەن ەڭبەگىن حاق تاعالى باياندى ەتكەي!

وتانىم! سەن بولماساڭ نە ەتەر ەدىم؟ ماڭگى باقي قۇل بولىپ جاۋعا،جىلاپ-زارلاپ كەتەر ەدىم. ءومىرىم قاراڭعى ءتۇن قاپاستا وتەر ەدىڭ، تامىرىمدى جايا الماي،جايقالىپ ەركىن وسە الماي وشەر ەدىم!

پىكىرلەر