Қазақтардың ежелгі наным-сенім ізімен..

8350

Бақсы туралы түсініктердің пайда болуы

Ежелде қазақтың кең даласында ислам діні орнамай тұрып, шаманизм  өркендеп тұрған кезеңде табиғаттың түрлі құбылысын түсіну және болашақты топшылау  мақсатында, өлім мен өмір қайдан пайда болады деген сұрақтарына жауап берудің салдарынан халық арасында  бақсылық өнері пайда болды. Қазақтарда «Бақсы» сөзінің негізгі этимологиясы ауруды бағу немесе емдеу ұғымымен байланыстырылады. Басқа түрік халықтарының арасында бұл сөз әртүрлі мағынаны береді. Түркмендерде «бақсы» деп ақын-жырауларды атаса, ұйғыр жазба мұраларында «бақсы» деп білімдар адамды, ал Қырым ханы Гирейдің жазба мұраларында «бақсы» деп хатшыны атаған. Бақсылардың шығу тарихында ғұндардан бері көк түркілік кезеңде бақсыларды «қам» деп атап келген. Алайда, бұл сөз түп тамырымен қазіргі кезеңге дейін сақталмағанымен, тұрмыс-тіршілкте өте жиі қолданылады. Мысалға,  «біреудің қамын ойлау»  сөзі жоғарыда көрсетілген сөзбен мағынасы жағынан өте ұқсас болып келеді.

Әр кезеңдегі қазақ даласын аралаған зерттеушілер, ғалымдар, саяхатшылар бақсының түрлі қабілеттеріне таңсанып, көптеген пікірлерді қалдырған. Олардың қатарында, атақты неміс саяхатшысы П. Паллас, орыс этнографы А. Левшин, ағартушы Ә. Диваев, қазақтың тұңғыш этнографы Ш. Уәлиханов және т.б.  жиһанкездерді атауға болады. Əсіресе, біздің ұлан-байтақ даламызды арлы-берлі шаңдатып саяхат жасаған жат жұрттық жиһанкездердің, ғалым-зерттеушілердің, жылнамашылардың өзі қазақ даласынан ұшыратқан бақсылықты көргенде мұны қай дəстүрге жатқызарын білмей, оның құдірет-күшіне қандай сипат берерін білмей абдырағаны сондай көргендерін көрген қалпында алып-қоспай таңдана жазады. Мысалға, П. Паллас бақсылардың қойдың жауырына қарап болашақты  болжау, кітапқа қарап адамдарды емдеу қабілеттерін ерекше бағалап, халықтың арасында беделі өте жоғары екенің атап өткен.  Ал, Ә. Диваев бақсылар туралы мынандай ойын білдірген: «Бақсы шағатай сөзі екені мәлім, бұл тәуіп, шаман, сәуегей, көзбояушы дегенді білдіреді. Көбіне «бақсы» деп, рухтармен байланысқа түсетін, тіпті оларға билік жүргізетін қазақ тәуіптерін атайды. Оларды өте ауыр науқас төсегі маңынан және үйлену тойларынан кездестіруге болады. Мұның алғашқысына бақсы емші ретінде қатысса, соңғысына жастардың болашағына сәуегейлік жасайтын абыз немесе сиқыршы ретінде қатысады. Екі жағдайда да бақсы жын-шайтан мен рухтардың көмегіне жүгінеді.

Бақсылар туралы түсініктер қазақ халқының ертегілері мен мифтерінде де сақталған. Мысалы, «Ер Төстік» ертегісінде басты қаһарман Төстік жылан Бапының еліне бару үшін су астына түссе, өлімнен қашқан «бақсылар атасы» Қорқыт Сырдарияға келіп, сол жерде су ортасында ұзақ уақыт өмір сүреді, су жыланынан ажал табады. Қорқыт туралы әпсананы арнайы зерттеген ғалымдар кейіпкердің су сағасынан пана табуын бақсылық түсініктің әсері деп таниды.

Бақсы туралы деректерді атақты жиһанкездердің, зерттеушілердің, этнографтардың жазбаларынан ғана емес, XVIII ғасырда қазақ даласын шарлаған атақты ағылшын саяхатшысы, суретшісі Джон Кэстлдің салған суреттерінен де көруге болады.  Суретте бақсының қолында бір сиқырлы кітабы мен қамшысы бар екенің және оң жақтағы тоғада екі көзінен от жанып тұрған құзының бас сүйегі, сүйегінін төбесіндегі ойықта бір шыбық, құзының қалған сүйектері де тоғада. Бақсы бұрын күйдірілген құзының сүйектеріне қарап сәуегейлік рәсімін жасап жатқанын байқауға болады.

 

Бақсы болу үшін

Кез-келген адам бақсы бола алмайды, оны өз бетімен үйрену де мүмкін емес. Оның екі жолы бар. Біріншісі, белгілі бір бақсының ұрпағы болып қабілеттілік әкеден балаға дариды, екінші жолы әке-шешесінің қалауымен. Егер, болашақ туылатын баланың бақсының бойындағы барлық қабілетті дарытқысы келсе, әке-шешесі басы сары қойдан туылатын қозыны 90 күн өткеннен кейін құрбандыққа шалып, өз ауылындағы тұратын халыққа ас беруі тиіс. Ас бергеннен кейін, астан қалған жауырын сүйегін нәресте дүниеге келгенше сандықтарында сақтайды. Нәресте дүниеге келген бетте анасы емгізбес бұрын, қаншама жыл бойы сақталған жауырынды нәрестеге беріп, жауырынды нәрестеге жалатқызуы керек. Кейін, баланың жасы 10-12 жас аралығында толғанда балада алғашқы бақсылардың қабілеттері пайда бола бастайды.

Көне түрік дәуірінде бақсылық қабілетті тек еркектер ғана  емес  әйелдердің бойында да дарығанын байқауға болады. Алайда, қазақ даласын сан мәрте аралаған орыс жиһанкезі Г.Н. Потанин: қазақтардың арасында әйел бақсыларды мүлдем көрмегенін баяндайды.

 

Бақсылардың өз рәсімінде қолданатын құралдары

Бақсылардың адамдарға, отбасыға, малға келген жын-шайтанды қуу және пәле, жала, ауруды аластау, айықтыруда және түрлі басқа қызметтерінде қобыз, қамшы, асатаяқ және даңғыра аспаптарын, және өткір жүзді түрлі құралдарды пайдаланған. Бұл құралдардың ішінде ең жиі қобыз бен қамшы пайдаланылған. Білгір бақсылар «алты жылан ат етіп, екі жылан қамшы етіп», - деп жын-шайтандарды  соғып, қуатын болған. Қара суды теріс ағызатын, халық арасында танымал Бағаналы Қойлыбай бақсы бара алмайтын шалғай жерлерге өзінің қамшысын беріп жіберетін болған. Бақсының қамшысы киелі, ол өзінің сүйген мұрагеріне сыйға тартып, солайша қамшы тұмарлық ретінде сақталған.   Ал, қобыз болса оның пайда болу тарихы да бақсылық дәстүрмен тікелей байланысты болып табылад. Бақсылар қобыздың көмегімен аруақтармен тілдесіп,  адам емдеген, тағдырын айтып берген. Қобыз десе, біз әрқашан Қорқыт атамен тікелей байланыстарымыз. Қорқыттың күйлері мен сарындары, бақсы-балгерлердің болмысында, салттарында  сақталған. Ә.Марғұлан: "Қорқыт ата - қазақ бақсыларының пірі, табынатын тәңірісі. Бақсылар оны әрдайым бабам деп Қорқытқа сиынып отырған".

 

Бақсылардың қабілеттілігі

Бақсыларда ауру иесін сауықтыру үшін жасалатын ең танымал бақсылардың рәсімі  ауру иесіне жабысқан жаман рухты малға аудару рәсімі болып табылады. Мұндай рәсімнің куәгері болған, орыс зерттеушісі Г. Потанин:  «Қазақтар қатты науқастанған кезде ақ сарыбас қойды құрбандыққа шалады», -  деп жазады. Бақсылардың ұғымынша, жамандық иесі ешқашан өлмейді. Сондықтан да, адамға жабысқан немесе мазалаған жаман рухты ауырған адамнан басқа жаны бар тіршілік иесіне көшіріп жіберуге болады екен. Осы шамандық рәсімнің ұқсастығын  моңғол  халықтарынан көруге болады. Моңғол халықтары ауруларды өлімнен құтқару үшін, туыстарының бірі ауру адамның жанынан айналып, өзінің жанын қияды. Басты ерекшелігі осында.

Бақсылардың негізгі ырыми қызметтерінің бірі—болжаушылық. Қазақ бақсылары болашақты әртүрлі әдістермен болжаған. Бұлардың ең бастысы, әрине, жындардың көмегіне сүйену. Бақсы кез келген уақытта жындармен араласа алмайды, ойын үстінде ғана тілдеседі. Ал бақсының ойыны біреудің тілегімен, өтінішімен ғана өткерілетіні белгілі. Бақсылар жалпылама сәуегейлік жасамайды, нақты адамдардың тағдырталайына, денсаулығына, ісіне қатысты болжамдар жасайды.

Бізге мәлім жазбаша бақылауларға қарағанда, XVІІІ ғасырдың соңы мен XІX ғасырдың басындағы қазақ бақсылығының аясы емдеу, болашақты болжау, жоғалғанды іздеу сияқты қызметтермен шектелетінін аңғарамыз.

Бақсылардың әлеуметтік өмірдегі орны XІX ғасырдың соңына қарай тіптен тарыла түседі. Оның бір себебі 1868 жылы қазақ даласын билеудің жаңа ережелеріне сәйкес бақсылыққа заң жүзінде тыйым салынуынан, екіншіден, мұсылманшылықтың өршуінен (молдалар жын шақыру шариғатқа қарсы келеді, сондықтан бақсыдан көмек сұрау күнә болады деп уағыз жүргізеді), үшіншіден, қазақ даласына етек жая бастаған орыс медицинасы да бақсылыққа өре-тұра қарсы болады.

 

Бақсылардың магиялық фольклоры

Бақсылар да қазақтың ақын, жырау, сал серілер сияқты қазақ фольклорының негізін қалаушылардың бірі болып табылады. Бірақ, бақсылықтың ақын, жыраулардан фольклор саласындағы алабөтен үлкен айырмашылығы бар. Олардың негізгі мақсаты: көркем шығармашылықпен айналысу емес, өзінің сарыны арқылы діни культті атқару болып табылады. Бақсылардың сарыны бақсының ойын үстінде қолданылады. Сондықтан да, бақсы сарының бақсы ойының ажырамас бөлігі болып табылады.

Бақсы сарыны туралы XX ғасырдың басында қазақтың зиялыларыда зерттеу жүргізіп, үлкен мән берген. А. Байтұрсынов өз зерттеуінде: «Бақсылар жын шақырғанда сарнап, өлеңше ұйқастырып, түрлі сөздер айтады. Алладан, әулиелерден, аруақтардан жәрдем тілейді», деп атап өткен. Сарындардың көп үлгісін «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында шыққан «Бабалар сөзі» сериясының 93 томында бақсылық сарындарының 46 нұсқасын кездестіруге болады.

Мысалдар:

«Әуелі құдай есімі Алла!

Іс бастаймын біссіміллә!

Тайғақ кешу тар жолда!

Жарылқа, Алла әр жолда!

*********

Айналайын, құдірет!

Исламға пана Мұхаммед!

Сиындым, сізден бір медет.

Су басында Сүлеймен,

Сізден де медет тілеймін.

Күн көзінде әулие,

Жер жүзінде әулие,

Машырықтағы әулие,

Мағырыптағы әулие,

Тауда жүрген әулие,

Таста жүрген әулие,

Көлде жүрген әулие,

Шөлде жүрген әулие,

Бәріңнен медет тілеймін...»

 

1920 жылы тамыз айында Құлжа қаласында өзімнің іс сапар кезінде бір бақсының рәсіміне куәгер болдым. Бақсы рәсім кезінде қобызбен түрлі сарындар айтып, қамшымен сабап Ханым деген әйелдің  бойынан жынды шығармақшы болды. Бұл рәсім бірнеше кештерге, күндерге ұласты. Күннен-күнге Ханым өз отбасысын танымай, психологиялық дертке ұшырай бастады. Көптеген рәсімдерден кейін, Ханым жындыға айналып, түрлі дыбыстар шығарды. Келесі күні, Ханым бақсының рәсіміне шыдай алмай мерт болды. Ал, бақсы болса өткізген рәсім үшін түрлі сый-сияпат алды.

Мұндай рәсімдер кезінде көптеген адамдар психологиялық тұрғыдан шыдамай мерт болып жатады.

Қорыта келе, бақсылық – халықтың дәстүрлі дүниетанымның, идеологияның, мінажаттық ғұрыптардың, халықтық емдеу тәжірбиесінің қалыптасуына әсер еткен қазақ халқының этнографиялық мәдениетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Қазіргі таңда, халық арасындағы бақсылардың қолданылатын өз рәсімдері мен қабілеттері әдет-ғұрып ретінде қалыптасып, діни сеніммен байланысын жоғалтқан.  Қазақ халқын құрушы басты  ру, тайпалардың арқасында ислам дініне кіргенімізге X ғасырдың шамасы болды. Соған қарамастан халқымыздың фольклорында, этнографиясында атадан балаға мұра ретінде қалып,  бүгінгі өркениетіміздің мәдениетінде жойылып кеткен жоқ.

 

Бағлан ӘБЕУ

Пікірлер