تۋعان جەر- قاسيەتتى ۇعىم!

324

اۆتور: نۇراحمەت ەردەن قىدىربەكۇلى

بايلانىس تەلەفونى: +77056336267, +77076010138

تۋعان جەر – ءار ادام ءۇشىن قاستەرلى دە قاسيەتتى ۇعىم. تۋعان جەرگە، تۋعان ەلگە دەگەن ماحاببات ءار ادامدى العا جەتەلەپ وتىرادى. كەشەگى وتكەن زاماندا اتا – بابالارىمىز مىناۋ بايتاق جەرىمىز ءۇشىن ايانباي كۇرەسىپ، تەر توككەن. بىلەكتىڭ كۇشى، نايزانىڭ ۇشىمەن جەرىمىزگە كوز الارتقان جاۋلاردىڭ ءاردايىم بەتىن قايتارىپ، تويتارىس بەرىپ وتىرعان. ودان بەرى دە قيلى زاماندار ورىن السا دا، ءوز تۋعان جەرىنە دەگەن حالقىمىزدىڭ دۇركىن – دۇركىن كوشتەرى ءار زاماندا دا ورىن الىپ كەلەدى. “ايشىلىق الىس جەرلەردەن” ات ارىتىپ كەلگەندەگى باستى سەبەپ، ول – تۋعان جەرگە دەگەن ماڭگىلىك ساعىنىش. «اركىمنىڭ تۋعان جەرى – مىسىر شاھارى» دەپ بەكەر ايتىلماسا كەرەك. ايگىلى بەيبارىس ءباھادۇر تۋعان جەرىن ساعىنعاندا، تۋعان ۇلىسى – ءداشتى-قىپشاق دالاسىنان الدىرعان ءبىر ءتۇيىر جۋساندى يىسكەپ، ساعىنىشىن باسقان ەكەن. الىستان اتا – جۇرتىن اڭساپ كەلىپ جاتقان اعايىنداردىڭ لەگى بۇل كۇندە دە جالعاسىن تابۋدا. «ساقالىن سيپاپ داۋ شەشكەن» ورتا ءجۇزدىڭ ءبيى، قاز داۋىستى قازىبەك بابامىز: «التىن ۇياڭ – وتان قىمبات... تۋىپ وسكەن ەلىڭ قىمبات، كىندىك كەسكەن جەرىڭ قىمبات»، - دەپ تۋعان جەردىڭ قاسيەتىن ەرەكشە باعالاپ كەتكەن. ءار ادام ءۇشىن ءوزىنىڭ تۋعان جەرى ىستىق. ءار ادام ءۇشىن ءوز تۋعان جەرىنەن اسقان جەر جوق. اتا – بابامىز اماناتتاپ كەتكەن ءبىزدىڭ جەرىمىز ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن، جۇگىرگەن اڭنىڭ تۇياعى توزاتىن التايدان اتىراۋعا دەيىن، الاتاۋدان ارقاعا دەيىن جالعاسىپ جاتقان كەڭ بايتاق اتىراپ. وسىناۋ ۇلان – عايىر دالانى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ، شەكسىز ءسۇيۋ، ءار تاۋى تۇگىلى تاسىن دا قاستەرلەۋ باستى مىندەتىمىز بولىپ تابىلادى. ارينە، قازاق بالاسى ءۇشىن بايتاق جەردىڭ قاي پۇشپاعى بولسا دا ىستىق قوي. دەگەنمەن، كىندىك قانىن تامىپ، ءوسىپ – ونگەن جەرىن ساف التىننان دا قىمبات. مەن ءۇشىن سونداي قىمبات جەر سۇلۋ تابيعاتى، تەرەڭ تامىرلى تاريحى بار، اسان قايعى بابامىز «جەر ءجانناتى» دەپ باعا بەرگەن جەتىسۋ جەرى.

اقىنداردىڭ جىرىنا ارقاۋ بولعان، ءار ادامعا شابىت سىيلاعان، كوركى كوز تارتاتىن، تۇگىن تارتساڭ مايى شىعاتىن جەتىسۋ جەرى مەن ءۇشىن قۇتتى مەكەن. ءىلياس جانسۇگىروۆ اتامىز جىرلاپ كەتكەن اقسۋ وزەنىنىڭ باۋرايىندا كىندىك قانىم تامىپ، دۇنيەگە كەلگەنىمدى ارقاشان ماقتانىشپەن ايتىپ جۇرەمىن. باسىما قونعان باق دەپ بىلەمىن. تۋعان جەرىمدەگى قۋانىشتى ساتتەر مەن ەستەن كەتپەس قىزىققا تولى وقيعالار ەشقاشان ەسىمنەن كەتپەك ەمەس. كەڭ جايلاۋىندا اسىر سالىپ ويناپ، اعىندى وزەنىنە ارمانسىز شومىلدىق. قارا  شاڭىراقتا تۇساۋىمىز كەسىلىپ، بىلدىرلاپ ءتىلىمىز شىعىپ، قۇرت پەن ماي، ىرىمشىگىنە تويىپ وستىك. كوز جەتپەس شەكسىز دالاسى بويىمىزعا دارحاندىلىقتى، رۋحاني بايلىقتاردى ءسىڭىردى. كوز الدىنا عاجايىپ كورىنىس اكەلەتىن ارايلاپ اتقان تاڭى مەن قىزارىپ باتقان كۇنىنىڭ ءوزى ادامعا شابىت سىيلايدى. ابىر – دابىر، مارە – سارە بولىپ كۇن كەشىپ جاتقان اۋىل ادامدارى اركەزدە دە تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ ۇستىندە جۇرسە دە، ەشكىمگە شاعىم ايتپايدى. سونىمەن قاتار، تۋعان جەرىمنىڭ دارحاندىلىعى مەن تازالىعىن كورىپ، كوكەيىمە كوپ نارسەنى ءتۇيىپ ءوستىم. كوكوراي بەلى مەن جاپ – جاسىل باۋلارى، قىزعالداعى جايقالعان قىرلارى دۇنيەدەگى اسەمدىكتىڭ ۇلگىسىندەي. جازيرالى دالاسى ادامعا ۇلى ويلار بەرىپ، الدىعا قاراي جەتەلەي تۇسەدى. ءار اتقان تاڭى جاڭا ءبىر ءۇمىت سىيلاپ، ومىرگە دەگەن كوزقاراسىندى جاقسارتىپ، سەنىمىندى نىعايتا تۇسەدى. مىنە، مەن وسىنداي قايماعى بۇزىلماعان، تۇنىعى شايقالماعان، حالقىمىزدىڭ سالت – ساناسى ساقتالعان ورتادا، تاماشا جەردە ءوسىپ، ءوڭدىم. بۇل، جەتىسۋ جەرىنىڭ مەن وسكەن كىشكەنە ءبىر بولىگى، اعىندى اقسۋدىڭ قۇت قونعان ماڭايى. بۇدان بولەك تاريحى سىرعا، قويناۋى گۇلگە تولى تۋعان جەرىمدەگى قىز جانارىنداي مولدىرەگەن كولساي، داتكە قۋات، دەرتكە شيپا – تامشىبۇلاق، ەمدىك قاسيەتكە باي الاكول، ءبىر جاعى تۇششى، ءبىر جاعى تۇزدى – بالقاش، تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ سىيى – شارىن شاتقالى مەن شيپالى سۋى بار اراسان سەكىلدى كوزدىڭ جاۋىن الاتىن كورىكتى جەرلەرى كوپ ەكەنى بارشاعا ايان.

«وتكەنىن ۇمىتقان حالىقتىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر» دەمەكشى، بۇل تۇستا ارينە تۋعان جەرىمنىڭ وتكەنىنە دە كوز جۇگىرتىپ وتكەن ابزال بولارى انىق. جەتىسۋ جەرى سان عاسىرلىق تاريحتارعا كۋا بولعان جەر. كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار ۇدەرە كوشكەن قازاق كوشىن وسى ايماققا جيىپ، قوزىباسىدا قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەسىن قالاعان. انتالاعان تالاي جاۋ كوز ءسۇزىپ قاراپ، قىزىققانىمەن شۇرايلى ولكە قازاقتىڭ ەنشىسى بولىپ قالا بەردى. بۇل ارينە باتىر بابالارىمىزدىڭ ارقاسى. سودان بەرى ءتۇرلى وقيعالاردى باستان وتكەرگەن ايماققا ءبىر كەزدەرى «ىلە» سالىنىپ، كەيىنىرەك «ۆەرنىي» دەپ اتالعان بولاتىن. اراعا ون ءۇش جىل سالىپ، قالا مارتەبەسىنە كوتەرىلەدى. جەتىسۋ گۋبەرنياسىنىڭ ورتالىعىنا دەيىن اينالادى. 1921 جىلى مەملەكەت قايراتكەرى وراز جاندوسوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن بايىرعى اتاۋى – «الماتىعا» يە بولدى. وسىلايشا الماتى قالاسى كۇننەن – كۇنگە گۇلدەنە باستادى. الماتىنىڭ باققا ورانۋى جەتىسۋدىڭ تۇڭعىش گۋبەرناتورى گەنەرال گ. ا. كولپاكوۆسكيدىڭ كەزىنەن باستالسا كەرەك. «ول قالا تۇرعىندارىنا ءاربىر وتىرعىزعان تالى ءۇشىن ون سولكەبايدان (تيىن) تولەگەن، ال بەلگىلەنگەن جەرگە اعاش وتىرعىزباي كەجەگەسىنەن كەرى كەتكەن جاندى شيلانداي جۇرتتىڭ كوزىنشە دىراۋ قامشىمەن جون ارقاسىنان تاسپا تىلگەن ەكەن». وسىلايشا قالا از ۋاقىتتىڭ ىشىندە جاسىل جەلەككە ورانىپ، جايقالا تۇسكەن ەكەن. بىراق تا الماتىنىڭ دامۋى د.ا.قوناەۆتىڭ ەسىمىمەن وتە تىعىز بايلانىستى. الماتىنى قوناەۆتىڭ قولتاڭباسى دەسەكتە بولادى.   قازىرگى تاڭدا جايقالىپ تۇرعان ماۋەلى باق، اسپانمەن تالاسقان عيماراتتار، سىمداي ءتۇزۋ كوشەلەر بارلىعى دا اتى اتالعان تۇلعانىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسى. ءبىر كەزدەرى قازاقستاننىڭ ورتالىق استاناسى بولعان قالا بۇل كۇنى رۋحاني ءارى مادەني استانامىزعا اينالدى. كوز تارتار سۇلۋلىعى بارلىعىندا وزىنە ەرىكسىز باۋراپ الادى. الماتىنىڭ بۇل كۇنگى كەلبەتى مەن ايتپاسامدا بارلىعىنا بەلگىلى ەكەنى انىق. «وسى سيقىر قالادا وسكەنىڭمەن، تاڭداناسىڭ تۋريستەي كەشە كەلگەن» دەپ اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ جىرلاعانداي قالادان العان اسەرلەرى مەن تاڭدانىستارىن جەتكىزۋگە ءسوز تابا الماي جۇرگەندەر قانشاما؟!

مەنىڭ تۋعان جەرىم – جەتىسۋ ولكەسى تەك سۇلۋلىعى جانە تاريحىمەن عانا ەمەس، ەلدى – مەكەن اتاۋلارىنىڭ شىعۋ تاريحى جاعىنان دا بارلىعىن قىزىقتىرعانى انىق. عاسىرلار بويى ۇرپاقتان ۇرپاققا تاراپ، جەتىپ كەلگەن ءتۇرلى اتاۋلار تالاي ءومىردىڭ قارت شەجىرەسىندەي. كەڭ بايتاق دالامىزدا جەر ءجانناتى اتانىپ كەتكەن جەتىسۋ ولكەسىنىڭ توپونيميكاسى تۇنىپ تۇرعان تاريح. ءار اتاۋى ەرەكشە ماعىنا بەرەدى. تاۋىنان باستاپ تاسى دا تاريحتان حابار بەرىپ تۇرعانداي. جەتىسۋ ولكەسىندەگى جەر-سۋ اتتارىنىڭ سىرىنا قانىق بولماعان ادام كەمدە-كەم. الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنداعى اقەشكى اۋىلى ەشكىولمەس دەيتىن تاۋدىڭ باۋرايىندا ورنالاسقان. بۇل جەتىسۋ الاتۋىنىڭ تۇتاس ءبىر سىلەمى. ابسوليۋتتىك بيىكتىگى 1672 مەتردى قۇرايتىن تاۋ. تاۋدىڭ بۇلاي اتالۋى جايلى حالىق اۋزىندا مىنانداي اڭىز ايتىلادى: «ءبىر باي كىسى ءبىر جىلى اقەشكى ماڭىنداعى تاۋدىن جانىنان جايلاۋعا كوشىپ بارا جاتادى. ول سول جايلاۋدا جىگىتتەرىنە ءشوپ شاپقىزىپ كۇزدە قىستاۋىنا قايتا كوشەدى ەكەن. بايدىڭ ماڭىراعان مالى كوپ بولىپتى. ول قىستاۋعا بارىپ، مالىن تۇگەندەگەندە، 4-5 ەشكىسىنىڭ جوق ەكەنىن بايقايدى. مالىن ىزدەمەيدى. كەلەسى جىلى كوكتەمدە كوشىپ بارا جاتقاندا باي سول تاۋدىڭ بەتكەيىنەن جايىلىپ جۇرگەن ەشكىلەرىن كورەدى. قالىپ قويعان 4-5 ەشكىسى لاقتاپ، 10 شاقتى بولىپ قالىپتى. ونى كورىپ قۋانعان باي، دوستارىنا: «مىناۋ ەشكىم ولمەيتىن بەرەكەلى ولكە ەكەن»، - دەپتى. سودان تاۋ ەشكىولمەس اتانىپ، ونىڭ باۋرايى، ياعني قازىرگى اۋىل اقەشكى اتالىپتى. «سۋدىڭ، وزەننىڭ اق بوتالا بوپ اققان تۇسىنە» بايلانىستى ءىلياس اتامىز جىرلاپ كەتكەن اعىندى اقسۋ وزەنىنىڭ اتاۋى قويىلسا كەرەك. باقاناس وزەنىنىڭ اتاۋى «تارام، ايرىق» دەگەن ماننەن گورى، «كىشكەنە، قىسقا، كەلتە، شولاق وزەن» دەگەن ماعىناعا كەلەدى. ءدۇبىن اۋىلىنىڭ توپونيمدىك ماعىناسى «توبە، توبەشىگى، شوقىلارى كوپ جەر» دەگەندى بىلدىرەدى. بۇعان گەوگرافيالىق جاعى دا ساي كەلەدى. جاركەنت قالاسى جالپى حالىقتىڭ اتاۋى بويىنشا، جاركەنت جار + كەنت – «قالا»، ياعني «جار بويىنداعى قالا» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. جاركەنت قالاسى وسەك وزەنىنىڭ جارقابى ۇستىندە شىعىسقا قاراي سوزىلا سالىنعان. سوندىقتان اتاۋى وسىعان بايلانىستى قويىلعان ەكەن. «قاقپاق – الماتى وبلىسىنداعى رايىمبەك اۋدانىنداعى تاۋ سۋىنىڭ اتاۋى. تەكەس سەلوسونىنىڭ جوعارى جاعىنداعى كولبەي سوزىلىپ جاتقان تاۋ ورتاسىنان اققان ارىندى وزەن وسى تاۋدى قاق ءبولىپ جاتىر. سول تۇس الىستان قاراعاندا قورانىڭ اشىق قاقپاسىنا ۇقسايدى. سوندىقتان دا بۇل جەردى حالىق قاقپاق اتاسا كەرەك».

مىنە، مەنىڭ تۋعان جەرىم وسىنداي عاجايىپ سىرلارعا تولى ولكە. كورىكتى جەرلەرى تۋرالى تاڭدى – تاڭعا جالعاپ بايانداي بەرۋگە بولادى. جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە كورگىڭىز كەلسە، جەتىسۋعا كەلىڭىز! تىلسىم تابيعاتى كىمدى بولماسىن تاڭ قالدىرماي قويماعان. جەر انانىڭ جاپ – جاسىل كورپەسىندەي وسىناۋ ولكە «جەر ءجانناتى» دەگەن اتقا ابدەن لايىق. شەتەلدىڭ شۆەيتسارياسىن ەمەس، قازاقستاننىڭ الماتىسىن تاڭداعان جان -  كەلگەن بەتتەن تاڭدانىسىن جاسىرا الماسى انىق. اپورتتىڭ ءدامىن تاتىپ، دالانىڭ ساف اۋاسىن جۇتىپ جەتىسۋدى ارالاپ، تىنىستاعانعا نە جەتسىن؟! مەن ءۇشىن تۋعان جەرىم – جەتىسۋ جۇماق مەكەن!

وتان تاريحىن تانىپ، ءبىلۋ – تۋعان اۋىل، تۋعان جەردىڭ تاريحىنان تانۋدان باستالادى...

پىكىرلەر