ۇلتتىڭ قۇندىلىعى ۇلتتىق تاربيەدە

770

 

ءار ۇلتتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى، ۇستانىمدارى، قۇندىلىقتارى مەن ماعىنالى  تەرەڭ سالت-داستۇرلەرى بار. ولار حالىقتىڭ ەستەتيكالىق كوزقاراسىن، تاربيەلىك پرينتسيپتەرىن، تانىم دەڭگەيىنىڭ تەرەڭدىگىن كورسەتەدى. سونداي-اق، ۇلتتىڭ وزىنە عانا ءتان تاريحىن، مادەنيەتىن، تۇرمىس-تىرشىلىگى سياقتى ۇعىمداردى ەلەستەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقى دۇنيەتانىم، تاعىلىمدىق ناسيحات ارقىلى عاسىرلار بويى جيناقتالعان ءبىلىم مەن تاجىريبە، بيىك ىزەتتىلىك پەن ۇلتتىق قۇندىلىقتار، حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىمەن تۋىنداعان ەرەجەلەر مەن ۇستانىمدار – تاربيە پروتسەسىمەن تىعىز بايلانىستا. ياعني، ءومىر تاجىريبەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، دۇرىس پەن بۇرىستى سارالاۋ ارقىلى پايدا بولعان سالت پەن ادەت-عۇرىپتار، ءتۇپتىڭ-تۇبىندە بەلگىلى ءبىر ماعىناعا، تاربيەگە ۇيرەتەدى. ەندىشە، وسى تاربيە ماسەلەسىن ءبىر جۇيەگە جۇيەلەگەن قازاقى ەرەكشەلىكتەر مەن سالتتاردى ءبىلۋ، ونى شىنايى ومىردە قولدانۋ قازىرگى كەزدە كۇن تارتىبىندەگى باستى ماسەلە دەپ ەسەپتەيمىز. ويتكەنى، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ساقتالۋى ءۇشىن ءار ەلگە ونى كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋشى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بولۋى قانداي ماڭىزدى بولسا، سول ۇرپاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاي جانە قولدانا الۋ دەڭگەيى سونشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى بەلگىلى. سول سەبەپتى، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ساقتالۋى ءۇشىن، كەز-كەلگەن ۇلت بولاشاق ۇرپاقتارىنا تاربيە بەرۋ كەزىندە ۇيرەتىپ، ناسيحاتتاۋى كەرەك. ماقالادا حالقىمىزدىڭ ۇل، قىزدارىنا ءبىلۋى جانە ساقتاۋى قاجەت، تاربيەلىك جۇكتى ارقالاعان ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرگە توقتالماقپىز. مىسالى، «جەتى اتاسىن ءبىلۋ»، «ۇلكەنگە سالەم بەرۋ، كىشىگە ىزەت كورسەتۋ»، «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيۋ» ت.ب. سالتتار وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىمەن قاتار، قازاقى قوعامدا ۇلتتىق تاربيە بەرۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارعان، سونداي-اق ولاردى بىلمەۋ ۇيات بولىپ تابىلعان.

ءبىز بىلەتىندەي، قازاق حالقى نامىسشىل، ءور حالىق. شەشەندىك ونەرىمەن قاتار، ءسوز ونەرىنە دە باي. بۇل ءبىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىزدىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنەتىن بولساق، قازاق حاندىعى قالىپتاسقان تۇستا ۇلى ءجۇز، ورتا ءجۇز جانە كىشى جۇزدەر بولىپ بولىنە باستاعان. ءار ءجۇزدىڭ ءوز رۋى، تاڭباسى مەن ۇرانى بولعان. سايكەسىنشە، ولاردى ءبىلۋ ادامنىڭ شەجىرەسىن، شىققان تەگى مەن جەرىن انىقتاۋعا جاردەمدەسەدى. قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن ءبىزدىڭ ەلىمىز «جەتى اتاسىن ءبىلۋ» سالتىن ءالى دە قولدانىپ كەلەدى. قازاقتىڭ قانى تازا، تەكتى بولۋى دا وسىنىڭ ارقاسىندا. سەبەبى، ۇلكەن بۋىن وكىلدەرى مەن اقساقالدار وسى سالتتى ۇرپاقتان-ۇرپاققا امان-ەسەن جەتكىزە العاندىعى. الايدا، ونى ءوز ۇرپاعىنا ەسكەرتىپ  ۇيرەتۋ اتا-انانىڭ مىندەتى، بالا جەتى اتاسىن بىلمەسە، ونى كوپشىلىك جەتەسىز دەپ سىنارى ءسوزسىز، سوندىقتان بۇنىڭ الدىن-الۋ ءۇشىن، ءار اتا-انا ءوز بالالارىنا شەجىرەنى ايتىپ، ۇيرەتۋى قاجەت. سەبەبى، «جەتى اتاسىن ءبىلۋ» بولاشاق جاستاردىڭ بويىندا ءوز شەجىرەسىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك پەن قۇرمەت سەزىمدەرىن باۋلۋعا، شەجىرەدەگى تەكتى تۇلعالاردىڭ ەرەڭ ەڭبەكتەرىنە دەگەن سىيلاستىقتى، وتكەن تاريحتى تانۋعا ۇيرەتەدى. ايتكەنمەن، ۋاقىتتىڭ جوقتىعى، قاربالاس جۇمىس بۇنى ىسكە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى. ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىز بولىپ تابىلاتىن وسىناۋ قۇندىلىقتارىمىزدى ۇمىتىپ، ونىڭ ماڭىزدىلىعىن جوققا شىعارۋدا. نەگە قازىرگى تاڭدا بۇل ماڭىزدى؟ سەبەبى، ءوز اتىن وزگەرتۋ نە بولماسا اتاسىنىڭ ەسىمىن ەمەس، ارعى اتاسىنىڭ ەسىمىن الۋ، قازاق وتباسىنىڭ وزگە ۇلتپەن شاڭىراق كوتەرۋى، قازاق وتباسىنىڭ ورىسشا سويلەپ، سول ەلدىڭ سالتىن ۇستانىپ كەتۋى، بۇنىڭ بارلىعى قازىرگى ۋاقىتتا ورىن الىپ جاتقان جاعدايلاردىڭ شەت جاعاسى عانا، سالدارىنان قازاقى دۇنيەتانىمداعى قاعيدالار مەن ەرەجەلەردىڭ جويۋلۋىنا اكەلەدى. سودان كەيىن، ءبىر رۋدان شىققانداردىڭ ءبىر وتباسىن قۇرۋى، قاننىڭ بۇزىلۋى، تۋىستىق بايلانىستىڭ جوعالۋى، ءبىر اتادان تاراعان ادامداردىڭ ءبىرىن-ءبىرى تانىماۋى سەكىلدى پروبلەمالار تۋىندايدى. ۇل بولسىڭ، قىز بولسىڭ جەتى اتاسىن ءبىلۋى، ونىڭ اتا-بابا سالتىن قۇرمەت تۇتاتىندىعىن، ءوز شەجىرەسىن تانۋعا دەگەن تالپىنىستى، تاريح پەن مادەنيەتتى جوعارى باعالاي الاتىن، ۇلتتىڭ ۇلت بولىپ قالۋىنا كەپىل بولادى. تاعى ءبىر قوسا كەتەتىن جايت،  قازاق ەلى ارقاشان «نامىس، ۇيات» دەگەن سوزدەردى جوعارى قويعان حالىق، ءتىپتى، باستى ەرەكشەلىگىمىزدىڭ ءبىرى وسى دەسەك تە بولادى، «جەتى اتاسىن ءبىلۋ» سالتىن ۇمىتاتىن بولساق، ءبىز ءۇشىن بۇل ۇيات بولارى ءسوزسىز. 

 «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيۋ» سالتى قازاقى دۇنيەتانىمىنىڭ تەرەڭدىگىن، ار-نامىس سوزدەرىنىڭ ۇلىلىعىن كورسەتە الاتىن ەرەكشە سالتتاردىڭ ءبىرى.  ادەبيەت بەتتەرىندە، وسى سالت تۋرالى جازىلعان كوپتەگەن تۋىندىلاردى كەزدەستىرۋگە بولادى. مىسالى، ءا. نۇرشايىقوۆتىڭ «ماحاببات، قىزىق مول جىلدار» كىتابىن وقىعان بولساڭىز، مەڭتاي دەگەن قىزدىڭ داپتەرىندە اناسى ايتقان سوزدەر ءتىزىلىپ جازىلعان داپتەرى جايلى ايتىلادى. تومەندەگى جازباعا نازار اۋدارساق (تولىق ەمەس).

(مەڭتايدىڭ داپتەرىنەن)
اپامنىڭ ايتقاندارى: 

  • ەشقاشان دا، ەشكىمدى جامانداما. ەڭ جامان دەگەن ادامنىڭ دا جاقسىلىعى بولادى.
  • قىز كويلەگىنىڭ ەتەگى تىزەدەن جوعارى شىقپاۋى كەرەك، سەبەبى قىزدىڭ جالاڭاش جەرىنە كوپ كوزىنىڭ قۇرتى تۇسكىش كەلەدى. ال حالىقتا: «ەستى قىز ەتەگىن قىمتاپ ۇستايدى» دەگەن ماقال بار.
  • ەشكىممەن بارقىلداپ ۇرىسپا، باعاڭدى جوياسىڭ.
  • قارقىلداپ كۇلۋ، تارقىلداپ سويلەسۋ – داراقىلىق بەلگىسى.
  • كەمشىلىكسىز كىسى بولمايدى، ونى كورۋدەن وڭاي جوق. كىسى كەمشىلىگىن تەز كورۋگە ەمەس، تەز تۇزەتۋگە كومەكتەس.
  • قىزعا قاتتى كۇلۋدىڭ قاجەتى جوق، جىگىتتەرگە ونىڭ جىميعانى دا جەتىپ جاتىر.
  • اۋىز شەشەندىك اركىمدە بولادى. اسىرەسە قىزدىڭ اۋزى سۇيرەڭدەپ كوپ سويلەمەگەنى ابزال. ويتكەنى قىزدىڭ كۇلكىسى، جىميۋى، باس يزەۋى، كوزقاراسى، ءجۇرىس-تۇرىسى – ءبارى دە سايراپ تۇرعان ءسوز. سوندىقتان ونىڭ از سويلەپ، اينالاسىنا اقىلمەن تانىلعانى دۇرىس.
  • شوشاڭداعان قىز شەشەنىڭ اتىنا كىر كەلتىرەدى.
  • بالاسى اراق ىشسە، شەشەسى ۋ ىشەدى. ماسكۇنەم جامان بالا جاقسى انانى اجالىنان بۇرىن كورگە كىرگىزەدى.

تەرەڭ مازمۇنعا، باي ماعىناعا تولى ۇلى سوزدەر. ارينە، بۇل ءبىزدىڭ ۇلتتىق دارالىعىمىزدى كورسەتەدى. سەبەبى، ءبىز ءسوز قۇدىرەتىن تەرەڭ ۇعىناتىن حالىقپىز! ءبىر سوزبەن سوعىستى دا توقتاتا العان قاسيەتىمىز سوناۋ تولە بي، ايتەكە بي، قازىبەك بيلەرىمىز سياقتى ۇلى تۇلعالاردان قانىمىزعا دارىعانى بەلگىلى. ادەبيەتتە دە ءوز كورىنىسىن تاۋىپ جاتقان سالتتاردىڭ كوبىسى قازىرگى ۋاقىتتا ۇمىتىلماسا دا، قولدانىلۋ اياسى تومەندەگەنى راس. بۇگىنگى كۇنى قاتتى بولسا دا، اناسىنىڭ ءتىلىن المايتىن بالالار باردا، ۇلتتىق قۇندىلىقتار ۇمىتىلا بەرمەك. بۇل دا تاربيەنىڭ تومەندەپ جاتقانى بولار. جوعارى دا جازىلعان سوزدەر ارقىلى مىنانداي ءتۇيىن شىعارا الامىز: قازاقى دۇنيەتانىمىندا «ۇيات بولادى» دەگەن ۇلى ءسوزدىڭ تانىمدىق دەڭگەيىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن، وسى ءبىر-اق اۋىز ءسوز ارقىلى قىزدىڭ اناسىن ۇياتقا قالدىرماۋى قاجەت ەكەنىن تۇسىنە ءبىلۋى، ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن نامىسشىلدىعىن كورسەتەدى. جو-جوق، بۇنىمەن جاۋاپكەرشىلىك  وسى ساتتتە عانا تانىلادى دەگەن ءسوز ەمەس، الايدا بۇل دا سوعان اپاراتىن قادامداردىڭ ءبىرى. سونىمەن قوسا، قىز تاربيەسىن جوعارى قويا بىلگەن قازاق قوعامىندا قىزعا دەگەن ۇلكەن ءۇمىت پەن سەنىمدى بايقاي الامىز. يا، بىلدەي ءبىر وتباسىنىڭ، رۋدىڭ سەنىمى. قىز بالاسىنىڭ تاربيەسى مەن ءبىلىمىن، قادىرى مەن قاسيەتىن تانىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وسىناۋ سالتتىڭ ءمانى مەن ماعىناسى تەرەڭدە ەكەنىن كورەمىز. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ بىرىنە جاتاتىن «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيۋ» سالتى قىز بويىندا بولۋى قاجەت ەڭ ماڭىزدى ەرەجەلەر مەن قاعيدالاردى بويىنا ءسىڭىرتۋ ماقساتىندا تۋىنداعان بۇل سالت قىز بولاشاعىنىڭ جارقىن بولۋىنا جول اشادى. ويتكەنى، ءار قىز بالاسى بولاشاق انا. ءار انا ۇرپاقتى جالعاستىرۋشى. ءار بولاشاق ۇرپاق – ەلدىڭ ەرتەڭى. سوندىقتان، «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيۋ» سالتى ارقىلى تاربيەلەنگەن ءار تۇلعا مىنانداي وزگەرىستەرگە قول جەتكىزەرى ءسوزسىز.

 اۋەلى، ءوز-ءوزىمىزدى تاربيەلەي باستايمىز، ارينە، دۇرىس جولعا قادام جاسايمىز. سەبەبى، سانامىزدا «ۇيات بولادى» ءسوزى تۇرعانعا دەيىن، ءبىز ءجۇرىس-تۇرىسىمىزدى، كيىم-كيىسىمىزدى، سويلەگەن ءسوزىمىزدى دۇرىستاۋعا مۇمكىندىك الامىز، ناتيجەسىندە اباي ايتپاقشى «تولىق ادام» بولۋعا ءبىر قادام ىلگەرى باسپاقپىز. ءتىپتى، ەڭ از دەگەندە وزگەلەردەن ءوزىڭىز جايلى جىلى لەبىزدەر مەن ماقتاۋلاردى ەستىمەكسىز. بۇعان مىسال رەتىندە، ومىردە بولعان جاعداي ارقىلى بايانداپ بەرسەك. «ورىس اجەسى جاسى شامامەن 70-تە بولۋى كەرەك، دۇكەننەن ازىق-تۇلىكتى ۇيىنە اپارۋعا ءالى كەلمەگەندىكتەن، قازاق بالاسىنا كومەكتەسۋىن وتىنەدى، ارينە ول كومەكتەسۋگە كەلىسەدى. سوندا جاڭاعى اجە، ريزا بولعانى سونشا، ءوز العىسىن ايتىپ، بىلاي دەيدى: «مەنىڭ كورشىم قازاق بالاسى، مەنى كورگەن سايىن امانداسادى، نان الىپ كەلەدى، سومكەمدى كوتەرەدى، سونداي تاربيەلى بالا، قازاق حالقى مەيىرىمدىلىگى، جاقسىلىعىمەن مەنى قۋانتادى»، - دەپ ماقتايدى.

وسى شاعىن عانا جاعداياتتان شىعاتىن ءتۇيىن، وزگە كىسىدەن جىلى لەبىز ەستىگەن كەزدە قاتتى قۋانادى ەكەنسىڭ، اسىرەسە قازاق بالاسىن ماقتاپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلىنىڭ سوزدەرى تۋرا ءوزىندى ماقتاپ جاتقانداي سەزىمدى تۋدىرادى. مىنە، وسىنداي ماقتاۋلار ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قاستەرلەي باستاعاندا ارتتاتىنى ءسوزسىز.

ەكىنشىدەن، شىنايىلىققا بويىڭىز ۇيرەنەدى. ماسەلەن، «وتىرىك ايتا سالايىن، الايدا اتا-انام ءبىلىپ قويعان كەزدە ۇيات بولادى ەمەس پە؟» دەگەن ويلار مازالاعاندا، ەڭ دۇرىس شەشىم شىنايى بولىپ قالۋ، نەگە دەپ كۇدىكتەنسەڭىز، جاسايىن دەپ جاتقان ءىس-ارەكەتتىڭ ناتيجەسى ماعان ءبىر اپتادان سوڭ، كەيىن ەكى ايدان سوڭ قانشالىقتى ماڭىزدى بولماق؟ - دەپ ويلاساڭىز دۇرىس شەشىم تابارىڭىز ءسوزسىز.

ۇشىنشىدەن، وزگەلەر سىزگە سەنىم ارتتاتىن بولادى. يا-يا، ءدال وسى «قىزدى قىرىق ۇيدەن تىيۋ» سالتى مەن ۇيات دەگەن ءسوز ارقىلى، ءوزىڭىزدىڭ بويىڭىزدا جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى قالاي ورىن العانىن بايقامايدا قالاسىز! ناتيجەسىندە، ءار ىسىڭىزگە تىڭعىلىقتى، ءارى ۋاقىتىلى قاراۋىڭىز سىزگە دەگەن سەنىمدى تۋىنداتادى.

تورتىنشىدەن، تازالىققا جانە ۇقىپتىلىققا ۇيرەڭەسىز. ارينە، وسى سالتتى قولدانۋ ارقىلى. سەبەبى، بويىڭىزدا نامىس پەن ساناڭىزدا «ۇيات بولادى» دەگەن سوزدەر تۇرعاندا ءسىز وزىڭىزگە جاقسىراق قاراي باستايسىز، ويلانۋ ارقىلى تازا كيىم، تازا ىدىس، تازا سومكە سياقتى نارسەلەرگە كوڭىل اۋدارا باستايسىز. سوڭىندا، وعان ۇيرەنىپ، تازالىق ساقشىسى رەتىندە ءومىر سۇرەسىز.

بۇل تەك ءبىر ادامنىڭ ايتار بىرنەشە قورىتىندىسى عانا. مىنە، وسىنشاما كومەك تيگىزەتىن وسى سالتتى ۇمىتقان سياقتىمىز، بۇگىن. اتتەڭ، قىزدىڭ كوركى بۇرىم بولعان ەلمىز، ەندى ءتىپتى، سول بۇرىمدى وسىرمەك تۇگىلى، قىپ-قىسقاعىپ قىيىپ، قاستارىن قاپ-قاراعا بوياپ، ەتەكتەرىن قىسقا كويلەك كيگەن قىزداردى كورگەن كەزدە ۇيالاسىڭ، ولاردىڭ ورنىندا ءوزىن تۇرعانداي قۇددى. بىراق، بارلىعىنا بىردەي  كۇيە جاعا المايسىز، يبالى دا، تاربيەلى قىزداردىڭ بارى دا اقيقات. قىز دەگەن انا ەمەس پە؟! ال، ءار انا ءبىر قولىمەن بەسىكتى تەربەتسە، ءبىر قولىمەن الەمدى تەربەيدى دەگەن اتالى ءسوز بار. ەلدىڭ ۇلت بولىپ قالۋى ءۇشىن قىزدىڭ الاتىن ورنى ماڭىزدى بولاتىنى بەسەنەدەي بەلگىلى. اتتەڭ، «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيۋ» سالتىن تەك ادەبيەت پاراقتارىندا جازىلاتىنى وكىنىشتى، ونى ءاردايىم جادىندا ۇستاپ، ساقتاساق دۇرىس بولار ەدى. ناتيجەسىندە، ءبىز ءوز قۇندىلىقتارىمىزدى امان ساقتايمىز. باتىسقا نە بولماسا شەتەلگە ەلىكتەپ، سالتىمىزدان باس تارتۋ ءوزىمىزدى قۇرتۋمەن تەڭ. ارينە، ءداستۇردىڭ توزىعى دا، وزىعى دا بار. ىشىنەن سارالاپ، دۇرىسىن تاڭداۋ زامان تالابى. ايتكەنمەن،  قازاق حالقىنىڭ «ەردى نامىس ولتىرەدى، قوياندى قامىس ولتىرەدى» دەگەن اتالى ءسوزى بەكەر ايتىلماعان، ءبىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىمىزدە، ءومىر ءسۇرۋ ستيلىمىزدە قىز بەن ۇيات ۇعىمدارى ءاردايىم سەرىك بولعان. بۇل ءبىزدىڭ بويىمىزداعى قۇندى قاسيەتتەردىڭ ءبىرى. 

توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز بارشىلىق، شۇكىر، ەرتەدەن قالىپتاسقان ادەت-عۇرىپتار مەن ءجون-جورالعىلار ۇلتىمىزدىڭ دۇنيەتانىمىنىڭ باي ەكەندىگىن كورسەتىپ، دالەلدەۋدە. ۇلتتىق قۇندىلىق وزىنەن ءوزى ساقتالىپ، قولدانىلا بەرمەيتىنى انىق، ول ءۇشىن باستىسى نامىسشىل جاستار مەن ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدى بولاشاق جاستارعا دارىپتەي الاتىن اتا-انا، اتا-اجە ءوز ۇلەستەرىن قوسۋى كەرەك، ياعني ۇلتتىق تاربيەنى بەرسە، ۇيرەتىپ، جول كورسەتسە جەتكىلىكتى. بالاعا كىشكەنتاي كەزىنەن باستاپ، بۇرىس قىلىقتار جاساعان ءۇشىن «ۇيات بولادى» دەپ تاربيە بەرۋ، يماندىلىققا باۋلۋ قاجەت. «ولىمنەن ۇيات كۇشتى» دەپ ەسكەرتىپ وتىرۋدا دۇرىس. سەبەبى، بۇل قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى عيبراتتىق، يماندىلىق تاربيەسىنىڭ ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى. بۇگىنگى كۇنى وسى ىسپەتتەس قۇندىلىقتاردى وسكەلەڭ ۇرپاق ساناسىنا قانشالىقتى ساقتالىپ جاتقانى باستى ماسەلە.  ارينە، ولاردى ورىندى جەردە، ورىندى ۋاقىتتا قولدانا بىلسەك، ۇلتتىڭ باي قازىناسى – مادەنيەتى مەن ادەت-عۇرپى امان قالماق. ال، شەكتەن تىس ناسيحاتتاۋ ۇلتشىلدىققا اكەپ سوعۋى دا مۇمكىن. جوعارىدا ايتىلعان «جەتى اتاسىن ءبىلۋ»، «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيۋ» سەكىلدى سالتتارىن ۇمىتپاعان ۇرپاقتىڭ بولاشاعى جارقىن بولماق. قورىتا كەلە، زامان وزگەرىپ، قۇندىلىقتار اۋىسىپ جاتقان ۋاقىتتا ۇلتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ تونە بەرمەك. قازىرگى جاستاردىڭ، اسىرەسە قازاقى جاستاردىڭ ەلىكتەگىش ەكەندىگى بەلگىلى، ولاردىڭ وزگە ۇلتتىڭ سالتىنا، داستۇرىنە ەلىكتەۋى مۇمكىن، مىسالى، ءۇندى كينولارىندا كورسەتەتىن ۇزىن ورامال مەن ماڭدايلارىنا قىزىل نۇكتەنى جابىستىرىپ بي بيلەۋ نە بولماسا قازاقى اسپاپتاردى ەمەس، وزگە جانرداعى مادەنيەتكە ەلىكتەۋ، انا تىلىمىزدە سويلەمەي باسقا تىلدە كوپ سويلەۋ وسى سەكىلدى جاعدايلار، بىزگە قاۋىپ توندىرەدى. نەگە؟ سەبەبى، وسىنىڭ بارلىعىنىڭ ورىن الىپ جاتقانى، كوبىنەسە، جاستاردىڭ كەز-كەلگەن نارسەگە ەلىكتەۋىندە ەكەنى بەلگىلى. ەگەر، جاستار - ەلدىڭ ەرتەڭى بولسا، وندا وتباسىن قۇرعان وسىناۋ جاستار باسقا ەلدىڭ سالتىن، ءتىلى مەن مادەنيەتىن دارىپتەر بولسا، وندا سايكەسىنشە كەلەسى ۇرپاقتا ءسال دە بولسا وزگەرىستەرگە ۇشىرايتىنى  انىق. مىنە، بۇل دا قاۋىپتى. يا، ءار ەلدىڭ سالتى باسقا، يتتەرى قارا قاسقا، ءبىز ايتا المايمىز، وزگە ۇلتتىڭ قۇندىلىقتارى تومەن، ياكي مادەنيەتى جامان دەپ، ءار ەلدىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار، ايتكەنمەن، ءار ازامات ءوز ۇلتىنىڭ قۇندىلىقتارىن وزگە ۇلتتان جوعارى قويا ءبىلۋى قاجەت، ونى قولدانۋ مەن ساقتاۋ جولىندا ءوز ۇلەسىن قوسا وتىرىپ، وزگە ۇلتتىڭ قۇندىلىقتارىن ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا قولدانسا دۇرىسىراق بولادى دەمەكشىمىز. سوندىقتان، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ امان ساقتالۋى ءۇشىن ءتىل مەن تاريح قانشالىقتى قاجەت بولسا، ۇلتتىق تاربيەنىڭ، اتالى سوزدەردىڭ، سالت پەن عۇرىپتىڭ ماڭىزى دا ارتا بەرمەك. بۇگىنگى ۇرپاق اتا-بابادان ساقتالعان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ء(تىل، ءدىن، سالت-ءداستۇر، مادەنيەت، ادەت-عۇرىپ ت.ب.) ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋى قاجەت. ەلدىڭ بولاشاعىنا ۇلكەن اسەر تيگىزەتىن وسىناۋ ۇلتتىق دارالىقتار ومىردە ءىس-جۇزىندە ۇمىتىلماي ۋاقىتىندا قولدانىلسا ەكەن دەپ تىلەيمىز.

 

ماقاتوۆا اياگوز ارتۋرقىزى

پىكىرلەر