التىن ايماق-قوستانايىم!

127

“تۋعان جەر” شىعارماشىلىق بايقاۋىنا قاتىسۋشىلاردىڭ تۋىندىلارىن پاراقشامىزعا جاريالاۋدى باستادىق. كەلەسى كەلىپ تۇسكەن تۋىندى «ۇزدىك ماقالا» اتالىمى بويىنشا ابدراحمانوۆا جانەل اداەۆنا.

بايلانىس تەلەفونى: 87055595574

 

 

اتا-بابانىڭ قان، تەرىمەن تۇزدىقتالعان

تۋعان جەردىڭ توپىراعى كيەلى.

«اينالايىن، اتامەكەن، اسىل مەككەم» - دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ ءمانىن ءاربىر ازامات قانشالىقتى ۇعىپ ءجۇر ەكەن؟

مەنىڭ مەككەم - مەنىڭ اتامەكەنىم. مەنىڭ تۋعان جەرىم وسىنداي دەپ الەمگە اۋزىمدى تولتىرىپ ايتۋعا ابدەن لايىق دەپ ويلايمىن. قازاق ەلىنىڭ ۇلى دالاسىنىڭ ارقاسىندا قاراقۇس، كوكشەتاۋ، قايىڭدى تاۋ شوقىلارى تامىلجىعان سۇلۋ تابيعاتىمەن، قابىرعا، تەكە، سارىسۋ سىندى سىلدىراعان وزەندەرىمەن، سالقىن سامال ساف اۋاسىمەن، اق كوڭىل بالاداي جارقىن ادامدارىنىڭ مىنەزدەرىمەن، نان مەن انگە تولى ەگىستىكتى القابىمەن، قازىنالى قازبا بايلىقتارىمەن جانە التى ايعا سوزىلاتىن قاھارلى قىسىمەن ەرەكشەلەنەتىن قوستاناي وبلىسى ورنالاسقان. ولكە اۋماعىندا «ناۋرىزىم» قورىعىندا ەلىكتەر مەن اقبوكەندەر، بىرقازاندار مەن تىرنالارمەن قوسا سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلار قورعاۋعا الىنعان قاسيەتتى قوستانايدىڭ توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەنىمە ماقتان تۇتامىن. ويتكەنى مەن الەم تانىعان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ازاماتىمىن.

تۋعان جەردىڭ توپىراعى قانداي قاسيەتىمەن كيەلى ەكەنىن ويلانامىز با؟

التايدان اتىراۋعا دەيىن ۇشقان قۇستىڭ قاناتى، شاپقان اتتىڭ تۇياعى تالاتىن ۇلان عايىر اتىراپ ەدىل مەن جايىقتىڭ اراسى قازاقتىڭ جەرى. قازىرگى قازاق ەلىنىڭ باتىسى مەن شىعىسىنا دەيىنگى ارالىقتى ۇشاقتىڭ وزىمەن بىرنەشە ساعات ۇشاتىن قازىناعا تولى جەرىمىزدە مەندەلەەۆ كەستەسىنە ەنگەن ەلەمەنتتەردىڭ بارلىعى دا بار. وسىنداي ۇلى دالامىزعا ەل قورعاعان باتىرلارىمىزدىڭ بىلەكتەرىنىڭ كۇشى، ەل باستاعان حاندارىمىزدىڭ ۇرپاققا امانات ۇرانى، بيلەرىمىزدىڭ دانالىق ءىسى، التىن قۇرساقتى انالارىمىزدىڭ كوز جاسى مەن اق ساقالدى اتالارىمىزدىڭ باتاسى سىڭگەن كەڭ جازيرالى قازاق دالاسى. ەلىمىزدىڭ ءانۇرانى ورىندالعاندا كوز الدىمنان قاراتاۋدىڭ باسىنان وتكەن قازالى كوشتەن باستاپ، قازىرگى ەگەمەندى قازاقستانعا دەيىنگى قازاق حالقىنىڭ تاريحى وتكەندەي، جۇرەگىم ەلجىرەپ، كوزىمە جاس ورالىپ، كەۋدەمدى پاتريوتتىق رۋح كەرنەپ، ەرەكشە كۇيگە بولەنەمىن. بۇل مەنىڭ وتانىما دەگەن ماحابباتىمنىڭ كورىنىسى دەپ ويلايمىن.

بۇل دالانىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىنا جەتە الماعان تالاي ەرلەرىمىزدىڭ بولعانى تاريحتان بەلگىلى.ون جەتى جىل مىسىردى بيلەگەن بەيبارىس سۇلتان

اتامەكەنىن قازاقتىڭ جەرىن اڭساعاندا وزىمەن بىرگە بويتۇمارداي ساقتاپ جۇرەتىن تۋعان جەرىنىڭ ءبىر ءتۇپ بوز جۋسانىن قۇشىرلانا يىسكەپ، ساعىنىشىن باسادى ەكەن. وتان ءۇشىن جانپيدا بولعان شىعىستىڭ قوس جۇلدىزدارى، ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باتىرلارى ءاليا مەن مانشۇككە تۋعان جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعى بۇيىرماعانى ارينە وكىنىشتى.

مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن حالقىمىزدىڭ تاعدىر تالكەگىمەن جەر جۇزىنە تارىداي شاشىلعان قازاقتىڭ بالالارى اڭساپ جۇرگەن اتامەكەنىنە قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك الىسىمەن ەلىم دەپ كەلگەن ميلليوننان اسا قانداس باۋىرلارىمىز ورتامىزعا ورالدى. سولاردىڭ ءبىرى: ءدىنتانۋشى، عالىم حاليفا التاي، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور قۇل-مۇحاممەد مۇحتار ابرارۇلى، قازاقتىڭ ەڭ اتاقتى وپەرا ءانشiسi (سوپرانو), پاريجدەگى "گراند وپەرانىڭ" قازاقستاننان شىققان جالعىز تۇڭعىش ءانشى مايرا مۇحامەدقىزى، قىتاي ەلiنiڭ ەڭ جوعارعى دارەجەلi بيشiسi, استاناداعى كۇلاش بايسەيiتوۆا اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ بالەتمەيستەرi شۇعىلا ساپارعاليقىزى، تاەكۆون-دو جوعارى مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى مۇستافا كابەنۇلى ءابدىراحمان، بوكسشى، بەيجىڭ وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى، قر ەڭبەك سىڭىرگەن سپورت شەبەرى باقىت سارسەكباەۆ، بوكسشى، بەيجىڭ وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى - قانات يسلام. «بالام دەيتىن ەلى بولماسا، ەلىم دەيتىن بالاڭ قايدان شىقسىن؟!»-دەپ ا.بايتۇرسىنوۆ ايتسا، ەلىم دەگەن قانداس باۋىرلارىمىز قازاقستاننىڭ اتىن الەمگە پاش ەتكەنىنە مىڭ ەسە قۋانامىز. «مەن قازاقپىن» دەگەن وسىنداي باۋىرلارىمىز ورتامىزدى تولتىرا بەرسىن! ءاربىر قازاقستاندىق ازامات جانىمەن، جۇرەگىمەن، ەڭبەگىمەن ەلىمىزدىڭ پاتريوتى بولسىن!

مۇحيتتان باسقاسىنىڭ ءبارى بار ەلىمىزدىڭ تابيعاتىنىڭ ءار الۋاندىعى الەمدى تاڭقالدىرادى ەمەس پە؟ قازاق حالقىنىڭ مىنەزى مەن پەيىلى دە كەڭ دالاداي دارحان ەمەس پە؟

قازاق حالقىنىڭ وسى قاسيەتتەرىن اقىن قادىر مىرزا ءالي سوزىمەن جەتكىزسەك: قازاق وسى - اڭعال-ساڭعال جابۋسىز، قازاق وسى - اعىل-تەگىل، كول-كوسىر. قازاق وسى - دالا دەيتىن، كۇن دەيتىن، قازاق وسى - «ونەر الدى - ءتىل» دەيتىن. قازاق وسى - قاراسىڭ با، اقسىڭ با، قوڭىرسىڭ با، جاتىرقاۋدى بىلمەيتىن.

ءيا، ءجۇز وتىزدان استام ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا ءبىر جاعادان باس شىعارىپ، ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ، ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن بارشا الەمگە دالەلدەگەندەي.

«اركىمنىڭ تۋعان جەرى –مىسىر شاھارى» - دەگەندەي مەنىڭ ەلىم، مەنىڭ ءۇيىم، ارداقتى اتا-انام، ءبىلىم مەن تاربيە بەرگەن ۇستازدارىم، اسىر سالعان قۇربىلارىم مەن بالالىعى مەن شالالىعى قاتار جۇرگەن باقىتتى بالالىق شاعىم، تۋعان جەرىم- مەنىڭ جۇرەگىمدە ماڭگى ساقتالادى.

اسقاقتاعان تاۋ دا، جاسىل جايلاۋ مەن جايقالعان باۋ دا، ەڭ بيىك شىڭ دا، شالقىعان كول دە، سارى دالا ءشول دە، قالىڭ نۋ ورمان دا، ەڭ اسەم شاھار دا ءبىزدىڭ جەردە ەمەس پە؟ ءار قالانىڭ اتاۋى زاتىنا ساي بولادى ەمەس پە؟

«الماتى» اتاۋى - اپورت الماسىنىڭ وتانى بولۋىمەن بايلانىستى بولسا، «تۇركىستان» - ەجەلگى تۇركى ەلىنىڭ استاناسى بولعانىن بىلدىرەدى.1879 جىلى قالانعان قالامىزدىڭ «قوستاناي» اتاۋىنىڭ شىعۋ تەگىن بىلەسىزدەر مە ؟

ءاربىر ادام تۋعان ەلىنىڭ اتاۋىن ءوزىنىڭ جەتى اتاسىن بىلگەندەي ءبىلۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ءوزىمنىڭ پايىمداۋىمشا، «قوس» جانە «تانا» سوزىنەن بىرىگۋى مۇمكىن دەگەن نۇسقانى زەرتتەدىم. مۇستاپا بۇرالقىۇلىنىڭ «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى» كىتابىندا:

1.قوس-كەرەگەسى جوق، شاڭىراققا ۋىق ءتارىزدى اعاش جانشىلعان ۋاقىتشا ۇيشىك.

2. قوس شىعۋ-جەر ايداۋعا كىرىسۋ.

3. قوس- قوراداعى باعۋلى مال.

4.قوس- ەگىز، پار. قوس اۋىز مىلتىق. قوس ەتەك كويلەك.

5.قوساق-مالدى ەكەۋدەن مويىندارىنان بايلاستىراتىن ءادىس.قوساقتاعى قوي. 2. اۋىسپالى -جۇباي. قوساعىڭمەن قوسا اعار-دەلىنگەن.

بەردىبەك بياروۆتىڭ «قازاق توپونيمدەرىنىڭ تيپتىك ۇلگىلەرى» كىتابىندا: تانا- 1.سيىردىڭ تايىنشاسى.2. اقىقتان جاسالعان تۇيمە (قتتس 8ت 582) 3. تانا+ كول، تانا+كوز دەگەن سوزدەردە بار.

مەنىڭ پايىمداۋىمشا، «قوستاناي» ءسوزىنىڭ شىعۋ تەگى قوساقتالعان تايىنشاداي دەگەن سوزدەردەن بىرىگىپ كىرىگۋى مۇمكىن. اسان قايعى جەلماياعا ءمىنىپ، جەرۇيىق ىزدەگەندە: تورعاي جەرىنە: «تۇگىن تارتسا، ماي شىعاتىن، مالعا جايلى جەر ەكەن،توبىل وزەنىنە: «اعار سۋى بال تاتىعان، اق شاباعى ماي تاتىعان جەر ەكەن»-دەپ باعا بەرۋىنە قاراعاندا، قاتەلەسپەگەندەيمىن.

جازۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەك «كۇمبىر-كۇمبىر كۇمبەزدەر» كىتابىندا اسان قايعى وسى جەردىڭ تۋماسى دەلىنگەن. تورعايدىڭ شىعىس بولىگىندە اسان قايعىنىڭ بايبىشەسى تانا اجە جەرلەنگەن. تانانىڭ تاناي اتتى سىڭارى بولعان ەكەن. وسى ەگىزدەردى حالىق «قوس تاناي» دەپ اتاعان ەكەن. ءبىزدىڭ قالامىزدىڭ اتاۋىنىڭ شىعۋ تەگى وسىعان نەگىزدەلۋى مۇمكىن.

«قوستاناي تاڭى» گازەتىنە قوستاناي وبلىسى ليساكوۆ قالاسىنىڭ تۇرعىنى، ەڭبەك ارداگەرى قاپىش ناۋرىزباەۆتىڭ حاتى شىعادى. وندا ءبىر جىگىتكە ەلىنەن جەر تيمەي، ەلگە وكپەلى جىگىت، كوز كورمەس، قۇلاق ەستىمەس جەرگە كەلىپ

قونىستانادى. ۇيلەنىپ ەل بولادى. تۇڭعىش قىزى تاناي جاستاي شەتىنەيدى. ودان سوڭ ەكىنشى قىزىنا دا «تانايدىڭ ورنىنا تاناي كەلدى» دەپ تاناي قويادى. ول دا كوپ ۇزاماي شەتىنەيدى.ەكى قىزدىڭ بەيىتى «قوس تانايدىڭ مولاسى» اتالىپ كەتەدى. سول ماڭايدا ورنالاسقان ەلدى مەكەندە سولاي اتالىپ كەتەدى دەلىنگەن. 1940 جىلعى «بولشەۆيكتىك جول» گازەتتىڭ ءبىر نومىرىندەگى ومار ءشيپيننىڭ ۇزاق داستانىنان مىنا شۋماقتارى دا دالەلدەي تۇسكەندەي:

«قوستاناي توبىل وزەن جاعاسىندا،

اتى ەدى ءبىر مولانىڭ و باسىندا.

ءبىر مىڭدا وسى جەرگە قالا ءتۇستى،

سەگىز ءجۇز سەكسەن جىلدىڭ شاماسىندا»-دەلىنگەن. بۇل نۇسقا دا شىندىققا جاناسادى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى قازاق ەرتەگىلەرىندە: «اداسساڭ، مولاعا قاراي ءجۇر، مولادان الىس ەمەس جەردە ادام مەكەندەيدى»- دەگەن سوزدەر ەسكە تۇسەدى.

ادام ادامشىلىق قاسيەتىن قايدان الادى ؟-دەسەك، اققان سۋ استىنداعى توپىراعىنا قاراي تازارىپ لايلانادى، ال ادام بار جاقسى قاسيەتىن تۋعان جەردىڭ توپىراعىنان الادى دەپ بولجايمىن. وسىنداي ەل دەگەندە ەمىرەنىپ، جۇرت دەگەندە جۇتىنىپ قىزمەت جاساعان، يگى ويىمەن، جاقسى سوزىمەن، شاراپاتتى ىسىمەن ۇلگى بولعان، قوستاناي توپىراعىنىڭ پەرزەنتتەرى مەن ەلىنە ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەرلەرىن اتاعىم كەلەدى. سولاردىڭ ءبىرى: قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى، قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعان مۇحامەدجانوۆ ورال، ش. ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىن باسقارعان تەرەڭ ءبىلىمدى تاريحشى قوزىباەۆ ماناش قاباشۇلى، ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان مايدانگەر اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ، ۇقك قۇرمەتتى قىزمەتكەرى، گەنەرال-مايور، ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قمۋ قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، حالىقارالىق ينفورماتيزاتسيا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى داۋەنوۆ ميحايل ءجۇسىپۇلى، س.مۇقانوۆتان كەيىنگى قازاق ادەبيەتى تاريحىندا بارلىق ادەبيەت جانرىنا قالام تارتقان ەكىنشى جازۋشى بولىپ تابىلاتىن، دۋندۋ (انگولا) جانە ارقالىق قالالارىنىڭ، شقو اقسۋات اۋدانىنىڭ جانە قوستاناي وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى دوسانوۆ ءسابيت ايمۇحانۇلى، قر ۇعا اكادەميگى، نيۋ-يورك ۇعا اكادەميك-مۇشەسى، قر عا جم جانە حعا جم اكادەميگى، پاكىستان عا مۇشەسى. عىلىمي جەتىستىكتەرى ءۇشىن كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى (ۇلىبريتانيا، 1992) حالىقارالىق بيوگرافيالىق ورتالىعىنىڭ شەشىمىمەن وعان «جىل ادامى» اتاعى بەرىلگەن ساعاديەۆ كەنجەعالي ابەنۇلى سىندى ازاماتتار ءبىر ەلدىڭ پەرزەنتى ەمەس، بارشا قازاق ەلىنىڭ عانا ەمەس، ادامزاتتىڭ ازاماتى بولاتىن ادال پەرزەنتتەرى دەپ ويلايمىن.

ءسوزىمدى قورىتىندىلاي كەلە، تۋعان قالامىز- قوستانايدى دامىتۋ ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى قازاقىلاندىرۋ مىندەتتى دەپ ويلايمىن. قازاقستاندا جالعىز عانا قازاق مەكتەبى قوستانايدا ەكەنى سوزىمە نەگىز بولا الادى. باسقا قالالاردا الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن، پاتەر جالداپ تۇراتىن، كوپبالالى قازاقتارعا نە ورالماندارعا

ۇكىمەت قوستانايدان ءۇي بەرسە، جۇمىس بەرسە، نەگە قونىستانبايدى؟ قازاق دەموگرافياسى مەن ستاتيستيكاسى كوبەەدى ەمەس پە؟ ەگەر بۇلاي جاساماي، بوس وتىرساق، ۇلتىمىزعا قولدان قاساقانا جاسالعان قاستاندىق دەپ ويلايمىن. قازاقتىڭ جەرىندە قازاق بالالارى جەتىم بالانىڭ كۇيىن كەشپەي، اتامەكەنىندە ەركىن، كەۋدەسىن كوتەرىپ ءومىر ءسۇرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ۇلت بولاشاعىن ويلاساق، وتانىمىزدىڭ گۇلدەنۋى ءۇشىن، ەلىمىزدىڭ دامۋى ءۇشىن ارەكەت جاسايىق، قاپى قالمايىق. ورىنبوردان ايرىلعانداي، قوستانايدان دا ايرىلىپ قالمايتىنىمىزعا كىم كەپىل؟ سوندىقتان بارشا قازاقستاندىقتاردى بىرلىككە، بەرەكەلى تىرلىككە شاقىرامىن. ءاربىر قازاق ازاماتى مەن قازاقستاندىق ازاماتتىڭ وتانىما، ەلىمە، جەرىمە دەگەن پاتريوتتىق سەزىمىنىڭ وتە جوعارى بولۋى ءۇشىن، پاتريوتتىق يدەولوگيا مىقتى بولۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.

تامىرسىز تال بولمايتىنىن، تاريحسىز ەل بولمايتىنىن بىلسەك،تالاي زۇلماتتى، تالاي اشارشىلىقتى، تالاي قۋعىن-سۇرگىندى باستان كەشىرگەن قازاق حالقىنىڭ ەگەمەندىگىنىڭ مىڭداعان عاسىر جاساپ «ماڭگىلىك ەل» بولعانىن قالايمىن! تۋعان جەرىن قاستەرلەيتىن ۇلى دالامىزدىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەرگە، ماڭداي تەرى دە بىرگە تامىپ، ءوز ەلىن اسىراي الاتىن باي، ۇلت بىرلىگىن ساقتاي الاتىن ازامات بولعانىن قالايمىن. جاسا، ماڭگى، قازاق ەلى! وتانىما دەگەن ماحابباتىمدى ت.مولداعاليەۆتىڭ جىر جولدارىممەن بىلدىرەمىن.

قازاقستان ازاماتى

ارمان ءوزى اشسا دەدىم جولىمدى

اعا كۇلىپ السا دەدىم قولىمدى.

ءومىرىمنىڭ شىراعى ەتتىم ارقاشان

قازاقستان ازاماتى بولۋدى.

تىرلىگىمدى بايلاستىردىم ەلىممەن

شىقسام-اۋ دەپ كوز جازبايمىن ورىمنەن.

كىمسىڭ سەن دەپ سۇراعاندار بولسا ەگەر،

قازاقتىڭ ءبىر بالاسىمىن دەدىم مەن.

كۇندىز-ءتۇنى جۇرەگىمدى جىرلاتىپ،

تارتىپ كەلەم جاس قىرانداي شىڭعا تىك.

قازاقپىن دەپ ايتىلعان ءبىر سوزىمدە

ماقتانىش تۇر، قول جەتپەيتىن ءبىر باقىت.

«ەڭ الدىمەن زامانىمىز بەيبىت بولسىن، تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى بولسىن، بارشامىز امان بولايىق، ەلىمىزگە ادال بولايىق، ەن باستىسى ادام بولايىق!»-دەي كەلە اتامەكەنىمە ارناعان ەسسەمدى اياقتايمىن.

پىكىرلەر