جىلقىنىڭ كۇرت ازايۋىنىڭ استا­رىندا سۇرقيا ساياسات جاتىر

331

قازانات حالقىمىزدىڭ قاناتى، قورعانى، ايبىنى بولعانى راس. قازاناتى بولعاندا حالىق قور بولماعان!
ايگىلى فيلوسوف، جازۋشى اعامىز اسقار سۇلەيمەنوۆ: «وسى باسقا حالىق قايتادان جارالسىن، مەيلى مايمىل­دان بولسىن، شاتاعىم جوق. ءدال ءبىزدىڭ قازاق – جىلقىدان، تۇلپاردان تۋعان!» – دەپ ايتقان ەكەن. جازۋشى ءسوزىنىڭ جانى بار. قازاق – جىلقى مىنەزدى، رۋحى بيىك، ەر حالىق! قازانات – قازاقتىڭ ساحاراسى. ۇلى دالاسىنىڭ ەكىنشى ەسىمى. وسىنشاما كەڭ دالانى مەڭگەرۋ ءۇشىن، وسىنشاما كەڭىستىكتى قاۋسىرۋ ءۇشىن تەك قازاناتتىڭ عانا جالى مەن بەلى، تۇياعىنىڭ جەلى كەرەك بولدى. بۇل سوزىمە تاريح – كۋا.
ول جونىندە بەرەل، بوتاي قورىمدارىنان تابىلعان بۇلتارتپاس الەمنىڭ ماڭدايالدى عالىمدارى مويىنداعان دالەلدەرىمىز بەن فاكتىلەرىمىز بار. بالا كەزىمدە «استىڭعى ەرنى جەر تىرەپ، ۇستىڭگى ەرنى كوك تىرەپ…»، «كولدەنەڭ جاتقان كوك تاستى تىكتەپ تيگەن تۇياعى ساز بالشىقتاي يلەگەن…» تۇلپار تۇلىگىن ەلەستەتەتىنمىن. ءسابي قيالمەن قازاناتتى تاۋىپ الىپ، ەرتتەپ مىنسەم دەگەن ارمان پايدا بولدى. ەسەيە كەلە بۇل ازاماتتىق پوزيتسياعا اۋىستى. ءتىپتى ات سپورتىن دامىتۋ جولى­نا تۇبەگەيلى دەن قويۋ ماقساتىندا 1994 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىنان الماتىعا ارنايى كوشىپ كەلدىم.
ال ەندى سۇراعىنا كەلسەك، قازاقتىڭ قازاناتى قازاق دالاسىندا بار. وعان ءبىزدىڭ تالاي بايگە كەزىندە كوزىمىز جەتتى. اتاقتى اداي جىلقىسىن، قوستاناي جىلقىلارىن قالايشا قازانات دەي المايمىز. بىلە بىلسەڭىز، قازىر الەمگە تانىمال اعىلشىن جىلقىلارىندا قازاناتتىڭ قانى بار. اعىلشىندار ەرتەدە اسىل تۇقىمدى ارعىماقتاردى ءبىزدىڭ سايىن دالادان الىپ كەتكەن. ولاردىڭ ۇتقانى سول – قازاناتتىڭ ۇرپاعىن كوبەيتىپ، اسىلدان­دىرا ءبىلدى. سونىڭ ارقاسىندا ولار الەمگە تانىلدى.
قازىر الەمدە جىلقىنىڭ 200-دەن استام اسىل تۇقىمى بار. ولار: اعىلشىن، اراب، امەريكا، گاننوۆەر، ورلوۆ، اقالتەكە، ت.ب. دەپ كەتە بەرەدى. ءبىزدىڭ قازاناتىمىز بۇلاردىڭ بارىنەن ارتىق بولماسا، كەم ەمەس. ويتكەنى، قازاق قازاناتىنىڭ بويىندا توزىمدىلىك، جۇيرىكتىك جانە ماڭعازدىق بار. بۇل جاعىنان كەلگەندە قازانات قازاق حالقىنىڭ مىنەزىنە، بولمىسىنا ۇقسايدى. اتا-با­بالارىمىز وزدەرىن «جىلقى تەكتەس حالىقپىز» دەپ بە­كەر ايتپاعان. «جىگىتتە دە جىگىت بار، ازاماتى ءبىر بولەك، جىلقىدا دا جىلقى بار، قازاناتى ءبىر بولەك» – دە­گەن اتالارىمىز.
-بۇرىنعى زامانداردا جىلقىنىڭ سانى كوپ بولعان عوي…
-ءيا، كوپ بولعان. ءبىر-اق، مالىمەت كەلتىرەيىك. 1916 جىلعى ساناق بويىنشا قازاقتاردا 5 ميلليون 640 مىڭ باس جىلقى بولعان. جالپى قازاق دالاسىندا 1928 جىلعا دەيىن 60 ميلليوننان استام ءتورت تۇلىك مالدىڭ تۇرلەرى جايىلىپ جۇرگەن. حالقىمىزدىڭ سانى 6 ميلليونعا جۋىق بولاتىن.
-ءسىز جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن ازاماتسىز… مالدىڭ سانى نەگە كۇرت كەمىدى؟
-سۇراق دۇرىس. جىلقىنىڭ كۇرت ازايۋىنىڭ استا­رىندا سۇرقيا ساياسات جاتىر. ءبىر سوزبەن تۇيىندەسەم، ادەيى قازاقتى جەر بەتىنەن جوعالتۋ جانە رۋحاني جانشۋ ءۇشىن ىستەلىنگەن قولدان جاسالعان قىلمىس.
دەگەنمەن، ارعى بەتكە ءوتىپ، تۇقىمى ساقتالعان تۇلپارلارىمىز دا بار.
بۇكىل قىتايدى مويىنداتقان بەيجىڭگەر سول قاسيەتتى قازاناتتاردان قالعان ۇرپاق. وعان دا شۇكىر دەيمىز.
ءبىز، قازاقتار – قازاناتتار دەسەك، الپامىستىڭ – بايشۇبارىن، قوبىلاندىنىڭ – تايبۋرىلىن، قامباردىڭ – قاراقاسقاسىن، يساتايدىڭ – اقتابانىن، ابىلايحاننىڭ – شالقۇيرىعىن، قابانبايدىڭ – قۇباسىن، اقان سەرىنىڭ – قۇلاگەرىن، بوشايدىڭ – ءۇش قاراسىن ايتامىز.

 

Cادىبەك تۇگەل

"ادىرنا" ۇلتتىق پورتالى

پىكىرلەر